Οι κυβερνήσεις δεν έχουν αποφασίσει ακόμη την προώθηση της ενεργειακής βιωσιμότητας
Οι τεχνολογίες και οι δημόσιες πολιτικές είναι αλληλένδετες, αλλά σε αυτήν την κρίσιμη χρονική στιγμή, η ανάπτυξη της τεχνολογίας δεν είναι ο περιοριστικός παράγων, εξηγεί η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Tufts των ΗΠΑ, Μαρία Φλυτζάνη-Στεφανοπούλου

Αν οι κυβερνήσεις επιδείξουν πολιτική βούληση, ένας πλανήτης με καθαρή και βιώσιμη ενέργεια μπορεί να γίνει πραγματικότητα, λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Μαρία Φλυτζάνη-Στεφανοπούλου, καθηγήτρια ενεργειακής βιωσιμότητας στο Τμήμα Χημικής και Βιολογικής Μηχανικής του Πανεπιστημίου Ταφτς της Βοστώνης, όπου διευθύνει το Εργαστήριο Νανοκατάλυσης και Ενέργειας. Αν αυτό συμβεί, αισιοδοξεί ότι σε 15 έως 20 χρόνια η «εποχή του υδρογόνου» μπορεί να κάνει την εμφάνισή της.

Αποτροπή της σπατάλης
Πού επικεντρώνεται η πρωτοποριακή έρευνά σας πάνω στους νανο-καταλύτες και ποια είναι η χρησιμότητά της;
Οι υποστηριγμένοι καταλύτες μετάλλων (σ.σ. συνήθως ευγενή μέταλλα πάνω σε μια επιφάνεια-φορέα από κάποιο οξείδιο μετάλλου) ανήκουν στην κατηγορία της νανοκλίμακας. Το πιο σημαντικό στη δική μου έρευνα είναι να δημιουργήσουμε νανοκαταλύτες από μεμονωμένα άτομα μετάλλων πάνω σε διάφορους φορείς. Αυτό συνεπάγεται μια μεγάλη πρόκληση, επειδή είναι δύσκολο τα άτομα να «αγκιστρωθούν» και να σταθεροποιηθούν πάνω στην επιφάνεια φορέων όπως η τιτανία, η πυριτία, η αλουμίνα κ.ά. Αυτό που για πρώτη φορά κατάφερε η ερευνητική ομάδα μας, είναι να δείξουμε πώς μπορούμε να πετύχουμε κάτι τέτοιο με άτομα χρυσού ή πλατίνας πάνω σε οποιονδήποτε φορέα. Καταλύτες αυτού του είδους έχουν 100% αποδοτικότητα και έτσι δεν γίνεται σπατάλη μετάλλων, πράγμα πολύ σημαντικό για πολύτιμα μέταλλα, όπως η πλατίνα και ο χρυσός, που έχουν περιορισμένη προσφορά και είναι πολύ ακριβά.

Πού θα εστιάσει η μελλοντική έρευνά σας;
Έχουμε πολλά ακόμη να ανακαλύψουμε για τα διασκορπισμένα άτομα μετάλλων πάνω σε φορείς από οξείδια, χρησιμοποιώντας π.χ. άλλα μέταλλα, πέρα από αυτά που έχουμε μελετήσει έως τώρα. Πρόκειται για μια γόνιμη περιοχή έρευνας για εμάς και άλλες ομάδες διεθνώς. Από πρακτική πλευρά, η έρευνά μας στοχεύει άμεσα στη βιώσιμη χρήση πολύτιμων πρώτων υλών για την παραγωγή καυσίμων και «πράσινων» χημικών προϊόντων.

Η εποχή του υδρογόνου
Εδώ και χρόνια ακούμε ότι έρχεται «η εποχή του υδρογόνου», όμως μέχρι στιγμής δεν την βλέπουμε. Γιατί καθυστερεί τόσο και πότε θα μπορούσε τελικά να υλοποιηθεί;
Πράγματι! Η εποχή του υδρογόνου έχει γίνει ένας «κινούμενος στόχος». Αυτό εν πολλοίς οφείλεται στην έλλειψη κατάλληλων υποδομών και στην ανάγκη βελτίωσης των τεχνολογιών αποθήκευσης υδρογόνου. Από την άλλη, η τεχνολογία των κυψελών καυσίμων αναπτύσσεται με ικανοποιητικό ρυθμό. Μόλις επιλυθούν τα ζητήματα αποθήκευσης και υποδομής, οι κυψέλες υδρογόνου θα είναι έτοιμες να αντικαταστήσουν τις μηχανές με παραδοσιακά καύσιμα.

