Η απόλυτη τραγωδία της νέας τάξης πραγμάτων και το τέλος της ουτοπίας

Στο Ιράκ αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι η πιο δραματική ίσως επιβεβαίωση της θεωρίας Huntington, όπου η αγριότητα φτάνει στα όρια της βαρβαρότητας

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ που τίθεται είναι, ποιες θα είναι οι συνέπειες για τον δυτικό πολιτισμό ως οικονομία και πολιτική, από μια ενδεχόμενη πτώση της Βαγδάτης

Η εξτρεμιστική σουνιτική ισλαμική οργάνωση ISIS, που εκπαιδεύθηκε στην πράξη και εξοπλίσθηκε οικονομικά και στρατιωτικά, ούσα μια από τις κύριες δυνάμεις πολέμου εναντίον του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία, κατέλαβε μια μεγάλη περιοχή στο βορειοδυτικό Ιράκ, κατοικούμενη κυρίως από σουνιτικούς πληθυσμούς και εκστρατεύει πορευόμενη εν πλήρει ισχύ για την κατάληψη της Βαγδάτης. Αυτό συμβαίνει δέκα χρόνια μετά την απελευθέρωση της Βαγδάτης από τους Αμερικανούς, τη σύλληψη και την εκτέλεση του ηγέτη του Ιράκ Σαντάμ Χουσεΐν. Οι Αμερικανοί ήρθαν για να επιβάλουν τη δημοκρατία, την ελευθερία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, και να απαλλάξουν τους Ιρακινούς από μια βάρβαρη δικτατορία. Έφεραν όμως μια μεγάλη αστάθεια, ένα δυσαναπλήρωτο κενό πολιτικής εξουσίας, το οποίο καλύπτουν τούτη την ώρα οι εχθροί της Δύσης, η ισλαμική τρομοκρατία.

Το crash test

Η Μέση Ανατολή, που απετέλεσε το crash test της νέας διεθνούς τάξης πραγμάτων μετά το τέλος του διπολισμού, όπου η αμερικανική παγκόσμια ηγεμονία διεκήρυξε πως ο νέος κόσμος που γεννιόταν θα ήταν ένας κόσμος ειρήνης, αφού θα απουσίαζε η βασική σύγκρουση κοινωνικής, πολιτιστικής και ευρύτερης αρμονίας στις σχέσεις ανθρώπων και κοινωνιών, μια ειρήνη που θα την εγγυάτο το παγκόσμιο κράτος των ΗΠΑ και μια ασφάλεια, όπως και δικαιοσύνη που θα την επέβαλλαν οι ΗΠΑ παντού. Ταυτόχρονα, ο κόσμος θα καλλιεργούσε σε όλα τα μήκη και πλάτη της υφηλίου τη δημοκρατία ως πολιτικό σύστημα οργάνωσης των κρατικών οντοτήτων και την οικονομία της αγοράς ως το φιλελεύθερο μοντέλο κοινωνικο-οικονομικής οργάνωσης των κρατών.

Επομένως, θα είχαμε έναν ομογενοποιημένο πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά και εν τέλει πολιτισμικά κόσμο σε όλα τα επίπεδα. Η ανθρωπότητα θα πετύχαινε την αντιστροφή της κομμουνιστικής κοινωνίας ως επίγειου παραδείσου της απόλυτης ευτυχίας και αυτοπραγμάτωσης, σε ένα ρόδινο μέλλον της φιλελεύθερης δημοκρατίας και της οικονομίας της αγοράς.

Όλα αυτά στην περίπτωση του Ιράκ, του Αφγανιστάν και της Γιουγκοσλαβίας κατέρρευσαν παταγωδώς, ως ανεφάρμοστα και στην πράξη επικίνδυνα για την ίδια την ειρήνη και την ασφάλεια. Σήμερα δε, βιώνουμε στο Ιράκ την απόλυτη τραγωδία της νέας τάξης πραγμάτων και το τέλος της ουτοπίας.

