Κραταιές δημοκρατίες σέρνουν τον χορό των χρεωμένων κρατών
Μεγάλο δημόσιο χρέος δεν σημαίνει απαραίτητα φτωχό λαό, αλλά ούτε και το αντίστροφο

Τι συμβαίνει σε μια μικρή χώρα που παράγει πολύ λιγότερα από όσα εισάγει, έχει πολύ μεγάλο χρέος και σχεδόν μηδενική οικονομική ανάπτυξη, αδυνατώντας να εξυπηρετεί τα δάνειά της; Συν άγρια λιτότητα, φτώχια και ανεργία επί πέντε χρόνια; Στάση πληρωμών και μοιραία χρεοκοπία. Έτσι δεν είναι; Όχι ακριβώς. Εξαρτάται από το ποια είναι αυτή η χώρα. Τι φυσικούς πόρους διαθέτει. Πόσους φόρους μπορεί να πληρώνει ο λαός της. Πώς αντιδρά η πολιτική ηγεσία της. Πού βρίσκεται, σε ποιο μπλοκ ανήκει, σε ποια στιγμή της Ιστορίας, με ποια γεωπολιτικά δεδομένα γύρω της. Και κυρίως πού χρωστάει. Ποιοι είναι οι πιστωτές, οι σύμμαχοι, οι προστάτες, οι εχθροί της, οι όροι της διάσωσης ή της συντριβής της.

Οι πρώτες
Σήμερα σχεδόν ολόκληρος ο πλανήτης είναι βουτηγμένος στα χρέη. Κραταιές δημοκρατίες της ανεπτυγμένης πρώτης ταχύτητας σέρνουν τον χορό των υπερχρεωμένων κρατών. Πολλοί θα δυσκολεύονταν να απαντήσουν στο ερώτημα ποιες είναι οι χώρες με το μεγαλύτερο χρέος. Και ποιες ζουν ελεύθερες από δεσμά ξένων δανείων. Πρώτη παγκοσμίως είναι η Ιαπωνία. Δεύτερη η Ζιμπάμπουε, τρίτη, δυστυχώς, η Ελλάδα. Στις επόμενες τέσσερεις θέσεις βρίσκονται ευρωπαϊκές χώρες: Ιταλία, Ισλανδία, Πορτογαλία, Ιρλανδία. Πάνω από το μισό χρέος στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ) αφορά τη Βρετανία, τη Γερμανία και τη Γαλλία. Στον πάτο του «πηγαδιού» είναι η Λιβύη, η Συρία και η Υεμένη. Πάμφτωχες, άναρχες, κατεστραμμένες από πολέμους, ανύπαρκτες στον χάρτη της διεθνούς ισχύος, έχουν ασήμαντο δημόσιο χρέος, κάτω από το 6% του ΑΕΠ τους. Χαμηλά επίσης βρίσκονται κολοσσοί ενέργειας και πετρελαίου, η Σαουδική Αραβία (12,2%) και η Ρωσία (7,9%). Κάπου ανάμεσα, με χρέος κάτω του 60% του ΑΕΠ, που ήταν, αν έχετε γερή μνήμη, το κριτήριο του Μάαστριχτ, βρίσκονται Βενεζουέλα, Ινδία, Πακιστάν και Πολωνία. Ακόμη πιο χαμηλά, η Δανία (47%) και η Αργεντινή (45,8%). Ανάμεσά τους η Βοσνία-Ερζεγοβίνη.

