Όταν ξέσπασε το σκάνδαλο του 1999 το ΧΑΚ ήταν μόλις τριών χρονών. Πρωτολειτούργησε επίσημα στις 29 Μαρτίου 1996 και στο σύντομο στάδιο της νηπιακής του ηλικίας έγιναν τόσα πολλά λάθη και παραλείψεις, που τελικά η Κύπρος δεν είχε εκείνη την εποχή καλά οργανωμένο χρηματιστήριο, αλλά κάτι που έμοιαζε με συνοικιακό μικρομάγαζο ή μπακάλικο που ανοιγόκλεινε με την πρώτη δυσκολία.
Φυσικά στο σημείο αυτό οφείλουμε να υπενθυμίσουμε πως, πριν από την επίσημη λειτουργία του ΧΑΚ, λειτουργούσε ο χρηματιστηριακός θεσμός υπό την ευθύνη και εποπτεία του Κυπριακού Εμπορικού Βιομηχανικού Επιμελητηρίου (ΚΕΒΕ). Λειτούργησε αρκετά χρόνια (συγκεκριμένα από το 1978), άψογα και υποδειγματικά και δεν κατέστρεψε κανέναν επενδυτή.
Η καταστροφή και η χρηματιστηριακή φούσκα μάς προέκυψαν όταν το ΧΑΚ λειτούργησε δήθεν επίσημα. Τα όσα κτίστηκαν από το ΚΕΒΕ και από άλλους με κόπους αρκετών ετών, κατέρρευσαν σαν χάρτινος πύργος μέσα σε λίγες μέρες. Υπό το βάρος συσσωρευτικής εργασίας, λαθών και παραλείψεων το κυπριακό χρηματιστήριο κατέβασε τα ρολά. Όπως αναφέρει η ειδησεογραφία της τότε εποχής «έβαλε λουκέτο, εγκλωβίζοντας εντός επενδύσεις εκατομμυρίων λιρών. Συμπεριφέρθηκε, μη έχοντας άλλην επιλογή, σαν συνοικιακό μπακάλικο».
Μέσα στην ίδια χρονιά το ΧΑΚ έκλεισε δύο φορές και μάλιστα σε απόσταση αναπνοής η μια από την άλλη, πράγμα που ώς τότε δεν συνέβη σε κανένα χρηματιστήριο του κόσμου. Εκεί, τελικά, που η Κύπρος φιλοδοξούσε να φτιάξει ένα χρηματιστήριο ψηλών προδιαγραφών και με προοπτικές περιφερειακής ανάπτυξης, έφτιαξε έναν Οργανισμό προβληματικό, που μια λειτουργούσε και μια όχι.
Οι ευθύνες για το κατάντημα
Οι ευθύνες γι’ αυτό το κατάντημα ανήκουν στην πολιτεία και τα θεσμοθετημένα όργανά της, π.χ. Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, αλλά και διοίκηση του ΧΑΚ. Όλοι οι πιο πάνω την τότε εποχή επέτρεψαν στο χρηματιστήριο να λειτουργήσει χωρίς να υπάρχει ισχυρό νομοθετικό πλαίσιο, που θα καθόριζε πολιτικές και όρους εντολής. Ξεκίνησαν, για παράδειγμα, με την αυτοματοποίηση των συναλλαγών, ενώ άφησαν για αργότερα την αποϋλοποίηση των τίτλων και τη δημιουργία κεντρικού αποθετηρίου. Ξεκίνησαν με λειψό σύστημα και έμειναν μεσόστρατα, φανερώνοντας την αιώνια γύμνια των Κυπρίων στα θέματα του σωστού προγραμματισμού.
Την εποχή του 1999 ο τόπος γέμισε ειδικούς επί θεμάτων Χρηματιστηρίου.
