«ΝΤΕΦΟΛ-ΣΜΥΡΝΗ 1922»: Ο ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΕΝΑ

ΤΟ ΕΡΓΟ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΑ ΔΥΣΚΟΛΟ, ΣΥΓΚΙΝΗΤΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΑΠΛΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΥΝΑΤΟ ΚΑΙ ΕΠΙΒΛΗΤΙΚΟ. ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΣΕ ΤΑΞΙΔΕΥΕΙ 95 ΧΡΟΝΙΑ ΠΡΙΝ, ΣΕ ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΠΙΟ ΤΡΑΓΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΠΟΥ ΣΗΜΑΔΕΨΑΝ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟ: ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ

Η διασκευή του πεζογραφήματος από μόνη της τοποθετεί το έργο στο πλαίσιο αυτού που λέμε αφηγηματικό θέατρο. Ο Ανδρέας Χριστοδουλίδης σκηνοθέτησε την παράσταση ισορροπώντας μεταξύ του ρεαλισμού, μιας μεταφυσικής διάστασης σε πολλές στιγμές και αναπόφευκτα μιας αποστασιοποίησης στην αφήγηση

«To πατρικό σπίτι της μητέρας μου βρισκόταν σε μιαν από τις πιο όμορφες συνοικίες της Αθήνας της δεκαετίας ’50 - ’60, την Κυψέλη. Εκεί έζησα τα πρώτα χρόνια της ζωής μου. Θυμάμαι καλά ότι απέναντι από το σπίτι μας υπήρχε ένα ρέμα, που σήμερα είναι αυτοκινητόδρομος. Εκεί είχαν φτιάξει τις παράγκες τους οι πρόσφυγες που είχαν έρθει κυνηγημένοι και εξαθλιωμένοι από τη Μικρά Ασία.

»Ήταν χιλιάδες οι μικρές αυτές παράγκες. Ο συνοικισμός - παρόλη τη φτώχια και τη δυστυχία των ανθρώπων - ήταν ολοκάθαρος. Έβλεπες τις νοικοκυρές να σκουπίζουν κάθε πρωί και κάθε απόγευμα τα χωμάτινα, στενά σοκάκια του συνοικισμού, να τα ραντίζουν με νερό για να ‘καθίσει η σκόνη’, να ασβεστώνουν τους τοίχους των σπιτιών. Τα παράθυρα των σπιτιών τους ήταν μικρά και ο καθένας μπορούσε να θαυμάσει τα κεντημένα κουρτινάκια που με πολύ μεράκι είχαν φτιάξει οι Σμυρνιές νοικοκυρές. Μπροστά από κάθε σπιτάκι υπήρχαν λουλούδια, γαριφαλιές, τριανταφυλλιές, γεράνια - φυτεμένα σε παλιούς τενεκέδες λαδιού - που το άρωμά τους πλημμύριζε όλο το συνοικισμό.

»Στο διήγημά μου δεν θα ήθελα να εντοπίσω το θέμα στην πολιτική διάσταση της καταστροφής, ούτε βέβαια στις οικονομικές και διπλωματικές διεργασίες, τα συμφέροντα και την αντιπαλότητα των χωρών που συνέβαλαν με τον έναν ή τον άλλον τρόπο στην καταστροφή της Σμύρνης. Ήθελα να αναδείξω τον πόνο και τη δυστυχία των ανθρώπων που βιώνουν μια τραγική στιγμή και ξεριζώνονται από τον τόπο όπου γεννήθηκαν και μεγάλωσαν. Εξάλλου, αυτά τα βιώματα τα έζησε και εξακολουθεί να τα ζει και ο κυπριακός λαός.

»Θα ήθελα να σημειώσω ότι η περιγραφή των τραγικών γεγονότων, των δολοφονιών και των εξανδραποδισμών των ανθρώπων δεν είναι γέννημα της φαντασίας μου για τις ανάγκες του βιβλίου, αλλά προέρχεται από μαρτυρίες ανθρώπων - προσφύγων, δημοσιογράφων, στρατιωτικών και διπλωματών - που βρέθηκαν στη Σμύρνη εκείνες τις φοβερές μέρες, βίωσαν τα γεγονότα και περιέγραψαν σκηνές απίστευτης φρίκης και βαναυσότητας.

»Η παράσταση αυτή ας είναι ένα μνημόσυνο για όλους εκείνους τους αθώους ανθρώπους που χάθηκαν τόσο άδικα τον Σεπτέμβρη του 1922 στην προκυμαία της Σμύρνης και μια αγκαλιά γι’ αυτούς που επέζησαν. Ας είναι μια κατάθεση αγάπης και συμπαράστασης σε όλους τους πρόσφυγες του κόσμου.

