Διερευνώντας την ουμανιστική σκέψη του Έριχ Φρομ
Η παραγωγική εργασία, η λογική και η αγάπη είναι οι απαντήσεις στα υπαρξιακά ερωτήματα του ανθρώπου απέναντι στον εαυτό του

Ο Γερμανός κοινωνιολόγος και ψυχαναλυτής Έριχ Φρομ θεωρείται μια από τις κορυφαίες προσωπικότητες στον τομέα της σύγχρονης ψυχολογίας του βάθους. Ανήκει στην πρώτη γενιά του 20ού αιώνα και μαζί με τον Βίλχεμ Ράιχ και την Κάρεν Χόρνεϋ διατύπωσε τη θεωρία της ψυχανάλυσης. Υπήρξε μαθητής του Φρόυντ, και ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το άτομο και τη σχέση του με το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Πολυγραφότατος και με αρκετές διαλέξεις στο ενεργητικό του, βοήθησε αρκετό κόσμο να δει με διαφορετικό μάτι τη ζωή. Το 1933 πήρε την αμερικανική υπηκοότητα, και έγινε καθηγητής ψυχιατρικής στο πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.

Διαφώνησε με τον Σίγκμουντ Φρόυντ και ακολούθησε μια δική του πορεία στον δρόμο της ερευνητικής σκέψης όσον αφορά τη θέση του ανθρώπου σε μια κοινωνία με άλυτα προβλήματα και κοινωνικές αντιθέσεις. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο Έριχ Φρομ δέχτηκε τις επιδράσεις του μαρξισμού, αλλά τελικά του άσκησε έντονη κριτική. Πέθανε το 1980 στην Ελβετία, αφήνοντας τεράστιο έργο. Από τα βιβλία του ξεχωρίζουν: «Ο Φόβος μπροστά στην Ελευθερία», «Υγιής κοινωνία», «Ο άνθρωπος για τον εαυτό του», τα οποία αποτελούν και τη βασική τριλογία όπου συνοψίζεται η κοινωνική διάσταση της σκέψης του Φρομ. Ωστόσο, ξεχωριστό ενδιαφέρον είναι και το βιβλίο του «Η τέχνη της Αγάπης».

Ανάμεσα στην ψυχολογία και την ηθική
Ο Θεοδωρακάτος, στην εισαγωγή στο έργο «Ο άνθρωπος για τον εαυτό του», γράφει τα εξής σημαντικά: «Η διαπίστωση ότι δεν είναι δυνατός ο διαχωρισμός ανάμεσα στην ψυχολογία και την ηθική κι η ανάγκη ενός επιστημονικά θεμελιωμένου ηθικού συστήματος για τη μελέτη και επίλυση των προβλημάτων της ψυχολογίας κάνει απαραίτητη τη γνώση της ηθικής σαν επιστήμη. (...) Ο ρόλος της ηθικής σ’ όλες τις κοινωνίες ήταν και εξακολουθεί να είναι σημαντικός. Η θεωρία για την ηθική αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο των θεωριών για την εξουσία του κράτους, της δικαίωσης της εξουσίας στο σύνολό της και της ηθικής αιτιολόγησης των διαφόρων συστημάτων διανομής των υλικών αγαθών». Ο Έριχ Φρομ επισημαίνει την αναγκαιότητα του ανθρώπου να επιλέγει ελεύθερος τον δικό του δρόμο.

Γράφει λοιπόν: «Ο άνθρωπος δεν είναι ελεύθερος να διαλέξει στο να έχει ή να μην έχει ιδανικά, είναι όμως ελεύθερος να διαλέξει ανάμεσα από πολλά είδη ιδανικών, ανάμεσα στο να είναι αφοσιωμένος στη λατρεία της δύναμης και της καταστροφής και στο να είναι αφοσιωμένος στη λογική και στην αγάπη». Με αυτά τα λόγια, ο Φρομ πυροδοτεί την κρίσιμη στιγμή του ανθρώπου να διαλέξει ανάμεσα στον πόλεμο και την ειρήνη. Ουσιαστικά η καταστροφική μανία των ανθρώπων οδηγεί σε περισσότερα αδιέξοδα και ό,τι κτίζεται μέσα από τη λογική και την ελευθερία, δυστυχώς καταστρέφεται από την κατάχρηση της εξουσίας.