Η πολιτεία, στην απουσία ισχυρής νομοθεσίας και επαγγελματικών προσόντων και προτύπων, επέτρεψε στους πάντες να ασχολούνται με τις αγοραπωλησίες μετοχών. Ενώ, λοιπόν, η ευθύνη για την αγοραπωλησία χρηματιστηριακών αξιών ανήκε στους επαγγελματίες χρηματιστές, με το θέμα ασχολούνταν και ασφαλιστές και ταμίες τραπεζικών υποκαταστημάτων, αλλά και άλλοι που μέσα σε μια νύκτα βαφτίστηκαν ως ειδικοί. Την τότε εποχή κανένας επίσημος κρατικός φορέας δεν έλεγξε ποιοι ήταν οι επενδυτικοί σύμβουλοι και τι είδους κατάρτιση είχαν ή τι είδους συμβουλές έδιναν σε αφελείς και ανυποψίαστους επενδυτές.
Οι ευθύνες των επενδυτών και των πολιτικών κομμάτων
ΕΥΘΥΝΕΣ, βέβαια, ανήκουν και στους περισσότερους επενδυτές. Οι Κύπριοι, στην αρχή δειλά-δειλά και ύστερα με περισσότερο θάρρος, άλλοι μελετημένα και άλλοι αμελέτητα, άρχισαν να επενδύουν σε χρηματιστηριακές αξίες, στοχεύοντας στο εύκολο και γρήγορο κέρδος. Λίγοι το πέτυχαν ενώ οι περισσότεροι καταστράφηκαν. Οι Κύπριοι, λοιπόν, που πριν από το 1999 δεν ήξεραν τι είναι το χρηματιστήριο και πού αυτό βρισκόταν, ξαφνικά απέκτησαν και χρηματιστηριακές φιλοδοξίες. Ζούσαν μέσα σε μια τρελή ευφορία, βλέποντας το χρηματιστηριακό δείκτη να δημιουργεί ρεκόρ πάνω σε καθημερινή βάση. Μπροστά σ’ αυτή την κατάσταση-αμόκ, έριξαν στο πάτωμα του ΧΑΚ οικονομίες πολλών ετών χωρίς να υπολογίζουν πως κάποτε θα έρθει και η κατηφόρα. Ως φυσιολογική βέβαια εξέλιξη, αφού, όπου υπάρχει ανήφορος, ακολουθεί κατήφορος. Ευθύνες και μάλιστα ασήκωτες είχαν και τα πολιτικά κόμματα που, αντί να συστήσουν στους επενδυτές του γρήγορου πλουτισμού αυτοσυγκράτηση, έστησαν επενδυτικές εταιρείες και μπήκαν και αυτά στο κουμάρι τής τότε εποχής. Όλοι, μηδενός εξαιρουμένου.
Μέσα στον επενδυτικό τους οίστρο και μέσα από την επιδίωξη του εύκολου πλουτισμού αγνόησαν όλοι τη διαχρονική αξία τού «παν μέτρον άριστον». Δυστυχώς πέρασαν χρόνια μέχρι να μετατραπεί το φτωχικό μας μπακάλικο σε σοβαρό και πραγματικά αξιόπιστο χρηματιστήριο.
Η ιστορία δεν πρέπει ούτε να ξεχνιέται ούτε να παραγράφεται. Η διετία 1999-2000 αποτελεί μαύρη κηλίδα στα δρώμενα της κυπριακής οικονομίας.
Αρκετοί επιτήδειοι, εκμεταλλευόμενοι τις τρύπες και τις αδυναμίες του συστήματος, κατέστρεψαν χιλιάδες μικρομεσαίες οικογένειες, που οι περισσότερες ακόμα δεν έχουν ορθοποδήσει. Το πλέον τραγικό βέβαια στην όλη ιστορία είναι το γεγονός ότι, για το σκάνδαλο του ΧΑΚ, δεν τιμωρήθηκε κανένας. Ή, αν τιμωρήθηκε κάποιος ή κάποιοι, την έβγαλαν με μικροχαστούκια και ας είχαμε στην Κύπρο βουλευτές και άλλους πολιτειακούς αξιωματούχους, που μας έλεγαν πως θα παραιτηθούν αν δεν μπουν φυλακή οι ένοχοι του ΧΑΚ. Το σημερινό άρθρο δεν εξυπηρετεί κάποια σκοπιμότητα ή φιλοδοξία. Απλώς θέλει να υπενθυμίσει δυσάρεστα πράγματα και γεγονότα, με την ελπίδα πως δεν θα επαναληφθούν. Τίποτα λιγότερο και τίποτα περισσότερο.
* Οικονομολόγος-Δημοσιογράφος
