Η 10η Οκτωβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, μας υπενθυμίζει κάθε χρόνο πως η υγεία δεν περιορίζεται στο σώμα, αλλά περιλαμβάνει αναπόσπαστα και την ψυχική μας κατάσταση. Η φροντίδα της ψυχικής υγείας είναι εξίσου σημαντική με τη φροντίδα της σωματικής, καθώς χωρίς αυτήν δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική ισορροπία και ποιότητα ζωής. Οι ψυχικές δυσκολίες και τα ψυχικά νοσήματα δεν είναι τελικοί σταθμοί ούτε ταυτότητες που μας ορίζουν. Είναι εμπειρίες, που με τα κατάλληλα συστατικά, μπορούν να γίνουν αφετηρίες ωρίμανσης. Η επιστήμη μιλά για ανθεκτικότητα και μετατραυματική ανάπτυξη, δηλαδή για την ικανότητα του ανθρώπου να αναδιοργανώνεται εσωτερικά, να νοηματοδοτεί όσα έζησε και να αναπτύσσει νέους τρόπους σύνδεσης με τον εαυτό και τους άλλους (Tedeschi & Calhoun, 2004).

Τι θεωρείται όμως ψυχική δυσκολία; Συχνά μιλάμε για διαταραχές όπως η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές ή το μετατραυματικό άγχος. Όμως η έννοια της δυσκολίας δεν ταυτίζεται πάντα με μια διάγνωση. Ένας άνθρωπος μπορεί να περνά περίοδο μεγάλης συναισθηματικής πίεσης, πένθους, κρίσης νοήματος, επαγγελματικής εξουθένωσης, χωρίς απαραίτητα να πληροί τα κριτήρια κάποιας ψυχιατρικής διαταραχής (American Psychiatric Association, 2013). Η ψυχική δυσκολία είναι περισσότερο μια εσωτερική εμπειρία που δείχνει ότι η ψυχή μας κουράζεται και χρειάζεται φροντίδα. Είναι σαν ένα σώμα που ζορίζεται από μια έντονη άσκηση. Δεν σημαίνει ότι είναι άρρωστο, αλλά ότι χρειάζεται ανάπαυση, θρέψη και ίσως καθοδήγηση για να συνεχίσει πιο ισχυρό.

Πώς καταλαβαίνει κάποιος ότι δυσκολεύεται ψυχικά, ακόμα κι αν φαίνεται λειτουργικός στην καθημερινότητά του; Οι δυσκολίες αυτές συχνά εκφράζονται με τρόπους λεπτούς, που δεν γίνονται αμέσως αντιληπτοί. Μπορεί να εμφανιστούν ως απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που παλαιότερα έδιναν χαρά, ως έντονη κόπωση χωρίς εμφανή λόγο, ως δυσκολία συγκέντρωσης, αυξημένη ευερεθιστότητα, αρνητισμό, ή σταδιακή απόσυρση από τις κοινωνικές σχέσεις. Μπορεί κάποιος να πηγαίνει κανονικά στη δουλειά του, να μεγαλώνει τα παιδιά του, να τηρεί τις υποχρεώσεις του, αλλά μέσα του να αισθάνεται ένα βάρος που δεν υποχωρεί, ή ένα συναισθηματικό κενό. Είναι το σημείο εκείνο όπου η εξωτερική εικόνα δεν αντικατοπτρίζει την εσωτερική εμπειρία. Ένα χαμόγελο μπορεί να καλύπτει μια αίσθηση μοναξιάς, όπως ακριβώς μια όμορφη πρόσοψη σπιτιού μπορεί να κρύβει δωμάτια γεμάτα ακαταστασία, αποδιοργανωμένα, ή άδεια.

Γιατί όμως κάποιοι άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι στον ψυχισμό τους, ενώ κάποιοι άλλοι μοιάζουν να αντέχουν περισσότερο; Εδώ παίζουν ρόλο πολλοί παράγοντες. Η προσωπικότητα, η γενετική προδιάθεση, οι εμπειρίες, η ποιότητα των σχέσεων που είχε κάποιος κυρίως στα πρώτα χρόνια ζωής του, ακόμα και οι πολιτισμικές αξίες μέσα στις οποίες μεγάλωσε. Έρευνες δείχνουν ότι τα υψηλά επίπεδα νευρωτισμού (η τάση δηλαδή ενός ατόμου να βιώνει πιο έντονα και συχνά αρνητικά συναισθήματα, όπως άγχος ή ανασφάλεια) και η χαμηλή συναισθηματική σταθερότητα σχετίζονται με αυξημένη ευαλωτότητα (Hengartner, 2020). Από την άλλη, έννοιες όπως η ανθεκτικότητα και το αίσθημα συνοχής βοηθούν τα άτομα να κατανοούν τις δυσκολίες τους ως προκλήσεις που μπορούν να διαχειριστούν και όχι ως ανυπέρβλητα εμπόδια (Schäfer et al., 2019). 