Δεν υπάρχει γενίκευση
Τι μας λένε όλα αυτά; Πρώτον, ότι δεν μπορούμε να γενικεύουμε. Ότι μεγάλο δημόσιο χρέος δεν σημαίνει απαραίτητα φτωχό λαό, αλλά ούτε και το αντίστροφο. Δείτε τις ΗΠΑ. Γιατί, φυσικά, αυτό που έχει σημασία δεν είναι πόσα χρωστάς, αλλά πόσα μπορείς να δανείζεσαι με λογικά επιτόκια για να εξυπηρετείς το χρέος σου. Δηλαδή, ποιος και πόσο φερέγγυος είσαι. Τι παράγεις ώστε να μπορείς, αν χρειαστεί, να βασίσεις την ανάπτυξη σε εξαγωγές, υποτιμημένες και ανταγωνιστικές, και αν μπορείς να τυπώσεις χρήμα. Έπειτα, κανένας δεν ξέρει ποιο επίπεδο κρατικού χρέους είναι το «σωστό». Ποικίλλει ανάλογα με τη χώρα και τις συνθήκες. Αυτό που είναι βιώσιμο σήμερα, θα μπορούσε να είναι αβάσταχτο αύριο, αν αλλάξουν οι συμπεριφορές των επενδυτών απέναντι στα ομόλογα μιας χώρας.

«Οξυγόνο» ο έλεγχος των επιτοκίων
Το μόνο βέβαιο: η κατάσταση διεθνώς κτυπάει «κόκκινο», αφού το παγκόσμιο χρέος, ιδιωτικό και δημόσιο, έχει εξακοντισθεί στα περίπου 200 τρισ. δολάρια, ξεπερνώντας κατά πολύ την παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη. Φυσικά αυτά τα νούμερα είναι λογιστικές καταγραφές. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχουν τόσα λεφτά. Γεγονός είναι ότι τα επίπεδα του κρατικού χρέους βρίσκονται σε ιστορικό υψηλό, την ώρα που η οικονομική ανάπτυξη έχει επιβραδυνθεί σε πολλές χώρες. Αυτό είναι σημαντικό, διότι ταχύτερη ανάπτυξη -που παράγει περισσότερα φορολογικά έσοδα- βοηθάει τις χώρες να εξυπηρετήσουν τα χρέη τους. Επίσης, οι περισσότερες προηγμένες κοινωνίες έχουν πληθυσμό που γερνάει. Ήδη, οι άνω των 65 ετών είναι 15% του πληθυσμού στις ΗΠΑ, 22% στη Γερμανία και 27% στην Ιαπωνία.

Καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι ζουν περισσότερο και βγαίνουν στη σύνταξη, υπάρχει ενσωματωμένη πίεση για αύξηση κρατικών δαπανών, ελλειμμάτων και χρέους. Προς το παρόν, αυτό που κάνει το βάρος του κρατικού χρέους υποφερτό στον ανεπτυγμένο κόσμο είναι τα χαμηλά επιτόκια, ελεγχόμενα από τις αγορές και τις κεντρικές τράπεζες (Fed στις ΗΠΑ, ΕΚΤ, Τράπεζα της Ιαπωνίας). Αν, για οποιονδήποτε λόγο, τα επιτόκια αυξηθούν απότομα -ή αν αλλάξει προς το χειρότερο η ψυχολογία των επενδυτών-, η υφιστάμενη ισορροπία θα μπορούσε να καταρρεύσει, με τεράστιες επιπτώσεις στο εσωτερικό κοινωνιών και στις διεθνείς σχέσεις.

Οι τρόποι
Και όταν αποφασίσεις, εσύ ή άλλοι, ότι το δημόσιο χρέος δεν είναι βιώσιμο; Τι κάνεις; Διαγραφή, «κούρεμα», αναδιάρθρωση, επιμήκυνση, περίοδοι χάριτος, στάση πληρωμών, χρεοκοπία. Όλα έχουν δοκιμαστεί ανά χώρες και εποχές. Αλλού πέτυχαν, αλλού όχι. Πολλά λέγονται για την ανθρωπιστική κρίση που συνόδευσε τη στάση πληρωμών της Ρωσίας το 1998 και τη χρεοκοπία της Αργεντινής το 2002. Αλλά υπάρχουν και άλλες χρονιές-κλειδιά, όπως το 1953 και το 1989. Λίγα χρόνια μετά την ήττα του Χίτλερ, οι νικητές σύμμαχοι «κούρεψαν» το υπέρογκο χρέος της Δυτικής Γερμανίας κατά 50%, με το εναπομείναν να αποπληρώνεται σε ορίζοντα 30ετίας.