»Τέλος, πρέπει να τονίσω ότι μέσα από το κείμενο αναδεικνύονται πανανθρώπινες αξίες, όπως η ειρήνη, η αλληλεγγύη, η αγάπη, η συντροφικότητα και ο σεβασμός στην ανθρώπινη ζωή. Από αυτήν την άποψη, λοιπόν, θεωρούμε ότι το ανέβασμα μιας τέτοιας παράστασης είναι χρήσιμο τόσο για τις μεγαλύτερες όσο και τις νεότερες γενιές».

Ο πρόλογος του συγγραφέα

Με τα πιο πάνω λόγια προλογίζει τη θεατρική μεταφορά του πεζογραφήματός του «Ντεφόλ-Σμύρνη 1922» ο συγγραφέας Δημήτρης Καραγιάννης, ο οποίος παραθέτει αφηγήσεις όπως τις άκουσε μικρός από Σμυρνιούς πρόσφυγες. Το θεατρικό «Ντεφόλ», που στα Τουρκικά σημαίνει «χάσου από 'δω», σκηνοθέτησε ο Ανδρέας Χριστοδουλίδης, ο διευθυντής του «θεάτρου ένα», όπου και παρουσιάζεται το έργο από τις 22 Σεπτεμβρίου μέχρι και το τέλος Οκτωβρίου. Στο μεσοδιάστημα το έργο θα ταξιδέψει στην Αθήνα, έπειτα από πρόταση/πρόσκληση από το Κυπριακό Κέντρο του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου για μια παράσταση στο πλαίσιο της Εβδομάδας Κυπριακού Θεατρικού Έργου στην Αθήνα, στο ίδρυμα «Μιχάλης Κακογιάννης».

Για το έργο μάς μίλησαν οι τέσσερεις ηθοποιοί, οι οποίοι ερμηνεύουν ισάριθμους ρόλους στο «Ντεφόλ»: Η Έφη Χαραλάμπους, ο Κωνσταντίνος Γαβριήλ, ο Σωτήρης Μεστάνας και η Τίνα Λεωνορά.

Δυνατό κι επιβλητικό

- Tο «Ντεφόλ - Σμύρνη 1922» είναι ένα πολύ δυνατό έργο, γεμάτο έντονα συναισθήματα, τα οποία πρέπει να διαχειριστείτε επί σκηνής την ίδια ώρα που πρέπει να διαχειριστείτε και τα συναισθήματα που αυτό προκαλεί και στο κοινό που παρακολουθεί την παράσταση. Πώς εσείς βιώνετε την όλη κατάσταση και πώς τη διαχειρίζεστε σε προσωπικό επίπεδο;

Έφη: Αναμφίβολα στο θέατρο πάντοτε η σχέση του κοινού με τους ηθοποιούς είναι μαγική. Ιδιαίτερα, όταν έχουμε να κάνουμε με ένα τέτοιο έργο, όπως το «Ντεφόλ». Δεν μπορώ προσωπικά να καταλαβαίνω ακριβώς πώς διαχειρίζεται το κοινό μία τέτοια παράσταση. Το έργο μας είναι συναισθηματικά δύσκολο, συγκινητικό και μέσα στην απλότητά του δυνατό και επιβλητικό. Είναι ένα μυθιστόρημα, το οποίο σε ταξιδεύει 95 χρόνια πριν, σε ένα από τα πιο τραγικά γεγονότα που σημάδεψαν τον Ελληνισμό: στην καταστροφή της Σμύρνης. Αναπόφευκτα, λοιπόν, πρόκειται για ένα πολιτικό έργο με αληθινές μαρτυρίες. Πιστεύω πως όλα αυτά τα στοιχεία αφήνουν στους θεατές ένα μεγάλο «γιατί» να αιωρείται στο μυαλό τους και θέλω να πιστεύω ότι συμπάσχουν με όλους εμάς στη σκηνή. Προσωπικά, με επηρέασε βαθιά και ακόμα με επηρεάζει. Τέτοιου είδους έργα, αναγκαστικά σε ακολουθούν όπου κι αν είσαι. Κι αυτή άλλωστε είναι η δουλειά του ηθοποιού.

Σωτήρης: Ως αφηγητής, δεν ζω εκείνη τη στιγμή τα γεγονότα, σε αντίθεση με τους άλλους ρόλους. Προσπαθώ να αφηγηθώ χωρίς συναισθηματισμούς την ιστορία των ηρώων.

