Η κυπριακή οικονομία στα επόμενα πέντε χρόνια
Του Άρη Πετάση

Ο συγγραφέας είναι Editor του βιβλίου Intractable Dilemmas in the Energy-Rich Eastern Mediterranean, Cambridge Scholars, UK, 2016

Σε άρθρο μου στο περιοδικό Foreign Affairs (Ελληνική έκδοση) τον Μάιο του 2013 (δύο μήνες μετά την καταστροφή που μας έφερε στο κούρεμα) είχα δημοσιεύσει την γνώμη μου για το μέλλον της οικονομίας μας υπό τον περιγραφικό τίτλο, Σε παρατεταμένη αβεβαιότητα η οικονομία της Κύπρου. Σημειώνω πως τον τότε καιρό η Κύπρος ήταν 20 περίπου θέσεις καλύτερη, από ότι σήμερα, στο Global Competitiveness (το κατ’ εξοχή μέτρο της δυνατότητας μιας οικονομίας.) Τώρα μου υποβάλλεται το εξής ερώτημα: «Πώς θα εξελιχτεί η οικονομία μας τα επόμενα πέντε χρόνια;» «Μια-πάνω-μια-κάτω,» απαντώ παραστατικά.
Λίγες εβδομάδες πριν το κούρεμα των καταθέσεων (Μάρτιος 2013) βρέθηκα σε εστιατόριο στο Λατσί στην Πάφο. Οι ιδιοκτήτες του εστιατορίου αδελφοί Χρίστου με ρώτησαν τότε: «Ακόμα έξι μήνες και βγαίνει η Κύπρος από την κρίση;». «Ακόμα έξι μήνες και καμιά δεκαπενταριά χρόνια» ήταν η απάντηση μου. Εν τω μεταξύ γνώριζα κάτι που οι αδελφοί Χρίστου δεν γνώριζαν. Γνώριζα τα προβλήματα των τραπεζών και πως επέκειτο κούρεμα γιατί το είχα διαβάσει στο Financial Times στις 10 Φεβρουαρίου του 2013 (ένα μήνα πριν το κούρεμα). Επίσης, ήμουν σίγουρος πως καμιά βελτίωση δεν επρόκειτο να σημειωθεί στη δημόσια υπηρεσία και πως χωρίς αποτελεσματική δημόσια υπηρεσία δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρή οικονομική ανάκαμψη. Τώρα, ας κρίνει ο αναγνώστης μόνος του κατά πόσον η κυβέρνηση γνώριζε τον Μάρτιο του 2013 για το κούρεμα.
Πέρασαν 3-4 χρόνια από τη συνάντηση μου με τους αδελφούς Χρίστου χωρίς να έχει γίνει κάτι το ριζοσπαστικά βελτιωτικό στην οικονομία μας. Εξάλλου, κούρεμα και «success story» δεν πάνε μαζί, εκτός εάν επιστραφούν όσες καταθέσεις είχαν συληθεί! Αντίθετα, η προ ημερών δημοσίευση του Global Competitiveness των αποτελεσμάτων αξιολόγησης της οικονομίας, κατατάσσει την Κύπρο στην αποκαρδιωτική 83η θέση (πέρσι 65η θέση) και το Αζερμπαϊτζάν στην 37η θέση από 138 χώρες. Κατά πολύ πιο ψηλά από εμάς βρίσκεται η Μάλτα, ενώ η Σρι Λάνκα και η Μποτσουάνα μας ξεπερνούν επίσης. Η κυπριακές τράπεζες συνεχίζουν να βρίσκονται μεσοπέλαγα με τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια να ενεργούν σαν ασήκωτα βαρίδια. Το κατεστημένο της δημόσιας υπηρεσίας παραμένει ακλόνητο, όπως και η πελατειακή σχέση με τα πολιτικά κόμματα. Όποιος επιθυμεί να διαπιστώσει τα επίπεδα λειτουργίας της Δημόσιας Υπηρεσίας μπορεί να επισκεφθεί τα κρατικά «νοσοκομεία» για «εξυπηρέτηση»!
Η πρόβλεψη μου για το μέλλον της οικονομίας μας στηρίζεται στην υπόθεση πως δεν θα υπάρξει λύση τύπου Ανάν, γιατί σε τέτοια περίπτωση αναμφισβήτητα το κράτος θα καταρρεύσει σε χρόνο ρεκόρ, παρασύροντας μαζί και την οικονομία. Με την προϋπόθεση πως θα συνεχίσει να λειτουργεί η Κυπριακή Δημοκρατία όπως την ξέρουμε, η οικονομία μας θα συνεχίσει να βρίσκεται μια κάτω και μια πάνω από το νερό για αναπνοή. Εισηγούμαι στον αναγνώστη να διαβάσει τα αποτελέσματα των ερευνών «Οικονομικής Συγκυρίας και Επιχειρηματικού Κλίματος» του Κέντρου Οικονομικών Ερευνών του Πανεπιστημίου Κύπρου κατά τα τελευταία χρόνια. Η πρόγνωση μου στηρίζεται στα εξής:
α) καμιά σημαντική αλλαγή δεν θα σημειωθεί στις κρατικές δομές. Η ΑΤΑ, οι αυξήσεις κ.τ.λ. θα επανέλθουν όπως θα επανέλθουν δριμύτερες και οι πελατειακές σχέσεις με τα πολιτικά κόμματα. Δηλαδή, business as usual.