Σχέδιο Μπρέιντι
Περισσότερα κοινά με την Ευρωζώνη του 2015 είχε η κρίση χρέους λιγότερο ανεπτυγμένων οικονομιών τη δεκαετία του ΄80. Προέκυψε από τρύπες στους ισολογισμούς των τραπεζών, που έκοψαν τη ρευστότητα, και από οικονομικά προβλήματα που προκάλεσε η υιοθέτηση πολιτικών σκληρής λιτότητας και νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων. Τα οποία σύντομα πυροδότησαν κοινωνικές ταραχές και πολιτική κρίση. Για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα, παρουσιάστηκε τον Μάρτιο του 1989 το σχέδιο Μπρέιντι (από το όνομα του τότε υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ). Αφετηρία εκείνης της κρίσης ήταν το Μεξικό (που είχε κηρύξει στάση πληρωμών το 1982) και σε αυτό επικεντρώθηκε το πρώτο «κούρεμα». Στην εμπειρία που προέκυψε βασίστηκαν σχέδια αναδιάρθρωσης χρέους για αρκετά κράτη τα επόμενα χρόνια. Η εφαρμογή ορισμένων ήταν πετυχημένη. Σύντομα οικονομίες επέστρεψαν σε σταθερή τροχιά ανάπτυξης και προσείλκυσαν ξένα κεφάλαια με σχετικά χαμηλό κόστος. Σε αρκετές περιπτώσεις όμως η ελάφρυνση χορηγήθηκε υπό την προϋπόθεση υπαγωγής σε νεοφιλελεύθερο πρόγραμμα του ΔΝΤ.

Προς φτώχια
Κοινή διαπίστωση: μεγάλα χρέη οδηγούν σε φτώχια, πολιτική κρίση, κοινωνικές ταραχές, ακόμη και πολέμους. Στο Μεξικό του 1982 οι μισθοί έπεσαν κατά 25%-30%. Στη Νοτιοανατολική Ασία χάθηκαν περί τις 60 εκατ. θέσεις εργασίας το 1997-1999. Ταϊλάνδη και Ινδονησία χρειάστηκαν 7-8 χρόνια για να ξαναφτάσουν στον μέσο όρο εισοδήματος του 1996. Στο ζενίθ της κρίσης στην Αργεντινή, το 2002, περισσότερο από το 50% του πληθυσμού έπεσαν στη φτώχια.

Αγοράζουν κρατικά ομόλογα
Παγκόσμια πρωταθλήτρια, με δημόσιο χρέος στο αστρονομικό 226% του ΑΕΠ (11,3 τρισ. δολάρια), η Ιαπωνία είναι μοναδική περίπτωση. Διότι το χρέος της είναι εσωτερικό, με μικρή εξάρτηση από ξένους πιστωτές. Κατέχεται από Ιάπωνες που αγοράζουν με τυφλή αφοσίωση κρατικά ομόλογα. Για όσο συνεχίζεται αυτό χωρίς να αυξάνονται τα επιτόκια, η χώρα μπορεί θεωρητικώς να σωρεύει χρέος εις το διηνεκές. Έχει ζήσει, πάντως, δύο «χαμένες δεκαετίες» χωρίς ανάπτυξη.

Δεσμοί συμφερόντων
Πόσο είναι το χρέος της υπερδύναμης; Σε ονομαστική αξία είναι ιλιγγιώδες και το μεγαλύτερο παγκοσμίως: 17,5 τρισ. δολάρια. Αλλά ως ποσοστό του ΑΕΠ είναι πολύ χαμηλότερα από άλλες χώρες (71,8%). Και φυσικά, η Αμερική τυπώνει δολάρια όποτε θέλει. Το εξωτερικό χρέος το κρατάει σε μεγάλο μέρος η Λαϊκή Κίνα. Το δικό της έχει σχεδόν τετραπλασιαστεί από το 2007, φτάνοντας όμως μόλις στο 22,4% του ΑΕΠ. Κίνδυνος θεωρείται ο τομέας των ακινήτων και η ραγδαία ανάπτυξη ενός παρατραπεζικού συστήματος.