Ο Francis Fukuyama το καλοκαίρι του 1989 είχε γράψει, εν μέσω της κατάρρευσης του ανατολικού συνασπισμού και των χωρών της κεντροανατολικής Ευρώπης, ένα άρθρο με τίτλο «Το τέλος της ιστορίας», όπου αναφερόταν στο τέλος μιας εποχής, που ήταν η εποχή του Ψυχρού Πολέμου και του ανταγωνισμού των μεγάλων συνασπισμών της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών και των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής, με την ισορροπία του τρόμου και την πυρηνική αποτροπή.

Εστιάζοντας στην αντιπαράθεση των κοσμοθεωρητικών προσεγγίσεων φιλελευθερισμού και σοσιαλισμού, δημοκρατίας και κομμουνισμού, ως συγκρουσιακών φαινομένων που δίνουν ώθηση στην ιστορία, υποστήριξε πως το τέλος της σύγκρουσης αυτής του ψυχροπολεμικού κόσμου με την υπερνίκηση του σοσιαλισμού από τον φιλελευθερισμό, θα επέφερε και το τέλος της ιστορίας, δηλαδή το τέλος της σύγκρουσης.

Ο Samuel Huntington, σε άρθρο του υπό τον τίτλο «Η σύγκρουση των πολιτισμών», επεχείρησε μια προσέγγιση των κυρίαρχων αιτιών σύγκρουσης των σχημάτων που διαμορφώνονταν στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.

Η θεωρία του Huntington υποστήριζε πως η διαχρονική σύγκρουση των πολιτισμών αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα διαμόρφωσης της παγκόσμιας πολιτικής, εξηγώντας πως αυτή η σύγκρουση είναι μια διαδικασία που οδηγεί σε ιστορική εξέλιξη. Εξ ορισμού, το διεθνές σύστημα κρατών αποτελεί πεδίο εντάσεων και αντιπαραθέσεων διαχρονικά. Ο Huntington θεωρούσε πως ο πολιτισμός θα αποτελούσε το πεδίο συγκρούσεων στη νέα διεθνή τάξη πραγμάτων, όπου η μορφή που θα έπαιρνε η σύγκρουση θα ήταν πολυεπίπεδη, καθώς ο πολιτισμός δεν εκδηλώνεται μόνο ως κουλτούρα, ως παράδοση ή ως ιστορία, αλλά και ως θρησκεία, που καθορίζει συμπεριφορές και το αξιακό σύστημα των ανθρώπων και των κοινωνιών.

Το φαινόμενο της σύγκρουσης

Όντως, η επαλήθευση του φαινομένου της σύγκρουσης αποτελεί μια καθημερινή διαπίστωση της σύγχρονης διεθνούς πολιτικής, εδώ και σχεδόν δύο δεκαετίες. Σε αντίθεση με την, όπως αναφέρθηκε, προγενέστερη κατάσταση σύγκρουσης μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ, όπου η αντίθεση ήταν στρατηγικής σημασίας και επικράτησης στον κόσμο του ενός ή του άλλου, εδώ έχουμε μία σύγκρουση όπου ο πυρήνας της είναι πολιτισμικός. Αυτό σημαίνει πως συγκρούεται το σύστημα αξιών και κοσμοθεωρητικής προσέγγισης της ζωής και της κοινωνίας με μεγάλες ομάδες της παγκόσμιας κοινωνίας, όπου η ικανότητα κατανόησης και συνεννόησης του ενός με τον άλλον εμφανίζεται ριζοσπαστικά αδύνατη να επιτευχθεί. Αυτό συνιστά μιαν άρνηση συνεννόησης και κατανόησης του κόσμου του άλλου.

