ΔΥΟ ΠΛΑΤΩΝΙΚΟΙ ΜΥΘΟΙ

Ο δρόμος στην πορεία της ζωής δεν είναι ευθεία ή έστω τεθλασμένη βασιλική οδός, αλλά ανήφορος με δύσβατα μονοπάτια και διλημματικά σταυροδρόμια. Εκεί όπου καλείσαι με συνείδηση ευθύνης και επίγνωση ορθοκρισίας να λάβεις τις σωστές είτε τις υπό συνθήκες λιγότερο επιζήμιες αποφάσεις της ελεύθερης σου βούλησης: από τα δύσκολα βιοτικά προβλήματα, τις ηθικοπνευματικές αναζητήσεις και τις υπαρξιακές αμφιταλαντεύσεις του βίου μέχρι την επιλογή επαγγελματικής σταδιοδρομίας και την εκλογή ηγεσίας στη χώρα σου.

Ύστερα, ωστόσο, από τόσες επιστρώσεις μεταμφιέσεων και παραπλανητικές ρητορικές ποιος Ηρακλής σήμερα θα μπορούσε να διακρίνει το πρόσωπο της αρετής από το προσωπείο της κακίας; Και αν αντί δυσδιάκριτες, είναι ευδιακρίτως δυσοίωνες και επίφοβες οι αποκλειστικές δύο επιλογές σου; Τραγικό το αδιέξοδο και χωρίς από μηχανής θεούς, όσο κι αν επικαλείσαι συγκαταβατικές λύσεις και συμβιβαστικές προφάσεις.

Μεταξύ σφύρας και άκμονος ή κατά τη λαϊκή ρήση μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα, ποιο από τα δυο κακά ως το μη χείρον μπορεί να αποδειχθεί αν όχι βέλτιστον τουλάχιστον ως το μικρότερο κακό; Επειδή ο Οδυσσέας, όταν βρέθηκε ανάμεσα στα απειλητικά θαλασσινά τέρατα, δεν ξέχασε τη συμβουλή της Κίρκης να κατευθύνει το πλοίο του πολύ κοντά στην Σκύλλα, προτιμώντας την απώλεια έξι συντρόφων παρά να το καταπιεί αύτανδρο η Χάρυβδη:

«Μον το καράβι με σπουδή στης Σκύλλας να σιμώσεις/τον βράχο και προσπέρασε, γιατί καλύτερό σου/να χάσεις έξη ανθρώπους σου ή μαζεμένους όλους»(μ108-110).

Παραμένει, λοιπόν, το αίτημα της επιβεβλημένης και ενίοτε επείγουσας επιλογής, που προϋποθέτει την προσωπική ή συλλογική υπευθυνότητα, όπως επισύρει και την ευθύνη της ορθής ή εσφαλμένης κρίσης όχι απλώς για τη λυσιτελή ή αλυσιτελή διαχείριση καίριων κοινωνικοπολιτικών ζητημάτων, αλλά και για τη δίκαιη ή άδικη αντιμετώπιση διαχρονικών ηθικών αξιών.

Τον συνειρμό της Ομηρικής Οδύσσειας ενισχύουν δύο εξόχως διδακτικοί μύθοι από το 2ο και 10ο βιβλίο της Πολιτείας, που με γλαφυρότητα υποβλητικής αφήγησης και δημιουργική επίνοια φιλοσοφικής ευρηματικότητας προεκτείνουν τα διαλεκτικά επιχειρήματα του μεγαλειώδους αυτού Πλατωνικού έργου στην πραγμάτευση της πεμπτουσίας της δικαιοσύνης και της πλήρους συνταύτισής της με την ευτυχία.

Αξίζει εκ προοιμίου να σημειωθούν οι απόψεις των συνομιλητών του Σωκράτη για το τι εστί δίκαιο και άδικο και ποια τα επακόλουθά τους. Συγκεκριμένα, ο Κέφαλος πιστεύει ότι δικαιοσύνη είναι η εντιμότητα στις συναλλαγές, που δεν συνιστά όμως υπέρτατη ηθική αρχή. Ο Πολέμαρχος, υποστηρικτής της νέας τάξης πραγμάτων, ενστερνίζεται την απόδοση του καλού στον φίλο και του κακού στον εχθρό.

Προκλητικότερος αποδεικνύεται ο σοφιστής Θρασύμαχος, που ισχυρίζεται ότι η αδικία είναι το «οικείον αγαθόν», ενώ η δικαιοσύνη το «αλλότριον κακόν», κραδαίνοντας την τήρηση των νόμων, που επιβάλλει με κυρώσεις αθέτησής τους η κυρίαρχη εξουσία στον λαό. Σε αντίθεση με τον δίκαιο, που είναι κακός και ανόητος, αφού ανιδιοτελώς ωφελεί τους συνανθρώπους του, ο άδικος είναι ισχυρός, αυτάρκης, ευφυής και πλεονέκτης, διάγοντας καλύτερο βίο από τον δίκαιο.

Ο Γλαύκων, παραθέτοντας μια σειρά αίολων επιχειρημάτων, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι σημασία έχει όχι να είναι αλλά να φαίνεται κανείς δίκαιος και ενόσω αδικοπραγεί η ζωή του είναι σαφώς καλύτερη.