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι όμως κάτι που αναπτύσσεται μόνο μέσα στο γραφείο του ψυχολόγου. Αντίθετα, καλλιεργείται μέσα στην καθημερινότητα, μέσα από σχέσεις, εμπειρίες και επιλογές που τρέφουν το άτομο. Η συνάντηση με έναν ψυχολόγο μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα αυτογνωσίας και επεξεργασίας των δυσκολιών, αλλά η επιστημονική βιβλιογραφία αναδεικνύει πολλούς ακόμη παράγοντες που λειτουργούν προστατευτικά. Οι ουσιαστικές σχέσεις με φίλους και οικογένεια, η συμμετοχή σε δημιουργικές δραστηριότητες, η σωματική άσκηση, η επαφή με τη φύση και η αναζήτηση νοήματος ή πνευματικότητας αποτελούν θεμέλια μιας πιο ισορροπημένης ζωής (Keyes, 2020). 

Δεν είναι όμως πάντα εύκολο να εμπιστευτεί κανείς έναν ψυχολόγο. Πολλοί άνθρωποι διστάζουν. Οι προβληματισμοί τους συχνά περιλαμβάνουν τον φόβο του στίγματος, την ανησυχία μήπως θεωρηθούν «αδύναμοι» επειδή ζητούν βοήθεια, ή ακόμα και τον φόβο ότι ο ψυχολόγος δεν θα μπορέσει να κατανοήσει τις προσωπικές τους εμπειρίες. Κάποιοι ανησυχούν για το αν όσα πουν θα μείνουν εμπιστευτικά, ενώ άλλοι φοβούνται μήπως βρεθούν αντιμέτωποι με συναισθήματα που έχουν καταπιέσει για χρόνια. Από την άλλη πλευρά, το επάγγελμα του ψυχολόγου έχει τις δικές του δυσκολίες. Ο ψυχολόγος καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στη βαθιά ενσυναίσθηση και την αναγκαία επαγγελματική απόσταση. Να ακούει ιστορίες πόνου χωρίς να τις κουβαλά μέσα του, να στηρίζει χωρίς να εξαντλείται, να παραμένει παρών ενώ ταυτόχρονα αφήνει χώρο στον άλλον να αναπτυχθεί. Είναι μια λεπτή γραμμή, όπως το περπάτημα σε τεντωμένο σχοινί. Χωρίς αυτοφροντίδα, εποπτεία και συνεχή προσωπική εξέλιξη, ο ψυχολόγος κινδυνεύει να φθαρεί. Κι όμως, μέσα σε αυτές τις δυσκολίες, βρίσκεται και η ομορφιά του επαγγέλματος… η ευκαιρία να γίνεις μάρτυρας της δύναμης και της αλλαγής που μπορεί να αναδυθεί από την ανθρώπινη ψυχή. Γιατί, σε κάθε θεραπευτική σχέση, ο ψυχολόγος εκτίθεται στις ίδιες ακτίνες φωτός με τον θεραπευόμενο… φωτίζεται κι εκείνος, καθώς παρακολουθεί την αντοχή, τη μεταμόρφωση και την ελπίδα να ανθίζουν μπροστά του.

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας είναι μια υπενθύμιση ότι η ψυχική υγεία είναι κάτι ζωντανό και καθολικό, αφορά όλους μας, κάθε στιγμή της ζωής μας. Σημαντικό είναι να θυμόμαστε ότι η πορεία της ψυχικής υγείας δεν είναι γραμμική, οδηγώντας από τη δυσκολία στην ευτυχία. Αντίθετα, μοιάζει περισσότερο με μια ανηφορική διαδρομή. Υπάρχουν μονοπάτια που κουράζουν, κατηφόρες που ανακουφίζουν, και σημεία όπου χρειάζεται να σταθείς για να πάρεις ανάσα και να ξαναδείς το τοπίο. Η αξία δεν βρίσκεται μόνο στην κορυφή, αλλά και στην εμπειρία της διαδρομής.

Σε αυτή τη μέρα, ας θυμηθούμε ότι η ψυχική δυσκολία δεν είναι εμπόδιο στην εξέλιξη, αλλά ο σταθμός προς μια πιο ώριμη, ουσιαστική και συνδεδεμένη ζωή. Και ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας και στους άλλους να αναγνωρίζουν τις δυσκολίες τους όχι ως στίγματα, αλλά ως κεφάλαια σε μια ιστορία που συνεχίζει να γράφεται με θάρρος, ελπίδα και ανθρωπιά. Φτάνει μόνο να έχουμε τη δύναμη και το θάρρος να κοιτάξουμε προς τα μέσα, να σταθούμε απέναντι σε ό,τι πονά και να του δώσουμε χώρο να μεταμορφωθεί, γιατί η αληθινή επεξεργασία ξεκινά πάντα από αυτή τη σιωπηλή, γενναία ματιά μέσα μας.

Δρ. Ιφιγένεια Στυλιανού                                                                             
Κλινική Ψυχολόγος, Σχολική Ψυχολόγος