Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΧΕΙ ΤΩΡΑ ΑΝΑΚΟΠΕΙ ΚΑΙ, ΣΕ ΠΟΛΛΕΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ, ΕΧΕΙ ΑΝΤΙΣΤΡΑΦΕΙ

Τον χρόνο που πέρασε πολλά ήταν τα δείγματα της απώλειας δημοκρατικών θεσμών και νοοτροπίας. Παρ' όλ' αυτά το δημοκρατικό σύστημα παραμένει το πιο αξιόπιστο, όσο και αν υπάρχουν μεγάλα ρήγματα

Οι περισσότεροι πολίτες είτε δεν έχουν αρκετό καιρό για να ασχοληθούν με τα κοινά, είτε δεν διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις για να μετάσχουν σε πολύπλοκα ζητήματα δημόσιας πολιτικής. Έτσι η επέκταση της συμμετοχής απλώς έδωσε έδαφος σε πολύ καλά οργανωμένες ομάδες ακτιβιστών, που κατάφεραν να εξασφαλίσουν περισσότερη δύναμη

Τον χρόνο που φεύγει, πολλές ήταν οι περιπτώσεις που οι δημοκρατικοί θεσμοί δοκιμάστηκαν παγκοσμίως. Πρώτη φορά ίσως από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, δημοκρατικές κυβερνήσεις πέρασαν από πολλά κύματα. Η άποψη πως οι αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες είναι ίσως η καλύτερη απάντηση στον ολοκληρωτισμό έχασε σημαντικό έδαφος. Μετά από αυτόν τον πόλεμο, που προκάλεσε εκατομμύρια νεκρούς και απίστευτες καταστροφές, οι δημοκρατίες νίκησαν τις τυραννίες της Γερμανίας, της Ιταλίας και της Ιαπωνίας. Κατά μεγάλη ειρωνεία, εντούτοις, οι απίστευτες θυσίες που έκανε ο σοβιετικός λαός δεν του απέφεραν και την ποθούμενη ελευθερία. Η τυραννία του Στάλιν προκάλεσε τον θάνατο σε εκατομμύρια.

Η Δημοκρατία, όπως τη γνωρίζουμε στη Δύση, ακόμα δεν έχει ακουμπήσει τη Ρωσία, μια χώρα που, εντούτοις, μέσα σε 25 χρόνια κατάφερε από τα ερείπια ενός σχεδόν εμφύλιου πολέμου - όπως δήλωσε πρόσφατα σε τηλεοπτική συνέντευξή του ο τελευταίος ηγέτης της ΕΣΣΔ Μιχαήλ Γκορμπατσόφ - να επιστρέψει δυναμικά και σήμερα να πρωταγωνιστεί σε όλα τα μέτωπα. Οι παράλογες οικονομικές κυρώσεις που της επέβαλαν οι Δυτικοί δεν έχουν καταφέρει να κάμψουν τη δυναμική και το φρόνημα του ρωσικού λαού.

Ο μεταπολεμικός κόσμος

Οι νικητές στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, έχοντας επικεφαλής τους τις πλούσιες και γεμάτες αυτοπεποίθηση Ηνωμένες Πολιτείες, δημιούργησαν τον μεταπολεμικό κόσμο. Οι θεσμοί που ιδρύθηκαν από τους συμμάχους - οι κυριότεροι ο ΟΗΕ, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα - έχουν τις ρίζες τους στον διάλογο ανάμεσα στους Συμμάχους και σχεδιάστηκαν, όπως ισχυρίζονται οι Μεγάλοι, στο να φέρουν σταθερότητα, να αντικαταστήσουν τον πόλεμο με τον διάλογο, να εξασφαλίσουν την ανάπτυξη και να βοηθήσουν τους φτωχούς.

Το 1948 η Ουάσιγκτον έδωσε περίπου 12-13 δισεκατομμύρια δολάρια (120 δισεκατομμύρια σε τιμές του 2016) για την ανοικοδόμηση της ερειπωμένης Ευρώπης. Αυτή η βοήθεια, που αποκλήθηκε Σχέδιο Μάρσαλ, από τον τότε Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Τζορτζ Μάρσαλ, αποσκοπούσε επίσης στην εδραίωση της δημοκρατικής διακυβέρνησης και την αντιμετώπιση των ισχυρών δυνάμεων του κομμουνισμού.

Σε αυτά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, οι νικητές είχαν εμπιστοσύνη στα πολιτικά συστήματά τους, καθώς έβλεπαν την ενεργό συμμετοχή των πολιτών σε εκλογικές διαδικασίες, στην ίδρυση πολιτικών κομμάτων και τον ανοικτό διάλογο. Τώρα η πορεία της δημοκρατίας έχει ανακοπεί και σε ορισμένες περιπτώσεις έχει αντιστραφεί.