Τίνα: Χαρακτηριστικά αναφέρω τη συζήτησή μας έπειτα από κάθε πρόβα με τον συγγραφέα του έργου, Δημήτρη Καραγιάννη, πως νιώθαμε τσακισμένοι, εξαντλημένοι. Εμένα προσωπικά με κατέβαλε αυτός ο ρόλος, η βουτιά στην απελπισία, τον τρόμο, τον ανείπωτο πόνο, το γιατί. Νομίζω πως με έκανε καλύτερη ηθοποιό και καλύτερο άνθρωπο. Είναι ένα ταξίδι επίπονο, μα βαθιά ουσιαστικό και διδακτικό. Τώρα πια, κάθε παράσταση που μοιράζεται, είναι και μια λύτρωση.

Κωνσταντίνος: Η διασκευή του πεζογραφήματος από μόνη της τοποθετεί το έργο στο πλαίσιο αυτού που λέμε αφηγηματικό θέατρο. Ο Ανδρέας Χριστοδουλίδης σκηνοθέτησε την παράσταση ισορροπώντας μεταξύ του ρεαλισμού, μιας μεταφυσικής διάστασης σε πολλές στιγμές και αναπόφευκτα μιας αποστασιοποίησης στην αφήγηση. Αυτός ακριβώς είναι και ο τρόπος με τον οποίο εμείς αντιμετωπίζουμε ερμηνευτικά τους ρόλους μας. Μέσω αυτής της διάστασης, λοιπόν, τα συναισθήματα γεννιούνται από το ίδιο τον λόγο και την κίνηση αποφεύγοντας τους εύκολους συναισθηματισμούς. Στις πρόβες έκλαψα σε πολλές φάσεις και συγκινήθηκα επί προσωπικού πολλές φορές, ωστόσο το να αφεθείς στα συναισθήματά σου σε αυτό το έργο κρύβει παγίδες, μπορεί να θολώσει το αποτέλεσμα που κατεβαίνει στον θεατή. Άρα θα έλεγα πως τον Μενέλαο τον αντιμετωπίζω με έλεγχο και αντίσταση του λόγου.

Μεταφυσική διάσταση και φωτιά

- Ποια είναι για τον καθένα σας η περισσότερο έντονη σκηνή στο έργο;

Kωνσταντίνος: Για μένα ως Κωνσταντίνο αλλά και σαν Μενέλαο οι πιο δυνατές στιγμές είναι εξίσου δύο. Η πρώτη είναι η στιγμή που σε αργή κίνηση με τη νεαρή Ιφιγένεια και υπό τον επιβλητικό φωτισμό που σκιαγραφεί τις φωτιές της καμένης Σμύρνης περνάμε, μέσα από τα χαλάσματά της, σε μια μεταφυσική διάσταση, υπό τον ήχο του τραγουδιού «Μάνα μου Ελλάς», και η δεύτερη είναι μια ακόμα μεταφυσική δράση, με την οποία περιγράφεται ο θάνατός μου!

Τίνα: Το έργο ολόκληρο είναι μια τραγωδία. Δεν μπορώ να ξεχωρίσω κάποια σκηνή. Θα αναφέρω, απλώς, μιαν απ’ αυτές. Η στιγμή που η Ιφιγένεια, ηρωίδα του Ντεφόλ, βλέπει πως στην άκρη της προκυμαίας, κοντά σ’ ένα σπίτι που φλέγεται, είναι στριμωγμένοι δεκάδες άνθρωποι και παρακολουθεί Τούρκους στρατιώτες να χύνουν κουβάδες με κάποιο υγρό, θεωρώντας πως ρίχνουν νερό, ώστε να σβήσουν τη φωτιά. Σε λίγο, όμως, συνειδητοποιεί πως καίνε τους ανθρώπους ζωντανούς...

Σωτήρης: Στη μέση του έργου υπάρχει μια σκηνή σκηνοθετημένη σε αργή κίνηση. Αυτή είναι η πιο έντονη σκηνή του έργου, για μένα.

Έφη: Θα ήταν ψέμα να πω πως είναι μία η πιο έντονη σκηνή του έργου. Σε όλο το έργο η γριά Ιφιγένεια, ο ρόλος που υποδύομαι εγώ, θυμάται τις τελευταίες της στιγμές στη Σμύρνη, θυμάται τους δικούς της που έχασε και τον Μενέλαο. Η πιο έντονη σκηνή, για μένα προσωπικά, είναι κάτι που ακούγεται από το ραδιόφωνο στο τέλος του έργου…

Τα σχόλια του κοινού

- Ποια είναι τα χαρακτηριστικότερα σχόλια που έχετε ακούσει από το κοινό που παρακολούθησε το έργο;

Σωτήρης: Είναι μια παράσταση που αγγίζει και συγκινεί τον θεατή.