Η «εποχή των αερίων» έχει ήδη φθάσει και αυτό αφορά κυρίως στο φυσικό αέριο, η τιμή του οποίου είναι τώρα πολύ χαμηλή, κάνοντας επίσης πολύ προσιτή την τιμή του υδρογόνου από τη μετατροπή του σε αέριο σύνθεσης (syngas). Πρέπει να προωθήσουμε επίσης όλες τις άλλες τεχνολογίες που παράγουν υδρογόνο από νερό, συμπεριλαμβανομένων των ηλιακών τεχνολογιών. Δεν είμαστε και τόσο μακριά από την «εποχή του υδρογόνου», όπως θα νόμιζε κανείς. Ένας ορίζοντας 15-20 ετών είναι εφικτός, ιδίως αν εφαρμοσθούν οι κατάλληλες πολιτικές παγκοσμίως, ώστε να βοηθήσουν στην ενίσχυση των νέων και καθαρότερων τεχνολογιών, καθώς παράλληλα προσπαθούμε να μετριάσουμε τις αρνητικές επιπτώσεις της παγκόσμιας κλιματικής αλλαγής.

Κάποτε θα συμβεί
Έχουμε ρεαλιστικές ελπίδες ως κοινωνίες και ως οικονομίες να απεξαρτηθούμε κάποτε από τα ορυκτά καύσιμα και να βασισθούμε κυρίως σε «καθαρές» και βιώσιμες μορφές ενέργειας;
Όπως προαναφέρθηκε, χρειάζονται επειγόντως οι κατάλληλες πολιτικές από τις κυβερνήσεις τόσο των ανεπτυγμένων, όσο και των αναπτυσσόμενων κρατών. Οι τεχνολογίες και οι δημόσιες πολιτικές είναι αλληλένδετες, αλλά σε αυτήν την κρίσιμη χρονική στιγμή, η ανάπτυξη της τεχνολογίας δεν είναι ο περιοριστικός παράγων. Η δυσκολία προκύπτει κυρίως από την έλλειψη συνεκτικών και κατάλληλων πολιτικών, καθώς και από την έλλειψη πολιτικής βούλησης, συχνά στις χώρες εκείνες που θα μπορούσαν καλύτερα από όλες να χρηματοδοτήσουν τέτοιες αναγκαίες πολιτικές. Δεν θα θεωρούσα μη ρεαλιστικό ένα μέλλον βασισμένο στις πηγές καθαρής και βιώσιμης ενέργειας. Είναι κάτι που θα συμβεί τελικά, επειδή το τίμημα θα είναι αλλιώς πολύ βαρύ για να το αντέξει η ανθρωπότητα.