Υπαρξιακές αντιφάσεις
Ο Έριχ Φρομ σκιαγραφεί μια μεγάλη αλήθεια: Ότι ο άνθρωπος ενώ είναι μέρος της φυσικής νομοτέλειας, επιχειρεί να ξεπεράσει την ίδια τη φύση. Μια υπαρξιακή αντίφαση που ακυρώνει τον ίδιο τον εαυτό του. «Η εμφάνιση της λογικής δημιούργησε μιαν αντίφαση μέσα στον άνθρωπο, που τον υποχρεώνει να αγωνίζεται πάντα να βρει καινούργιες λύσεις», ομολογεί στο βιβλίο του «Ο άνθρωπος για τον εαυτό του» και συνεχίζει: «Ο δυναμισμός της ιστορίας του είναι απόρροια της ύπαρξης της λογικής του, που τον κάνει να αναπτύσσεται και του δίνει τη δυνατότητα να δημιουργεί έναν κόσμο δικό του, όπου μπορεί να αισθάνεται άνετα με τον εαυτό του και τους συνανθρώπους του.

Κάθε στάδιο προόδου που πετυχαίνει, τον αφήνει ανικανοποίητο και σε αμηχανία, κι ακριβώς αυτή η αμηχανία τον ωθεί να επιτύχει καινούργιες λύσεις. Δεν υπάρχει καμιά έμφυτη ‘τάση προόδου’ στον άνθρωπο. Κι αυτή είναι ακριβώς η αντίφαση της ύπαρξής του, που τον κάνει να προχωρεί στον δρόμο που χάραξε». Σύμφωνα με τον Έριχ Φρομ, η παραγωγική εργασία, η λογική και η αγάπη είναι οι απαντήσεις στα υπαρξιακά ερωτήματα του ανθρώπου απέναντι στον εαυτό του. Με αυτά τα δεδομένα επιτυγχάνεται η κατάκτηση της ευτυχίας. Γι’ αυτό ομολογεί στο βιβλίο του «Η τέχνη της Αγάπης», ότι η αγάπη είναι ενεργητική δύναμη μέσα στον άνθρωπο και χωρίς την αγάπη η ανθρωπότητα δεν θα μπορούσε να υπάρξει ούτε μια μέρα.

Ουμανιστική συνείδηση
Η θεωρία της ψυχανάλυσης διεισδύει στα βάθη του ασυνείδητου και σπρώχνει προς τα έξω τις εσωτερικές συγκρούσεις. Τα συναισθήματα βοηθούν στη σωστή λειτουργία της προσωπικότητας και κατευθύνουν τον άνθρωπο στην αναζήτηση της ισορροπίας και της κατανόησης του νοήματος της ζωής. Κυρίαρχο στοιχείο, βέβαια, είναι η θέση του ανθρώπου μέσα στην κοινωνία και η αλληλεγγύη του απέναντι στον συνάνθρωπό του. Εδώ ακριβώς επικεντρώνεται η άποψη του Έριχ Φρομ για την ουμανιστική συνείδηση, η οποία πρέπει να επικρατήσει στο κοινωνικό σύνολο: Γράφει χαρακτηριστικά: «Η ουμανιστική συνείδηση όχι μόνο αντιπροσωπεύει την έκφραση των αληθινών εαυτών μας, αλλά και περικλείει επίσης την ουσία όλων των ηθικών βιωμάτων στη ζωή. Στη συνείδηση αυτή συντηρείται η γνώση του σκοπού που έχουμε στη ζωή και των αρχών, με τις οποίες θα την επιτύχουμε. Των αρχών που ανακαλύψαμε εμείς οι ίδιοι, καθώς και των αρχών που μάθαμε από τους άλλους και διαπιστώσαμε πως είναι αληθινές».

Ο προορισμός…
Ο Έριχ Φρομ συνοψίζει, στο επόμενο απόσπασμα, τον προορισμό που πρέπει να έχει η σύγχρονη ψυχολογία, και ιδιαίτερα η ψυχανάλυση, όσον αφορά την ανάπτυξη της ουμανιστικής ηθικής: «Αν η ουμανιστική ηθική βασίζεται στη γνώση της ανθρώπινης φύσης, η σύγχρονη ψυχολογία, ιδιαίτερα η ψυχανάλυση, πρέπει να είναι ένα από τα ισχυρότερα κίνητρα ανάπτυξης της ουμανιστικής ηθικής. Ενώ όμως η ψυχανάλυση έχει επεκτείνει σε τεράστιο βαθμό τις γνώσεις μας για τον άνθρωπο, δεν πλούτισε και τις γνώσεις μας σχετικά με το πώς θα πρέπει να ζει και τι θα πρέπει να κάνει». Όλα αυτά, αποτελούν έναν οδηγό στην πορεία του σύγχρονου ανθρώπου. Αν και είναι γραμμένα πριν από δεκαετίες, παραμένουν μέχρι σήμερα επίκαιρα, σε ένα κόσμο φορτωμένο με τις ηθικές και κοινωνικές κρίσεις μιας εποχής που βάλθηκε να κυνηγά αδυσώπητα την υλιστική δύναμη, καταλήγοντας στην τραγικότητα της ζωής.