Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία που δεν συνοδεύονται από κανονιοβολισμούς ούτε από μάχες. Κι όμως, αλλάζουν για πάντα την πορεία ενός τόπου. Μία από αυτές ήταν η 18η Ιουλίου 1878, όταν ο Αχμέτ Μπεσσίμ Πασάς, ο τελευταίος Οθωμανός διοικητής της Κύπρου, επιβιβάστηκε στο πλοίο που θα τον απομάκρυνε από το νησί, κλείνοντας οριστικά ένα κεφάλαιο 307 χρόνων οθωμανικής διοίκησης.

Η εικόνα του, να χαιρετά από το λιμάνι της Λάρνακας, δεν αποτυπώνει απλώς την αναχώρηση ενός αξιωματούχου. Συμβολίζει τη δύση μιας αυτοκρατορίας στην Κύπρο και την αυγή μιας νέας εποχής.

Όχι αποικία, αλλά αλλαγή διοίκησης

Πολλοί πιστεύουν ότι εκείνη την ημέρα η Κύπρος έγινε βρετανική αποικία. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Με τη Σύμβαση της Κύπρου, που υπογράφηκε στις 4 Ιουνίου 1878, η Οθωμανική Αυτοκρατορία παραχώρησε στη Βρετανία το δικαίωμα διοίκησης και κατοχής του νησιού. Η νομική κυριαρχία, ωστόσο, παρέμεινε θεωρητικά στον Σουλτάνο.

Έτσι, στις 18 Ιουλίου 1878, οι Βρετανοί δεν έγιναν ακόμη κυρίαρχοι της Κύπρου· ανέλαβαν όμως τη διοίκησή της. Η πλήρης προσάρτηση θα ερχόταν το 1914, με την είσοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ το 1925 η Κύπρος ανακηρύχθηκε επίσημα Αποικία του Στέμματος.

Μια ήρεμη μετάβαση με τεράστιες συνέπειες

Σε αντίθεση με πολλές αλλαγές εξουσίας στην ιστορία, η μετάβαση του 1878 πραγματοποιήθηκε χωρίς αιματοχυσία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ήταν ασήμαντη.

Οι Βρετανοί εισήγαγαν νέο διοικητικό σύστημα, εκσυγχρόνισαν θεσμούς, αναδιοργάνωσαν τη δημόσια διοίκηση, τα δικαστήρια και τις υποδομές. Παράλληλα όμως επέβαλαν νέους φόρους και δημιούργησαν μια διαφορετική σχέση μεταξύ του κράτους και των κατοίκων του νησιού.

Μέσα στις επόμενες δεκαετίες θα γεννιόταν σταδιακά και το αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα, που θα καθόριζε την κυπριακή πολιτική ζωή για πολλές γενιές.

Μια εικόνα βασισμένη στην ιστορία

Η σκηνή που συνοδεύει το άρθρο δεν αποτελεί αυθεντική φωτογραφία της αναχώρησης του Αχμέτ Μπεσσίμ Πασά. Είναι μια ιστορική καλλιτεχνική ανασύνθεση, δημιουργημένη ύστερα από μελέτη των διαθέσιμων πηγών, των φωτογραφιών της Λάρνακας του 1878, της αρχιτεκτονικής της εποχής, των ενδυμασιών, των πλοίων και των ιστορικών περιγραφών των γεγονότων.

Στόχος της δεν είναι να αντικαταστήσει το ιστορικό τεκμήριο, αλλά να βοηθήσει τον σημερινό αναγνώστη να οπτικοποιήσει μια από τις σημαντικότερες στιγμές της νεότερης κυπριακής ιστορίας: την αποχώρηση του τελευταίου Οθωμανού διοικητή και τη μετάβαση της διοίκησης της Κύπρου στη Βρετανία.

Όταν η ιστορία δεν μας άφησε την εικόνα, η τεκμηριωμένη ιστορική έρευνα μπορεί να μας επιτρέψει να την προσεγγίσουμε με σεβασμό, χωρίς να αλλοιώνει τα γεγονότα.

Ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο

Αν οι Κύπριοι που παρακολουθούσαν εκείνη την ημέρα την αναχώρηση του τελευταίου Οθωμανού διοικητή γνώριζαν όσα θα ακολουθούσαν —τη βρετανική διοίκηση, τον αγώνα της ΕΟΚΑ, την ανεξαρτησία του 1960, τα γεγονότα του 1974 και τη σημερινή πραγματικότητα— θα έβλεπαν εκείνο το πλοίο ως σύμβολο ελπίδας ή ως την αρχή μιας νέας και εξίσου δύσκολης ιστορικής διαδρομής;

Ίσως η απάντηση βρίσκεται στη σοφία του Ζήνωνα του Κιτιέα, του Κύπριου φιλοσόφου που ίδρυσε τη Στωική Σχολή στην Αθήνα τον 3ο αιώνα π.Χ.: η ιστορία δεν κρίνεται από τις στιγμές της αλλαγής, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τις συνέπειές της.

*Ο Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου.

Πηγές: The Cyprus Convention (4 June 1878), British Foreign Office, British and Foreign State Papers, Vol. 69./Sir George Hill, A History of Cyprus, Vol. IV: The Ottoman Province, The British Colony 1571– 1948, Cambridge University Press./Sir Harry Luke, Cyprus Under the Turks, 1571–1878, Oxford University Press./William Hepworth Dixon, British Cyprus, Chapman and Hall, London, 1879./John Thomson, Through Cyprus with the Camera in the Autumn of 1878, London, 1879./The National Archives (UK), Colonial Office (CO) records relating to the British occupation of Cyprus, 1878./CVAR – Centre of Visual Arts and Research (Severis Foundation), Λευκωσία – Αρχειακές φωτογραφίες, χαρακτικά και εικαστικές απεικονίσεις της μετάβασης της Κύπρου στη βρετανική διοίκηση./Πολιτιστική Πύλη “Πολιτισμός της Κύπρου” (Polignosi) – λήμματα για τη Σύμβαση της Κύπρου, τον Αχμέτ Μπεσσίμ Πασά και τη βρετανική διοίκηση.

Σημείωση για την εικονογράφηση: Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο αποτελεί πρωτότυπη καλλιτεχνική αναπαράσταση, βασισμένη σε ιστορικά στοιχεία και αυθεντικές φωτογραφίες της Λάρνακας του 1878. Δεν πρόκειται για αυθεντική φωτογραφία της αναχώρησης του Αχμέτ Μπεσσίμ Πασά