Εκλογές και δημοψηφίσματα

Οι χώρες της Δύσης συνήθισαν στο να βλέπουν εκλογές για την ανάδειξη εκπροσώπων τους στα Κοινοβούλια, όπου κυριαρχούν τα πολιτικά κόμματα. Αυτή είναι η ιδέα της εφαρμογής των ελεύθερων κοινωνιών. Και όμως αυτή η ελευθερία, δυστυχώς, ελέγχεται και αναπόφευκτα δημιουργεί μια πολιτική ελίτ. Οι φωνές και οι απόψεις των πολιτών κατευθύνονται μέσω πολλών φίλτρων, πολλές φορές απόμακρων για τους πολλούς. Οι χώρες που βασίζονται στην απόφαση των λαών τους για τη λήψη διαφόρων μέτρων είναι λίγες - όπως για παράδειγμα η Ελβετία, όπου τα αποτελέσματα ενός δημοψηφίσματος για τους μετανάστες, που θεωρούνταν επικίνδυνοι για την οικονομική σταθερότητα της χώρας.

Τον χρόνο που έφυγε, δημοψηφίσματα σε δύο μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες, που δεν έχουν παράδοση από τέτοιες διαδικασίες, στη Βρετανία και την Ιταλία, ανέτρεψαν πολιτικές επιλογές που είχαν προταθεί από τις κυβερνήσεις. Στο Ηνωμένο Βασίλειο το δημοψήφισμα αφορούσε στην παραμονή της χώρας μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην Ιταλία το ζητούμενο ήταν οι συνταγματικές αλλαγές. Τα αποτελέσματα και στα δύο δημοψηφίσματα οδήγησαν στην παραίτηση των πρωθυπουργών Ματέο Ρέντσι στη Ρώμη και Ντέιβιντ Κάμερον στο Λονδίνο. Και στις δύο χώρες λειτουργούσε η κοινοβουλευτική δημοκρατία, στην Ιταλία από το τέλος του Β’ ΠΠ και στη Βρετανία για αιώνες.

Τα δημοψηφίσματα είναι τώρα οι αγαπημένες πρακτικές των δημαγωγών και των λαϊκιστών, καθώς πιστεύουν ότι μπορούν να διαφεντεύσουν τη λαϊκή ψήφο και να προκαλέσουν λαϊκή εξέγερση. Είναι η φωνή του λαού, πιστεύουν. Σε πολλές χώρες συνεχίζεται η προσπάθεια υπεράσπισης των αντιπροσωπευτικών συστημάτων, τα οποία παρέχουν συνέχιση στους δημοκρατικούς θεσμούς, εμπειρία και σοφία. Αλλά είναι πολύ δύσκολο να αντιταχθεί κανείς στην αίτηση για δημοψηφίσματα, τη στιγμή που τα πολιτικά συστήματα και οι πολιτικοί αρχίζουν και γίνονται ολοένα και περισσότερο αντιπαθητικοί.

Η συμμετοχή των πολιτών

Τα καθιερωμένα πολιτικά κόμματα έχουν κάνει πολλές απόπειρες να διευρύνουν τη συμμετοχή των πολιτών στη διακυβέρνηση, συνήθως έπειτα από διαμαρτυρίες, διαδηλώσεις και αντιπαλότητες. Αλλά υπάρχει μεγάλο πρόβλημα, γιατί οι περισσότεροι πολίτες είτε δεν έχουν αρκετό καιρό για να ασχοληθούν με τα κοινά, ούτε διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις για να μετάσχουν σε πολύπλοκα ζητήματα δημόσιας πολιτικής. Έτσι η επέκταση της συμμετοχής απλώς έδωσε έδαφος σε πολύ καλά οργανωμένες ομάδες ακτιβιστών, που κατάφεραν να εξασφαλίσουν περισσότερη δύναμη.

Το πείραμα της ΕΕ

Το μεγαλύτερο πείραμα - σε αριθμό κρατών που ενέχονται - στη δημιουργία νέων δημοκρατικών θεσμών είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση, που αναπτύχθηκε σταθερά από τη δεκαετία του 1950. Την τελευταία δεκαετία έχει βαλτώσει, καθώς τα κράτη μέλη, πιεζόμενα από εκλογικά σώματα, καθώς και τα ευρωσκεπτικιστικά κόμματα έχουν απαιτήσει στην επιστροφή της λήψης των αποφάσεων όχι τόσο από τα δικά τους κοινοβούλια, όσο από τον εθνικό «λαό». Όπως ισχυρίζεται η Μαρίν Λε Πεν του γαλλικού ακροδεξιού Εθνικού Μετώπου, που αποκτά ολοένα και περισσότερη δύναμη, «το κράτος έθνος επέστρεψε».

Η ΕΕ παρουσιάστηκε από τους δημιουργούς της και πολλούς από τους πολιτικούς της ως νέο βήμα για τη δημοκρατική διακυβέρνηση, μια εθελοντική πραγματικότητα εθνών κρατών μέσα σε μια ομοσπονδιακή οντότητα, που θα μπορούσε να αντιπαρατεθεί με την Κίνα, τη Ρωσία και τις ΗΠΑ, ενώ θα μπορούσε να ανταγωνιστεί τις παγκόσμιες πολυεθνικές και τους διεθνείς οικονομικούς θεσμούς.

