Γεννήθηκε το 540 π.Χ. στην Έφεσο και δυστυχώς τα έργα του δεν σώζονται
Ο Χ. Θεοδωρίδης, στο έργο του «Εισαγωγή στη φιλοσοφία», κάνει μια σημαντική αναφορά στον Ηράκλειτο, αφού σκιαγραφεί σε βάθος τη σκέψη του Εφέσιου φιλοσόφου

Από τους μεγάλους προσωκρατικούς φιλοσόφους, ο Ηράκλειτος οριοθέτησε τους στοχασμούς του μέσα από τις αντιθέσεις της φυσικής νομοτέλειας. Γεννήθηκε το 540 π.Χ. στην Έφεσο και δυστυχώς τα έργα του δεν σώζονται, εκτός από διάφορα αποσπάσματα.

Η σκέψη του διακρίνεται από μια βαθιά μυστικοπάθεια και αυτοί που ακολούθησαν τους συλλογισμούς του τον χαρακτήριζαν δυσνόητο και αλληγορικό. Γι’ αυτό έλεγε ότι «αλληγορία ονομάζεται ο λόγος που ενώ μιλάει για κάτι, υπονοεί κάτι άλλο». Άρα “δεν υπάρχει άβατος χώρος για τη φιλοσοφία”».

Η υλοζωιστική άποψη
Ο Χ. Θεοδωρίδης, στο έργο του «Εισαγωγή στη φιλοσοφία», κάνει μια σημαντική αναφορά στον Ηράκλειτο, αφού σκιαγραφεί σε βάθος τη σκέψη του Εφέσιου φιλοσόφου: «Η υλοζωιστική άποψη παίρνει τη ζωηρότερή της εκδήλωση στον Ηράκλειτο και, συνδυασμένη με την έννοια της αιώνιας ροής και αναταραχής, φτάνει σε μιαν από τις ελκυστικές κατασκευές που γνωρίζουμε.

Για τον περίφημο σοφό ύλη και ουσία είναι η ζωντανή ενέργεια η ίδια, το πέρασμα από κατάσταση σε κατάσταση. Η ψυχή όμως είναι η καθαυτό φλογερή και κινούμενη ουσία, η ακατάπαυστη αλλαγή».

Τα τρία βασικά στοιχεία της φύσης
Ο Ηράκλειτος ανίχνευε με τη φιλοσοφική του διορατικότητα την ουσία και εξέλιξη του σύμπαντος. Γι’ αυτό κατέληγε στο συμπέρασμα της αιώνιας ροής και των μεγάλων αντιθέσεων. Το περίφημο «Τα πάντα ρει» έμεινε ανεξίτηλο στο διάβα της φιλοσοφικής σκέψης.

«Ο Ηράκλειτος», γράφει ο Philip Stokes, «πίστευε ότι τα τρία βασικά στοιχεία της φύσης είναι η Φωτιά, η Γη και το Νερό. Ωστόσο, η Φωτιά ήταν το πρωταρχικό στοιχείο που έλεγχε και τροποποιούσε τα άλλα δύο. (...) Αυτή η παγκόσμια ένταση διασφαλίζει ότι η αλλαγή είναι συνεχής και ότι τα πάντα βρίσκονται σε μια κατάσταση ροής. Η μονιμότητα δεν υπάρχει στο σύμπαν, μόνο η μόνιμη κατάσταση της αλλαγής, ως αποτέλεσμα των μεταμορφώσεων της Φωτιάς. Αυτό σημαίνει ότι, αν και τίποτα δεν παραμένει αμετάβλητο στο σύμπαν, το ίδιο το σύμπαν είναι αιώνιο...».

Φιλοσοφικές αντιθέσεις
Ο Σρι Ωρομπίτο είναι ένας σύγχρονος Ινδός φιλόσοφος, ο οποίος ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τον Ηράκλειτο. Στις πολύχρονες έρευνές του ανακάλυψε ότι η ανατολική φιλοσοφία θα μπορούσε να είναι παράλληλη με την προσωκρατική σκέψη και η πιο κοντινή στον Ηράκλειτο. Όσον αφορά τον νόμο της σχετικότητας, ο Ινδός φιλόσοφος σημειώνει στο βιβλίο του, «Ηράκλειτος», τα εξής:

«Ο Ηράκλειτος είναι ο πρώτος και πλέον συνεπής διδάσκαλος του νόμου της σχετικότητας. Ο νόμος της σχετικότητας είναι το λογικό συμπέρασμα των βασικών φιλοσοφικών εννοιών του. Αφού το παν είναι ένα στην ύπαρξή του και πολλά στο γίγνεσθαί του, έπεται ότι τα πάντα οφείλουν να είναι ένα στην ουσία τους. Νύχτα και μέρα, ζωή και θάνατος, καλό και κακό είναι όψεις μονάχα της ίδιας απόλυτης πραγματικότητας».