Σε αυτήν τη θεωρητική προσέγγιση, αποτυπώνεται η σύγκρουση των πολιτισμών, όπου συγκρούεται το αξιακό σύστημα κοινωνικοποίησης του ανθρώπου και αντίθεσής του με τον άλλον, τον έτερο, όχι μόνο σε επίπεδο συμπεριφορών και στάσεων, αλλά και σε επίπεδο πολιτικών, πολιτισμικών, κοσμοθεωρητικών αντιλήψεων της κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης. Ουσιαστικά, μέσα από το σχήμα του Huntington, αναδεικνύεται η διαπίστωση της δομικής συγκρουσιακής διάστασης ενός κόσμου, ο οποίος διχοτομείται οριζόντια.

Η αναφορά ανωτέρω σε οριζόντια σύγκρουση συνίσταται στο γεγονός πως η σύγκρουση λαμβάνει χώρα παντού εξ ορισμού και όπου υπάρχει μια πρόσμιξη κοινωνικών ομάδων του Ισλάμ με ανθρώπων του δυτικού πολιτισμού, όπου το μοντέλο ζωής και αυτοπραγμάτωσης είναι τελείως διαφορετικό και αντιθετικό, παρά την εξόφθαλμη παρουσία και πολλές φορές οικονομική και κοινωνική δραστηριοποίηση των ανθρώπων του Ισλάμ σε δυτικές κοινωνίες. Αποτέλεσμα της σύγκρουσης είναι και το φαινόμενο της ριζοσπαστικοποίησης των ανθρώπων, όπου οι ισλαμιστές αρνούνται να αποδεχθούν τον δυτικό τρόπο ζωής ως κουλτούρα της καθημερινότητας, ή ως αντίληψη του κόσμου.

Αγριότητα που φτάνει στα όρια της βαρβαρότητας

Ο MAX Weber, στο κλασικό έργο του «Η Προτεσταντική Ηθική και το Πνεύμα του Καπιταλισμού», προσδιορίζει εξάλλου τη συγκρουσιακή δομή που εμφιλοχωρεί στις ανθρώπινες κοινωνίες μέσα από τη θρησκευτική κοινωνικοποίηση του ανθρώπου, ως φορέα συγκεκριμένων αξιών και αντιλήψεων ζωής που επηρεάζουν την οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική στάση του στον κόσμο.

Επομένως, κατά τον Weber, η θρησκεία αποτελεί παράγοντα που επηρεάζει την κοινωνική συμπεριφορά του ανθρώπου και μέσα από αυτήν την επιρροή δημιουργούνται οι προϋποθέσεις μιας ευρύτερης συγκρουσιακής εξέλιξης, με δυνάμει παγκόσμια χαρακτηριστικά.

Στο Ιράκ, αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι η πιο δραματική ίσως επιβεβαίωση της θεωρίας Huntington, όπου η αγριότητα φτάνει στα όρια της βαρβαρότητας, γνωστού όντος ότι ο θρησκευτικός φανατισμός μετατρέπεται σε ανελέητη θηριωδία, όταν η διεκδίκηση εξουσίας και ολοκληρωτικής ταύτισης του κράτους με την πίστη και την κοινωνία δημιουργούν ένα συγκρουσιακό πλαίσιο, που δεν έχει ούτε κανόνες, ούτε όρια, ούτε νομικές ρυθμίσεις αντιμετώπισης των συνθηκών ενός ανεξέλεγκτου πολέμου. Το ερώτημα που τίθεται και θα απασχολήσει τον κόσμο τις επόμενες ημέρες και εβδομάδες είναι το ποιες θα είναι οι συνέπειες για τον δυτικό πολιτισμό, ως οικονομία και πολιτική, από μια ενδεχόμενη πτώση της Βαγδάτης.

ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ Κ. ΓΙΑΛΛΟΥΡΙΔΗ
Καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής
Κοσμήτορας Σχολής Διεθνών Σπουδών,
Επικοινωνίας και Πολιτισμού
Παντείου Πανεπιστημίου