Αλλά, όπως ισχυρίζεται το BBC, η ΕΕ έσπρωξε το πολιτικό σκέλος πολύ πιο μακριά από όσο είχε υπολογιστεί, ιδιαίτερα όταν επιχείρησε να χρησιμοποιήσει τον οικονομικό μηχανισμό του Ευρώ για πολιτικούς σκοπούς.

«Χώρες όπως η Ελλάδα και η Ιταλία (καθώς και η Κύπρος συμπληρώνουμε εμείς) είχαν υποτιμήσει τα εθνικά τους νομίσματα, προκειμένου να παραμείνουν ανταγωνιστικές. Τώρα δεν μπορούν να το κάνουν χωρίς να εγκαταλείψουν το Ευρώ. Αλλά αν το κάνουν θα βρεθούν αντιμέτωπες με τεράστια χρέη κυριαρχημένα από το Ευρώ, ενώ τα εθνικά τους νομίσματα, η δραχμή και η λίρα, θα είναι υπερβολικά υποτιμημένα. Δεν μπορούν να πετύχουν μένοντας στην Ευρωζώνη και δεν μπορούν να πετύχουν αν την εγκαταλείψουν. Με άλλα λόγια, μπροστά γκρεμός και πίσω ρέμα», επισημαίνει στην ανάλυσή του το κρατικό τηλεοπτικό δίκτυο της Βρετανίας.

Η επιστροφή του απολυταρχισμού

Εν τω μεταξύ ο απολυταρχισμός επιστρέφει. Ο Ρώσος Πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν ήταν ανάμεσα σε αυτούς που προτάθηκαν από το αμερικανικό περιοδικό TIME στον ετήσιο διαγωνισμό για τον τίτλο του Ανθρώπου της Χρονιάς. Αναγνωρίστηκαν οι επιτυχίες του, έστω και με τη βοήθεια βίας στην Ουκρανία, τη Συρία και μέσα στην ίδια τη Ρωσία, όπου όμως οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι είναι εξαιρετικά δημοφιλής. Στον κατάλογο των αυταρχικών προέδρων, παγκοσμίως, περιλαμβάνονται ο Ξι Τζινπίνγκ της Κίνας, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν της Τουρκίας, ο Αμπντέλ Φατάχ ελ Σίσι της Αιγύπτου και ο Ροντρίγκο Ντουτέρτε των Φιλιππινών, ενώ δεν πάνε πίσω ο Γιαροσλάφ Κασίνσκι του κυβερνητικού κόμματος στην Πολωνία και ο Βίκτωρ Ορμπάν, Πρωθυπουργός της Ουγγαρίας.

Τρεις δρόμοι

Υπάρχουν τρεις δρόμοι για το δημοκρατικό δίλημμα αυτών που επιθυμούν να διατηρήσουν τη δύναμη της πολιτικής. Ο πρώτος και λιγότερο ελκυστικός, αλλά περισσότερο πιθανός, είναι ότι οι διάφορες λαϊκίστικες πρακτικές θα αποτύχουν. Ο εκλεγμένος Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ θα είναι ανίκανος να κυβερνήσει συναινετικά. Το Brexit θα βλάψει τη βρετανική οικονομία. Η Ιταλία θα αποτύχει να βρει μια κυβέρνηση ικανή να προωθήσει τις απαιτούμενες οδυνηρές μεταρρυθμίσεις.

Δεύτερον, οι λαϊκιστές και οι δημαγωγοί θα υποχρεωθούν να ακολουθήσουν τις παραδοσιακές πολιτικές, όπως έκαναν οι Πραγματικοί Φινλανδοί στη χώρα τους χάνοντας την αξιοπρέπεια και τη δημοτικότητά τους, γιατί άλλα έταζαν και άλλα κάνουν, παρ' όλ' αυτά κερδίζουν τον σεβασμό των πολιτών. Και τέλος, οι παραδοσιακές πολιτικές θα βρουν νέες μεθόδους. Νέοι ηγέτες θα εμφανιστούν στο προσκήνιο, που θα μπορούν να εξηγήσουν για την ανάγκη λογικής, βασισμένης στις πολιτικές, και θα αποφέρουν τα προσδοκώμενα αποτελέσματα.

Το τελευταίο είναι το πιο δύσκολο απ' όλα, καθώς απαιτεί υπομονή, ανοχή στην αποτυχία, όρεξη για επεξηγήσεις στις ακολουθούμενες πρακτικές και παιδεία. Τα δημοψηφίσματα απέδειξαν πως θα χρειαστούν νέες πολιτικές, που όμως θα απομακρύνονται από την ιδέα εφαρμογής ριζοσπαστικών αλλαγών τώρα. Ο δρόμος θα είναι δύσκολος, γεμάτος σκοπέλους. Ο κόσμος έχει πάρει αυτή την κατεύθυνση, αλλά θα απαιτηθεί πολύ μεγάλη προσπάθεια. Η Δημοκρατία ακόμα δεν έχει ηττηθεί, αλλά χρειάζεται μεγάλη προσοχή για να μη χαθεί.