Στη συνέχεια εμβαθύνει στην ουσία των φιλοσοφικών αντιθέσεων, σύμφωνα πάντα με τον Εφέσιο φιλόσοφο: «Ο Ηράκλειτος», λέει, «δίνει το παράδειγμα της θάλασσας: ύδωρ καθαρό κι αθάνατο, στοιχείο καλό για τα ψάρια, απεχθές και μη πόσιμο για τον άνθρωπο. Και μήπως αυτό δεν ισχύει για όλα;».

Το δίκαιο του νόμου
«Η αλήθεια είναι πως κανένας ανθρώπινος νόμος δεν εκφράζει απόλυτα τη θεία δικαιοσύνη», σχολιάζει ο Σρι Ωρομπίτο, «ο κάθε νόμος όμως έχει τη συγκατάθεσή της και αντλεί την εγκυρότητά του από αυτήν. Ισχύει για κάποιο συγκεκριμένο σκοπό και η αναγκαιότητά του είναι σχετική και σε συνάρτηση με τη θέση και τον χρόνο της εφαρμογής του.

Αν και οι γενικές αντιλήψεις των ανθρώπων, όσον αφορά στο καλό και στο δίκαιο, ποικίλλουν λόγω αλλοιώσεων του γίγνεσθαι, το ανθρώπινο καλό και η δικαιοσύνη παραμένουν στον ρου των πραγμάτων, διατηρούν κάποιο μέτρο.

Ο Ηράκλειτος παραδέχεται μεν σχετικά πρότυπα, σαν στοχαστής, όμως είναι υποχρεωμένος να τα υπερβεί. Τα πάντα είναι ταυτόχρονα ένα και πολλά, απόλυτα και σχετικά, και όλες οι σχέσεις των πολλών είναι σχετικότητες που όμως τρέφονται από το απόλυτο...».

Βίοι παράλληλοι
Ο Philip Stokes παραλληλίζει τη σκέψη του Ηράκλειτου με την κινέζικη φιλοσοφία και καταλήγει σε ένα πολυδιάστατο συμπέρασμα, λέγοντας: «Ο Ηράκλειτος είναι αναμφισβήτητα μυστικιστής, και υπάρχουν έντονοι παραλληλισμοί ανάμεσα στα έργα του και στο κλασικό Τάο Τε Τσινγκ, που πιστεύεται ότι γράφτηκε από τον Κινέζο Λάο Τσε (Γέρος Δάσκαλος), περίπου την ίδια περίοδο. Είναι αδύνατον να προσδιορίσουμε αν ο Ηράκλειτος είχε οποιαδήποτε επαφή με την ανατολική παράδοση, ή το αντίθετο».

Στη συνέχεια ο Philip Stokes μιλά για την εξέλιξη της μεταφυσικής από τα αρχαία χρόνια μέχρι σήμερα: «Η αντίληψη του Ηράκλειτου για την πραγματικότητα ως διαδικασία, ως μία αιωνίως μεταβαλλόμενη ροή, έρχεται σε σαφή αντίθεση με ολόκληρη σχεδόν τη μεταγενέστερη εξέλιξη της μεταφυσικής που πήγασε από τον Αριστοτέλη.

Θα ακολουθήσουν δύο χιλιάδες χρόνια μεταφυσικών εικασιών με σκέψεις γύρω από τη φύση ουσιών και ιδιοτήτων, που αυτές οι ουσίες μπορούν, οφείλουν ή δεν μπορούν να διαθέτουν. Μόνο πιο κοντά στην εποχή μας, στα έργα των Μπερξόν και Ούατχεντ, η μεταφυσική εξελίσσεται όχι ως μελέτη ουσιών, αλλά ως μελέτη μιας διαδικασίας...».

Αθάνατες ιδέες
Ο Ηράκλειτος παραμένει μέχρι σήμερα ένας αξεπέραστος ερευνητής της φύσης των πραγμάτων. Ένας φιλόσοφος που υπηρέτησε και αναζήτησε την αλήθεια και την ουσία του σύμπαντος. Ανυποχώρητος στις δικές του ιδέες, επικριτικός στις σκέψεις των άλλων, πάλευε ανάμεσα στις αντιφάσεις των στοχασμών του, και ταυτόχρονα οριοθετούσε τις συντεταγμένες αντιλήψεις μέσα σε ένα πρίσμα πολύπλοκο και δυσνόητο. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την τεράστια προσφορά του στην παγκόσμια διανόηση, γιατί οι ιδέες του είναι σεβαστές και αθάνατες.