Η μάχη για τη σωτηρία, το πικρό ποτήρι του υποβιβασμού και φυσικά η ανακούφιση για την παραμονή. Οι προσπάθεια των ομάδων να μείνουν στη κατηγορία, σαφέστατα συγκεντρώνει πολύ λιγότερο ενδιαφέρον από αυτές για την κατάκτηση πρωταθλήματος και ευρωπαϊκών εισιτηρίων, αλλά παραμένει ένα από τα σημεία αναφοράς κάθε σεζόν. Με τα πλέι-οφ στο 3ο γκρουπ να βρίσκονται σε εξέλιξη, το θέμα είναι επίκαιρο για μία ιστορική αναδρομή.

Πηγαίνοντας πίσω στον χρόνο, ουσιαστικά από τα πρώτα χρόνια διεξαγωγής του πρωταθλήματος, μέχρι και το 1968, δεν υπήρχε σταθερότητα στο θέμα υποβιβασμός. Είτε γιατί αρχικά οι ομάδες ήταν ελάχιστες είτε γιατί σε αρκετές χρονιές -λόγω πολέμου, αγώνα ΕΟΚΑ, δικοινοτικών ταραχών- τα πρωταθλήματα γίνονταν μετ΄ εμποδίων. Σε άλλες πάλι περιπτώσεις, όπως στην ενοποίηση του 1953, άλλαζε ο χάρτης, είτε πάλι γιατί η Ομοσπονδία προχωρούσε σε αύξηση των ομάδων. Σε κάποιες περιπτώσεις, έπεσαν στη 2η κατηγορία η Αλκή, ο Άρης και η ΑΫΜΑ, αλλά είπαμε, άλλα τα τότε δεδομένα. Επί σταθερής βάσης, η υπόθεση υποβιβασμός και άνοδος ίσχυσε την περίοδο 1967-68. 

ΜΙΑ, ΚΑΜΙΑ, ΔΥΟ, ΤΡΕΙΣ
Στις πρώτες δύο σεζόν, τον δρόμο για τη 2η κατηγορία πήραν οι ομάδες της Πάφου, ΑΠΟΠ και Ευαγόρας. Με την τουρκική εισβολή του 1974, η ΚΟΠ απόλυτα φυσιολογικά αποφάσισε να μη ρίξει ομάδες στη 2η κατηγορία για δύο χρονιές. Η διπλή διαβάθμιση ίσχυσε την περίοδο '78-'79. Την περίοδο '85-'86, η ΚΟΠ αυξάνει ξανά τις ομάδες σε 16, οπότε δεν ίσχυσε η διαβάθμιση. Δύο χρόνια μετά, την περίοδο '87-'88, εφαρμόζεται η τριπλή διαβάθμιση, προκειμένου σε 2 χρονιές να ξαναγίνουν 14 οι ομάδες. Από το '90 μέχρι το '93 έχουμε ξανά δύο ομάδες να πέφτουν. Το 1994 εφαρμόζεται πάλι η τριπλή διαβάθμιση, προκειμένου στο πρωτάθλημα '94-'95 να αγωνιστούν 12 ομάδες (ανέβηκε μία και έγιναν τρεις γύροι). Το πείραμα κράτησε ένα χρόνο. Εκείνη τη χρονιά δεν έπεσε καμία ομάδα και ανέβηκαν δύο για να ξαναγίνουν 14. Και από την περίοδο '95-'96 υποβιβάζονται τρεις ομάδες. Επόμενη αλλαγή, αυτή της περιόδου '07-'08 με δύο ομάδες να πέφτουν απευθείας μετά την 26η αγωνιστική και άλλη μία να υποβιβάζεται μετά τους αγώνες των πλέι-οφ. Στη φετινή περίοδο υπάρχει η πιθανότητα πτώσης τεσσάρων ομάδων, αφού η 11η στη βαθμολογία θα δώσει μπαράζ με την 4η στη Β΄ Κατηγορία.

ΒΑΡΥΓΔΟΥΠΕΣ ΠΤΩΣΕΙΣ
Η 1η ομάδα που έπεσε κατηγορία μετά από πολλά χρόνια παρουσίας ήταν η Νέα Σαλαμίνα που υποβιβάστηκε για 1η φορά το 1979. Τέσσερα χρόνια μετά, το 1983, ήπιε το πικρό ποτήρι ο Ολυμπιακός. Οι επόμενες δύο περιπτώσεις αποτέλεσαν ακόμη μεγαλύτερα ιστορικά γεγονότα, με την ΕΠΑ να πέφτει το 1989 και την ΑΕΛ το 1996. Πιο πρόσφατη βαρυσήμαντη πτώση, αυτή της ΑΕΚ Λάρνακας το 2009. Δεν έπεσαν ποτέ κατηγορία από το έτος συμμετοχής τους στο πρωτάθλημα μέχρι σήμερα οι: Ανόρθωση, ΑΠΟΕΛ, Ομόνοια, Απόλλων, ΕΝΠ, Πεζοπορικός (μέχρι την ενοποίηση με την ΕΠΑ). Μία μόλις χρονιά στην κατηγορία (άνοδος και πτώση) κατέγραψαν οι Ονήσιλος, Ατρόμητος και ΘΟΪ.  