Στις πρώτες δέκα οι έξι έχουν ευρώ
Οι έξι από τις δέκα πιο υπερχρεωμένες χώρες του πλανήτη είναι μέλη της Ευρωζώνης, η οποία είναι συνολικά στο «κόκκινο»: τα κράτη της χρωστάνε στο 94% του ΑΕΠ της. Πρώτη είναι η Ελλάδα (176%, περίπου 300 δισ. ευρώ), δεύτερη η Ιταλία (133%), τρίτη η Πορτογαλία (127,8%), τέταρτη η Ιρλανδία (124%). Ακολουθούν Κύπρος (113%), Βέλγιο (108%), Ισπανία (93,7% ), Γαλλία (93,4%), Γερμανία (79,9%). Το μικρότερο χρέος το έχει η Εσθονία (10,5%). Εκτός ευρώ, η Βρετανία είναι στην 20ή θέση διεθνώς, με 91,1%.

Η Δύση λεηλατεί
Με δημόσιο χρέος στο 202,4% του ΑΕΠ, η πάμπτωχη και πολύπαθη Ζιμπάμπουε είναι δεύτερη στην παγκόσμια κατάταξη, επιβεβαιώνοντας στερεότυπα διαφθοράς, φτώχιας, καταπίεσης και εκμετάλλευσης. Καταστάσεις που έχουν οδηγήσει χώρες πλούσιες σε φυσικούς πόρους, όπως η Νιγηρία, να έχει πληθυσμό που ζει με λιγότερα από 2 δολάρια την ημέρα. Χώρες-πιστωτές έχουν ακυρώσει ή αναδιαρθρώσει κατά καιρούς επαχθές χρέος κρατών της Αφρικής, που σωρεύτηκε από «αποικιακού» χαρακτήρα συμφωνίες δανεισμού.

Τεράστιο χάσμα στην Αργεντινή
Μία δεκαετία μετά τη στάση πληρωμών του 2002, η Αργεντινή έχει φτωχό πληθυσμό, δημόσιο χρέος στο 45,8% και τρέχει ακόμη στα δικαστήρια με τους διεθνείς πιστωτές. Εργαστήριο ανάλγητου νεοφιλελευθερισμού τη δεκαετία του 1970, επί δικτάτορα Πινοσέτ, η Χιλή υπέφερε άγρια προγράμματα από το ΔΝΤ. Σήμερα έχει δημόσιο χρέος μόλις 13,9%, αλλά είναι η πλέον άδικη ως προς την κατανομή του πλούτου μεταξύ πλουσίων και φτωχών ανάμεσα στα κράτη του ΟΟΣΑ.

Μαύρη φτώχια
Οι περισσότερες χώρες των Βαλκανίων και της πρώην ΕΣΣΔ έχουν σχετικά χαμηλό δημόσιο χρέος και πολύ χαμηλούς μισθούς. Βουλγαρία (18,4%), Ρουμανία (38,6%), Σερβία (61,2%), Αλβανία (70,5%). Μετά τα προγράμματα του ΔΝΤ, η Ουκρανία έχει δημόσιο χρέος 40,6% και η Πολωνία 48%. Η Ρωσία, που κήρυξε το 1998 αδυναμία πληρωμής του εξωτερικού χρέους και αρνήθηκε να πληρώσει τα χρεολύσια των δανείων της, τα πάει σήμερα θαυμάσια από πλευράς δημόσιου χρέους, 7,9% του ΑΕΠ.

ΠΗΓΗ: Το Βήμα