ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΣΕΙΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΙΛΙΑΔΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

Οι αντιθέσεις κι αντιστοιχίες πλουτίζουν και βαθαίνουν την επική διήγηση, διακειμενικά συγκρίνοντας τις ιστορίες των δύο επών: ο Αχιλλέας απορρίπτει τον κόσμο, ο Οδυσσέας τον αποδέχεται, ο Τηλέμαχος εισάγεται στην ωριμότητα και τη ζωή, ενώ ο Λαέρτης αποσύρεται, στη σύντομη ειρήνη τους ο Αχιλλέας κι ο Πρίαμος αναγνωρίζουν δακρύβρεκτοι τη σχέση πατέρα και γιου ο ένας στον άλλο

Ο ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ «ΛΟΓΟΥ» Ή «ΥΠΟΘΕΣΗΣ», ΣΤΗΝ ΑΠΟΔΟΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, ΣΥΝΟΨΙΖΕΙ ΤΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΣΤΗΝ «ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ» ΤΟΥ ΑΠΟΔΗΜΟΥΝΤΟΣ, ΕΝΩ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙ (ΕΧΘΡΙΚΑ) Ο ΠΟΣΕΙΔΩΝ ΚΙ Ο ΗΡΩΣ ΟΔΥΣΣΕΥΣ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟΣ (ΘΥΜΗΘΕΙΤΕ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΛΕΞΗ ΤΟΥ ΕΠΟΥΣ: ‘ΑΝΔΡΑ’)

Βασικό κοινό, δομικό χαρακτηριστικό των δύο επών, Ιλιάδος και Οδυσσείας, είναι η επιστροφή του απόντος, αποσυρμένου ήρωος, κι η αντιμετώπιση των δεινών που η απουσία ή απόσυρση αυτή έφερε στο σπίτι του ήρωα, αφού αλωνίζουν στην απουσία αυτοί οι εχθροί.

Ο ορισμός του ‘λόγου’ ή ‘υπόθεσης’, στην απόδοσή της στην Ποιητική του Αριστοτέλη, συνοψίζει την Οδύσσεια στην ‘επιστροφή' του αποδημούντος, ενώ παρακολουθεί (εχθρικά) ο Ποσειδών κι ο ήρως Οδυσσεύς είναι μόνος (θυμηθείτε την πρώτη λέξη του έπους: ‘άνδρα’) - τον ίδιο καιρό τα πράγματα στο σπίτι όπου ο Οδυσσέας αγωνίζεται να επιστρέψει δεν έχουν καλώς, εξαιτίας της απουσίας του, αφού οι μνηστήρες καταστρέφουν το βιός του. Με αγώνες και βάσανα επιστρέφει (‘χειμασθείς επιστρέφει’), συναντά και ‘αναγνωρίζει’ ώσπου να σκοτώσει τους μνηστήρες ‘επιθέμενος αυτός εσώθη, τους δ΄ εχθρούς διέφθειρε’. Κι ο Αριστοτέλης εξηγεί ότι τούτο συνιστά την ιδιαίτερη υπόθεση ή πλοκή της Οδύσσειας ‘το μεν ίδιον τούτο, τα δε άλλα επεισόδια’ (1455b22-3).

Σπίτι του Οδυσσέα, του ‘άνδρα πολυτρόπου’ το παλάτι - η βασιλεία και η βασίλισσά του, ενώ του ονοματισμένου ήρωα της αριστείας και της μάχης Αχιλλέα, ο ίδιος ο πόλεμος κι η ‘μάχη κυδιάνειρα’, η μάχη που του διασφάλιζε τη δόξα, την αρετή της αριστείας. Το στρατόπεδο των Ελλήνων που ετοιμάζεται να αλώσει και κάψει ο Έκτωρ, στην απουσία του Αχιλλέα, που βοηθά ο Δίας να μείνει μακριά από τη μάχη, καταστρέφοντας παράλληλα τον ελληνικό στρατό.

Τα δεινά της απουσίας και η αφήγηση

Κι έτσι, ενώ και τα δύο έπη ανοίγουν με τα δεινά της απουσίας, με τον Αχιλλέα χολωμένο στη σκηνή του και τον Οδυσσέα στην αγκάλη μιας θεάς, ο Όμηρος γεμίζει το κενό με την αφήγηση των συνεπειών του. Πεδίο της μάχης με τις ραψωδίες Γ έως Θ και την Κ και την Ν, που φέρνουν τους Τρώες να απειλούν να κάψουν το ελληνικό στρατόπεδο - αλλά και τον ποιητή να έχει την ευκαιρία να τραγουδήσει τους χαρακτήρες και τα ανδραγαθήματα των άλλων ηρώων - ή και όχι τόσο ηρωϊκών, αλλά που επέλεξαν τον θάνατο στην Τροία για να μείνει το όνομά τους, όπως, στο Μ εκείνος ο Μαγνήσιος γιος του μάντη, ο Ευχήνωρ, η ευχή του οποίου - προσέξτε, κι εδώ, το λογοπαίγνιο με το όνομα - γίνεται σεβαστή από τον ποιητή, έστω μ’ εκείνο το περίπου ειρωνικό ‘ήν τις Ευχήνωρ’ - ήλθε για να σκοτωθεί στην Τροία.

Στην Ιθάκη, στις επώδυνες χρονιές της Απουσίας η βασίλισσα πρέπει να ράβει και να ξηλώνει το σάβανο του Λαέρτη, ένα γκαμπί που, όμως, ξηλώνεται το ίδιο σιγά-σιγά, προετοιμάζοντας μια τελική αναμέτρηση με την αλήθεια, που αναλαμβάνει σαν άνδρας του σπιτιού να λύσει ο Τηλέμαχος - με τη θεϊκή της Αθηνάς παρέμβαση, που εκκινεί τις εξελίξεις. Ο Τηλέμαχος κινούμενος μπροστά στο μέλλον της άνδρωσής του, την ίδια ώρα που αφήνοντας την Καλυψώ ο Οδυσσέας αγωνίζεται να επιστρέψει και να ξανακερδίσει το παρελθόν και τη βασιλική και συζυγική ταυτότητά του. Θα συναντηθούν πατέρας και γιος, πραγματώνοντας τη μοίρα τους στον θάλαμο της μνηστηροφονίας.

Οι αντιθέσεις κι αντιστοιχίες πλουτίζουν και βαθαίνουν την επική διήγηση, διακειμενικά συγκρίνοντας τις ιστορίες των δύο επών: ο Αχιλλέας απορρίπτει τον κόσμο, ο Οδυσσέας τον αποδέχεται, ο Τηλέμαχος εισάγεται στην ωριμότητα και τη ζωή, ενώ ο Λαέρτης αποσύρεται, στη σύντομη ειρήνη τους ο Αχιλλέας κι ο Πρίαμος αναγνωρίζουν δακρύβρεκτοι τη σχέση πατέρα και γιού ο ένας στον άλλο, αναστέλλοντας για 11 μέρες έναν πόλεμο, η επιστροφή στον οποίο θα φέρει τον φόνο του καθενός από τον γιο του άλλου.