β) Θα αρχίσει ξανά το παιχνίδι του κυνηγητού ξένων καταθέσεων από χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης - αλλά όχι από χώρες με αναπτυγμένους μηχανισμούς - με δέλεαρ τους τόκους (ότι κάναμε και παλιά).
γ) Θα μπούμε για τα καλά στα οικονομικώς επικίνδυνα χρηματοοικονομικά παιχνίδια όπως το e-gaming, FX, κ.τ.λ.
δ) Αντί να ασχοληθούμε με την πληροφορική και την τεχνολογία, ώστε να απασχοληθούν οι προικισμένοι νέοι μας, θα συνεχίσουμε εντονότερα το εύκολο παιχνίδι της πώλησης σε πολίτες τρίτων χωρών γης, βίζας και διαβατηρίων ως εάν να είναι εξειδικευμένο προϊόν που μόνο η Κύπρος διαθέτει. Οι βίζες και τα διαβατήρια ΔΕΝ αποτελούν προϊόν προς πώληση πάνω στο οποίο μπορεί μια χώρα να οικοδομήσει οικονομικό μέλλον. Ούτε η πώλησης της γης μας σε ξένους αποτελεί στέρεα οικονομική δραστηριότητα.
ε) Δεν βλέπω να έχουμε σοβαρευτεί σαν αποτέλεσμα των παθημάτων του παρελθόντος. Πριν 3-4 χρόνια εξαγγέλθηκε κρατικό πρόγραμμα για νέους αγρότες: το τι είχε συμβεί είναι να πάρουν οι ενδιαφερόμενοι λίγα στρέμματα κρατικής γης και ένα κουβά για να κουβαλούν νερό! Τελικά, το «πρόγραμμα» κατάρρευσε. Ξεχάσαμε τον σοβαρό προγραμματισμό και κυρίως τη δημιουργία υποδομής.
στ) Θα συνεχίσουμε το παιχνίδι των χαμηλών εταιρικών φόρων, που ισχύει για εταιρείες εγγεγραμμένες στην Κύπρο αλλά των οποίων οι μέτοχοι δεν είναι tax residents της Κύπρου (σχεδόν όλοι αλλοδαποί.) Με την αλχημεία της «έκτακτης εισφοράς για την άμυνα» (που παρεμπιπτόντως ουδέποτε καταλήγει στην άμυνα) οι ξένοι θα συνεχίσουν να καταβάλλουν φόρο στο 12.5%, ενώ οι κάτοικοι της Κύπρου τελικά θα καταβάλλουν φόρο 22.91% επί των συνολικών κερδών. Καυχόμαστε για τον αριθμό νέων εταιρειών που εγγράφονται στην Κύπρο, αλλά δεν εξετάζουμε την ποιότητα πολλών τέτοιων εταιρειών ή ποιες δραστηριότητες έχουν στην Κύπρο και πόσες θέσεις εργασίας δημιουργούν. Η εγγραφή μιας εταιρείας για φορολογικούς λόγους, αλλά χωρίς δραστηριότητα στην Κύπρο δεν αποτελεί παραγωγική οικονομική επιχείρηση. Αφήνω πίσω το πως λειτουργούμε έξω από το φορολογικό πνεύμα της ΕΕ.
ζ) Ο τουρισμός μας πάει καλά σε αριθμούς επισκεπτών, αλλά όχι στην κατά κεφαλή δαπάνη που ανέρχεται στα €70/ημερησίως, ενώ στην Ελλάδα βρίσκεται στα €100 και στην Ισπανία στα €120. Γίνεται κάποια προσπάθεια από ιδιωτική πρωτοβουλία για αναβάθμιση του προϊόντος, ενώ ο ΚΟΤ παρακολουθεί από μακριά. Όμως, δεν βλέπω μέσα στα επόμενα 5 χρόνια να έρχεται σοβαρή αναβάθμιση του τουριστικού μας προϊόντος.
η) Η οικονομική παράλυση που προκαλεί το πρόβλημα των ιδιωτικών δανείων θα συνεχίσει για πολλά-πολλά χρόνια.
θ) Οι ξένοι και ντόπιοι επενδυτές δεν πρόκειται να προβούν σε σοβαρές επενδύσεις όταν ακούνε πως διαπραγματευόμαστε την κατάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας και την αντικατάστασή της με κράτος Φρανγκεστάιν, των βέτο και των ξεχωριστών πλειοψηφιών όπου τα αδιέξοδα θα λύνονται με τα ρίξιμο μιας ζαριάς. Ας αναρωτηθεί ο αναγνώστης κατά πόσο θα επένδυε σε μια τέτοια χώρα ο ίδιος.