ΟΙ ΠΙΚΡΕΣ ΠΡΩΤΙΕΣ
Όπως είπαμε, με δείγμα από την περίοδο '67-'68, ο Άρης είναι η ομάδα με τους περισσότερους υποβιβασμούς, αφού πήγε στη 2η κατηγορία 11 φορές. Από κοντά οι δύο ομάδες της Πάφου, ΑΠΟΠ και Ευαγόρας με 8, ενώ αναφέρουμε ότι η ΑΕΠ, την οποία δημιούργησε η ενοποίησή τους, έπεσε 4 φορές. Γενικά η Πάφος προηγείται σε υποβιβασμούς, αφού συνολικά μετρά 23. Μπόλικες πτώσεις μετρά η Αλκή, συνολικά 6, ενώ πέντε φορές υποβιβάστηκαν η Νέα Σαλαμίνα, η ΑΠΕΠ, η Ομόνοια Αραδίππου  (έπεσε για τελευταία φορά το 1989) και η Αναγέννηση. Ο Κεραυνός και ο Χαλκάνορας ανέβηκαν κατηγορία, κρατήθηκαν, αλλά όταν υποβιβάστηκαν την επόμενη φορά, δεν ανέβηκαν ποτέ.  

Η λίστα της... λυπητερής
67-68: ΑΠΟΠ
68-69: Ευαγόρας
69-70: Άρης
70-71: ΑΣΙΛ
71-72: ΑΠΟΠ
72-73: ΑΣΙΛ
73-74: ΑΠΟΠ
74-75: -
75-76: -
76-77: ΑΣΙΛ
77-78: Χαλκάνωρ
78-79: Ν. Σαλαμίνα-Διγενής
79-80: ΑΠΟΠ-Ευαγόρας
80-81: Αλκή-Άρης
81-82: Κεραυνός-Ευαγόρας
82-83: Ολυμπιακός-ΑΠΟΠ
83-84: Εθνικός Άχνας-Ερμής
84-85: Ομ. Αραδίππου-Ευαγόρας
85-86: - (αύξηση ομάδων)
86-87: Ομ. Αραδίππου-Ερμής
87-88: ΑΠΕΠ-Αλκή-Αναγέννηση
88-89: Κεραυνός-Ομ. Αραδίππου, ΕΠΑ
89-90: Ευαγόρας-Εθνικός Άχνας
90-91: ΑΠΟΠ-ΑΠΕΠ
91-92: Αλκή-Ομ. Αραδίππου
92-93: Άρης-ΑΠΟΠ
93-94: ΕΠΑ-Ευαγόρας, ΑΠΕΠ
94-95: - (αύξηση ομάδων)
95-96: ΑΕΛ-Ευαγόρας-Ομ. Αραδίππου
96-97: Άρης-Ολυμπιακός-ΑΠΕΠ
97-98: Αναγέννηση-ΑΠΟΠ, Εθνικός Άσσιας
98-99: Ευαγόρας, Δόξα-Άρης
99-00: Εθνικός Άσσιας-Αναγέννηση-Αλκή
00-01: Ν.Σαλαμίνα-Διγενής-Άρης
01-02: Εθνικός Άσσιας-Δόξα-Ερμής
02-03: Ν.Σαλαμίνα-Άρης-Αλκή
03-04: Αναγέννηση- Ονήσιλος-Δόξα
04-05: ΑΕ Πάφος-Αλκή-Άρης
05-06: ΑΠΟΠ Κινύρας-ΑΠΕΠ-ΘΟΪ
06-07: Διγενής-Αγία Νάπα-ΑΕ Πάφος
07-08: Άρης, Ν.Σαλαμίνα-Ολυμπιακός
08-09: Αλκή-ΑΕΚ- Ατρόμητος
09-10: Άρης-ΑΠΕΠ-Νέα Σαλαμίνα
10-11: Δόξα-ΑΠΟΠ Κινύρας-ΑΕ Πάφος
11-12: Άρης-Αναγέννηση-Ερμής
12-13: :::::: - Αγ. Νάπα-ΑΕ Πάφος