Τέλος, ο Αδείμαντος θεωρεί τη δικαιοσύνη έργο δύσκολο και επίμοχθο, αποδίδοντας σε όσους κατακρίνουν την αδικία δειλία, γηρατειά ή οποιαδήποτε άλλη αδυναμία. Όπως και ο Γλαύκων ζητεί από τον Σωκράτη όχι μιαν αφηρημένη απόδειξη ότι η δικαιοσύνη είναι προτιμότερη από την αδικία, αλλά να εξετάσει την επενέργειά τους στην ανθρώπινη ψυχή, ώστε η μια να είναι αγαθό και η άλλη κακό.

Έτσι, ο μεγάλος φιλόσοφος και παιδαγωγός, ανασκευάζοντας τις σοφιστικές τους αντιφάσεις με αναντίρρητα αντεπιχειρήματα, ανασύρει επί πλέον από το οπλοστάσιό του τη θελκτική πειθώ της ηθοπλαστικής μυθαγωγίας. Κατ’ αρχήν, στον μύθο του Γύγη, ο ομώνυμος βοσκός, ανακαλύπτοντας σε ένα ρήγμα και μέσα σ’ ένα κούφιο χάλκινο άλογο το μαγικό δακτυλίδι, που με μιαν κίνηση τον έκανε αόρατο, πηγαίνει στον άρχοντα της Λυδίας, μοιχεύει τη γυναίκα του και μαζί της τού επιτίθεται και τον σκοτώνει, για να του αρπάξει την εξουσία.

Στις παρασυνδηλώσεις από την αποκρυπτογράφηση του αλληγορικού νοήματος, επισημαίνουμε το νεκρό ά-λογο (δίχως λόγο) σε συνειρμική αναλογία με το άλογο της απάτης στον τρωικό πόλεμο και σε αντίθεση με το άρμα της ψυχής στον Φαίδρο, που αποτελείται από δύο άλογα. Το δακτυλίδι, εξάλλου, που τον καθιστά αόρατο, τον κάνει επίσης να αποποιείται την ευθύνη για τις συνέπειες των πράξεών του, καθώς διαπράττοντας φόνο, δεν φοβάται ότι θα τιμωρηθεί. Επομένως, τίθεται το ερώτημα αν ένα ιδιοφυές άτομο θα ήταν ηθικό, αν δεν είχε την ανησυχία ότι θα συλληφθεί και θα τιμωρηθεί λόγω άδικων πράξεων.

Ο μελλοντικός βίος

Πέρα από την έννοια της ευθύνης σε εμπράγματη συνάρτηση με τη δικαιοσύνη, ο Πλάτων στον μύθο του Ηρός διερευνά την προβληματική της ελεύθερης επιλογής. Προσεγγίζοντας το τρίτο και σημαντικότερο μέρος του μύθου του Ηρός για την επιλογή του μελλοντικού βίου, μέσα από την απλή ανάγνωση διαπιστώνουμε ότι η περιγραφή είναι τελετουργική με τη ζωντανή παράθεση των ποιητικών εκφράσεων του λόγου της Λάχεσης, όπως εξαγγέλλονται από τον προφήτη:

«Ψυχαί εφήμεραι, αρχή άλλης περιόδου θνητού γένους θανατηφόρου. Ουχ υμάς δαίμων λήξεται, αλλ’ υμείς δαίμονα αιρήσεσθαι. Αρετή δέ αδέσποτον. Αιτία ελομένου? θεός αναίτιος» (617de). Ο Ηρ τονίζει τη δυσκολία της επιλογής του κατάλληλου βίου και την αγωνία των ψυχών μπροστά στη δύσκολη απόφαση. Και ο Σωκράτης παρεμβαίνοντας στη διήγηση, τονίζει στον Γλαύκωνα πόσο σημαντικό είναι να έχει κανείς διαμορφώσει τα σωστά κριτήρια, για να διακρίνει τον χρηστόν από τον πονηρόν βίο, εκείνον τον βίο που κάνει την ψυχή δικαιότερη και εκείνον που την κάνει πιο άδικη (618e).

Επιπρόσθετα, διευκρινίζει ότι το μόνο ασφαλές εφόδιο για τη σωστή επιλογή είναι το επίπονο και μακροχρόνιο «μάθημα» της φιλοσοφίας, που περιγράφηκε στα προηγούμενα βιβλία της Πολιτείας. Η επιλογή όμως της δίκαιης ζωής δεν είναι αυτονόητη και εύκολη μήτε προκύπτει από εύνοια της τύχης ή των θεών. Αυτό το μάθημα παρέχει τη δυνατότητα στο άτομο να διακρίνει μέσα στις πολύπλοκες αναμείξεις των φαινομενικών αγαθών και κακών τα στοιχεία που συμβάλλουν στην «αρετή του βίου» (618c5), αυτά που καθιστούν την ψυχή πιο δίκαιη.

O κύκλος της επίγειας ζωής μπορεί να είναι δέκα φορές μικρότερος από τον μεταθανάτιο κύκλο, είναι όμως αυτός που διδάσκει την ψυχή και καθορίζει τη μοίρα της. Ο Πλάτων μεταπλάθει τον εσχατολογικό μύθο τη ορφικής παράδοσης, όπως και τις δοξασίες περί αθανασίας της ψυχής, μεταθανάτιας κρίσης και μετενσάρκωσης. Συνοψίζοντας, ο δρόμος προς την ευδαιμονία περνά μέσα από τη δικαιοσύνη, που είναι αποτέλεσμα ελεύθερης βούλησης και συνάπτεται άρρηκτα με την παιδεία.