Κίνητρα και διάθεση
Πέρυσι εκλεγήκατε μέλος της Εθνικής Ακαδημίας Μηχανικής των ΗΠΑ, μια σημαντική διάκριση. Όταν, χρόνια πριν, σπουδάζατε χημικός μηχανικός στο ΕΜΠ, είχατε ποτέ φαντασθεί μια τέτοια επιστημονική καταξίωση και μάλιστα σε μια άλλη χώρα; Υπήρξε κάποιο προσωπικό «μυστικό»;
Η τίμια απάντηση είναι «όχι»! Φυσικά κάναμε όνειρα για μια επιτυχημένη καριέρα στα πανεπιστήμια κυρίως ή στη βιομηχανία, όσοι από εμάς αποφασίσαμε να συνεχίσουμε για μεταπτυχιακά στο εξωτερικό στη δεκαετία του ΄70. Και η φιλοδοξία μας ίσως ήταν να μιμηθούμε τους πιο πετυχημένους καθηγητές μας στο ΕΜΠ στην Αθήνα, να επιστρέψουμε στην Ελλάδα για να διδάξουμε όπως εκείνοι κ.λπ. Ελάχιστα πράγματα εγώ και οι συμφοιτητές μου γνωρίζαμε τότε για την Εθνική Ακαδημία Μηχανικής των ΗΠΑ ή για την εξέλιξη ενός πανεπιστημιακού στις ΗΠΑ, καθώς και πόση σκληρή δουλειά και αφοσίωση θα συνεπαγόταν κάτι τέτοιο. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι είχαμε μια «ευτυχή άγνοια» τότε. Ήμασταν αποφασισμένοι να τα προσπαθήσουμε όλα μόνοι μας και επίσης να διακριθούμε, όπως αρκετοί άλλοι Έλληνες χημικοί μηχανικοί είχαν κάνει πριν από εμάς. Είχαμε πραγματικά κίνητρα και διάθεση και αυτά ήσαν τα ουσιώδη συστατικά για την επιτυχία, όμως δεν πρόκειται καθόλου για «μυστικό»!

Είναι αλήθεια ή μύθος ότι η πορεία μιας γυναίκας είναι πιο δύσκολη στο πεδίο των θετικών επιστημών, της τεχνολογίας και της μηχανικής; Έχετε εσείς διακρίνει εμπόδια και αντικίνητρα που αποθαρρύνουν μια γυναίκα από το να επιλέξει και μετά να κάνει καριέρα σε αυτούς τους τομείς;
Είναι αλήθεια. Συχνά μου έλεγαν στα φοιτητικά μου χρόνια ότι μια γυναίκα πρέπει να είναι καλύτερη από τους άνδρες για να διακριθεί. Αναδρομικά, ίσως αυτό να ήταν λίγο υπερβολικό. Προσωπικά, ήμουν τυχερή επειδή περιβαλλόμουν από αρκετούς «καλούς άνδρες» σε όλα τα στάδια της καριέρας μου, οι οποίοι ως δάσκαλοι, μέντορες και συνάδελφοι με στήριξαν χωρίς επιφυλάξεις, χωρίς να με βλέπουν με τα συνήθη στερεότυπα κατά νουν. Τους οφείλω πολλά, όπως φυσικά πρωτίστως οφείλω στη μητέρα μου, μια φωτισμένη γυναίκα που η ίδια κρατήθηκε από την οικογένειά της μακριά από τις ανώτερες σπουδές, η οποία με ενθάρρυνε να σπουδάσω χημικός μηχανικός στο ΕΜΠ, μια ασυνήθιστη επιλογή για κορίτσι εκείνη την εποχή.

Επίσης, στον πατέρα μου, τον πρώτο άνδρα υποστηρικτή μου, καθώς και τον σύζυγό μου Γρηγόρη, χωρίς την υποστήριξη και συνεχή ενθάρρυνση του οποίου δεν θα τα είχα καταφέρει ταυτόχρονα σε μια πλήρους απασχόλησης ακαδημαϊκή καριέρα και ως πλήρους απασχόλησης μητέρα μεγαλώνοντας μια οικογένεια με τρία υπέροχα παιδιά.

Υπάρχουν μέχρι σήμερα πολλές φωνές εναντίον μιας καριέρας για τις γυναίκες στο επιστημονικο-τεχνολογικο-μαθηματικό πεδίο. Για μερικές, τα επιχειρήματα γίνονται τόσο ακαταμάχητα, που παρατάνε αυτόν τον χώρο. Για άλλες, όπως εγώ, ένα μείγμα φιλοδοξίας, κινήτρων και ιδεαλισμού φαίνεται να αποτελεί τη «συνταγή» για να μείνουν στην πορεία τους και να επιλέξουν τον δύσκολο δρόμο. Υπάρχει ένα τίμημα και αυτό είναι η έλλειψη προσωπικού χρόνου. Και για μερικές γυναίκες, είναι συχνή η δύσκολη απόφαση να μην κάνουν οικογένεια. Αυτοί είναι σοβαροί αποτρεπτικοί παράγοντες, που δεν μπορεί μία γυναίκα να αψηφήσει εύκολα.