Τίνα: Μια γυναίκα που μου είπε πως τώρα έμαθα και ένιωσα πραγματικά τι συνέβη τότε.. Και αρκετοί άνθρωποι ανέφεραν πως βρέθηκαν κι αυτοί στη Σμύρνη. Πως ήταν κι αυτοί εκεί, μέσα από την παράστασή μας.

Κωνσταντίνος: Θα πω αυτολεξεί τα σχόλια: «Μας συγκινήσατε», «υπέροχο κείμενο», «τέλειες ερμηνείες από όλους σας! Μπράβο σας. Ζωντάνευσαν και πάλιν οι μνήμες του 1922… των διωγμών και της προσφυγιάς!», μερικά από αυτά που θυμάμαι.

Έφη: Ο κόσμος έρχεται σοκαρισμένος στα καμαρίνια. Μία κοπέλα μάς ευχαριστούσε κλαίγοντας, ένας άλλος κύριος έλεγε πως αυτήν την παράσταση πρέπει να τη δούνε μαθητές και φοιτητές. Γενικότερα, ο κόσμος νιώθει την παράσταση και ταυτίζει τα γεγονότα που εξιστορούμε με τη δική του προσωπική ιστορία.

Το μεγάλο αγαθό της ειρήνης

- Φυσικά, ένα από τα δυνατά μηνύματα του έργου είναι αυτό της ανάγκης για ειρήνη, δοσμένο, όμως, μέσα από έντονες και βίαιες σκηνές και λόγια. Πώς σχολιάζετε αυτήν την προσέγγιση του συγγραφέα και του σκηνοθέτη;

Κωνσταντίνος: Η αλήθεια πρέπει να λέγεται. Εν καιρώ πολεμικών συγκρούσεων, ανέκαθεν μέχρι και σήμερα ο άνθρωπος μετατρέπεται, είτε ως θύτης είτε ως θύμα, σε κοινωνό απίστευτης αγριότητας. Οι φρικαλεότητες που γίνονται και η ωμότητα δεν πρέπει να καλύπτονται από ένα πέπλο ωραιοποίησης. Ο θεατής, βιώνοντας διά της τελετουργίας της παράστασης όλη αυτή τη βαναυσότητα, αντιλαμβάνεται στο πετσί του πόσο μεγάλο αγαθό είναι η ειρήνη. Η Σμύρνη ήταν και θα είναι πάντα μια βαθύτατη πληγή του Ελληνισμού. Ενενήντα πέντε χρόνια μετά, το μνημόσυνο αυτής της απώλειας, γιατί ως μνημόσυνο σκηνοθετήθηκε η παράσταση, κάτι που φαίνεται από την αρχή του έργου.

Έφη: Θεωρώ πως και ο συγγραφέας, αλλά και ο σκηνοθέτης, θέλουν απλώς να πουν μία ιστορία. Δεν θέλουν ούτε να προκαλέσουν, ούτε τους μεν ούτε τους δε. Ασχέτως της άποψης του κάθε θεατή, η Σμύρνη συνέβη. Οι άνθρωποι κάηκαν, σκοτώθηκαν και χάθηκαν. Είναι η αλήθεια και η αλήθεια φέρνει την ειρήνη, αφού πρώτα ειπωθεί. Και στο θέατρο, η αλήθεια πάντα κερδίζει και τον πιο άπιστο θεατή.

Σωτήρης: O συγγραφέας προσεγγίζει το θέμα όπως πρέπει να προσεγγίζεται ένα ιστορικό γεγονός καταθέτοντας την ωμή αλήθεια χωρίς να παίρνει θέση, η σκηνοθεσία υπηρετεί το έργο και η παράσταση είναι μια τραγική υπενθύμιση σε μια εποχή που μας θέλουν να ξεχάσουμε το παρελθόν, διαλύοντας το παρόν και καταδικάζοντας το μέλλον.

Τίνα: Για να επέλθει η αλλαγή -στην οποία δεν πιστεύω, μα ελπίζω- πρέπει να υπάρξει συνείδηση και γνώση. Δυστυχώς, τα εγκλήματα και η βία είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας, της πραγματικότητας. Η άγνοια ειναι καταστροφική.

Πρεμιέρα στις 22 Σεπτεμβρίου

Η επίσημη πρεμιέρα έγινε στις 22 Σεπτεμβρίου, στο «θέατρο ένα». Προηγήθηκαν, όμως, πέντε παραστάσεις στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Κύπρια, καθώς και δύο άλλες περιφερειακές. Πιστεύετε ότι αυτό θα επηρεάσει τη ροή των θεατρόφιλων, θα λειτουργήσει δηλαδή ως προπομπός των παραστάσεων που θα ακολουθήσουν; Ποια η άποψή σας για παραστάσεις πριν από την επίσημη πρεμιέρα;

Έφη: Όταν μία παράσταση είναι καλή, θα είναι καλή όπου κι αν την ανεβάσεις. Έχουμε ήδη ακούσει από θεατές που είδαν την παράσταση στο φεστιβάλ να θέλουν να την ξαναδούνε και στο «θέατρο ένα». Είναι ένα θέμα η Σμύρνη ανεξάντλητο, που ακόμα αγγίζει ανοιχτές πληγές. Όσον αφορά εμάς, σίγουρα το να έχεις πρεμιέρα κάπου αλλού εκτός του δικού σου χώρου, λειτουργεί θετικά. Διότι, όταν πάμε στον χώρο μας, θα ξέρουμε πώς είναι να υπάρχει και το κοινό από κάτω. Κάθε παράσταση, όμως, είναι διαφορετική και έτσι οφείλουμε να την αντιμετωπίζουμε.

Κωνσταντίνος: Θεωρώ πως οι περιοδείες στη συγκεκριμένη παραγωγή μόνο ευεργετικά μπορούν να λειτουργήσουν, για πολλούς λόγους. Κατ’ αρχάς είχαμε στο ενεργητικό μας 7 ήδη παραστάσεις, αυτό μας κατέστησε πανέτοιμους. Δόθηκε η ευκαιρία σε αρκετό κόσμο να δει την παράσταση, ακούστηκαν τα σχόλια από στόμα σε στόμα, κι αυτό είναι κάτι που θεωρώ ότι θα φέρει μεγάλο αριθμό θεατών στο θέατρο από την αρχή των τακτικών παραστάσεων.

Τίνα: Δεν μπορεί ποτέ κανείς να ξέρει. Πόσω μάλλον εγώ, που είμαι από Ελλάδα και το «Ντεφόλ - Σμύρνη 1922» είναι η πρώτη μου θεατρική δουλειά στην Κύπρο. Θέλω να πιστεύω πως θα λειτουργήσει θετικά, γιατί η παράσταση συγκινεί τον κόσμο και αυτό λογικά τον ωθεί να το μοιραστεί και με άλλους ανθρώπους.

Σωτήρης: Πιστεύω επηρεάζει θετικά. Οι παραστάσεις πριν από την πρεμιέρα, είναι ακόμη μια πρεμιέρα.

Η επιλογή για παραστάσεις στην Αθήνα

- To έργο σας πάει Αθήνα. Η εξέλιξη αυτή σίγουρα είναι πολύ θετική. Από πού προήλθε η πρόσκληση, πότε και πού θα είναι οι παραστάσεις;

Έφη: Νιώθουμε πολύ περήφανοι που επιλεχθήκαμε να ταξιδέψουμε με ένα κυπριακό έργο που αφορά όλον τον Ελληνισμό στον πυρήνα του θεάτρου, την Αθήνα. Η πρόταση ήρθε από το Κυπριακό Κέντρο του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου, στο πλαίσιο της Εβδομάδας Κυπριακού Θεατρικού Έργου στην Αθήνα, στο ίδρυμα «Μιχάλης Κακογιάννης». Η δική μας παράσταση θα είναι η τελευταία του φεστιβάλ αυτού και θα δοθεί στις 21 Οκτωβρίου 2017. Ευχόμαστε όλοι οι φίλοι από την Αθήνα να μας τιμήσουν με την παρουσία τους.

Τίνα: Είναι πολύ σημαντική εξέλιξη και είναι κάτι που από την αρχή πίστευα πως θα συμβεί.

Οι συντελεστές της παράστασης

Συγγραφέας: Δημήτρης Καραγιάννης
Σκηνοθεσία/ Διασκευή/ Σχεδιασμός Φωτισμού: Αντρέας Χριστοδουλίδης
Χειρισμός Φωτισμού/ Ήχου: Παύλος Πολυκάρπου
Φωτογραφίες: Δημήτρης Βαττής
Βοηθός Σκηνοθέτη: Μάριος Στυλιανού
Κατασκευή Σκηνικών: Σωτήρης Κώστα
Παίζουν: Έφη Χαραλάμπους, Κωνσταντίνος Γαβριήλ, Σωτήρης Μεστάνας, Τίνα Λεωνορά.