ΟΥΚ ΕΠ’ ΑΡΤΩ ΤΕ ΚΑΙ ΟΙΝΩ ΜΟΝΟΝ ΖΗΣΕΤΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

«ΓΙΑ ΝΑ ΤΟΝ ΔΟΥΝ ΑΠΙΣΤΕΥΤΟΙ
ΝΑ ΠΑΝ ΝΑ ΠΙΣΤΕΥΤΟΥΣΙΝ
ΓΙΑ ΝΑ ΤΟΝ ΔΟΥΝ ΑΒΑΦΤΙΣΤΟΙ
ΝΑ ΠΑΝ ΝΑ ΒΑΦΤΙΣΤΟΥΣΙΝ...»

«Αν όλος ο κόσμος διάβαζε τον Ζαν Πωλ [τον συγγραφέα Paul Friedrich Richter] θα γινόταν καλύτερος, αλλά δυσ-τυχέστερος. Με τρέλανε συχνά, μα το ουράνιο τόξο της ειρήνης και του ανθρώπινου πνεύματος πάντα υπερίπταται όλων των δακρύων και θαυματουργά η καρδιά αναπτερώνεται και απαλά μεταρσιώνεται». Ρόμπερτ Σούμαν (5 Ιουνίου 1828).

Στην Κύπρο έχουμε την τύχη -μα όχι τη βούληση- να δούμε και ν’ ακούσουμε πολύ καλούς καλλιτέχνες της εποχής μας (όχι μόνον Έλληνες), που όμως λίγοι τούς ‘’πετυχαίνουν’’, λόγω του ότι δεν μας είναι γνωστοί από την τηλεόραση, μα ούτε καν... εξ ακοής. Το Απίστευτον είναι το Άγνωστον. Και θα συνεχίσουν να μην είναι γνωστοί, και να μη χαρούμε μαζί τους ποτέ, γιατί δεν υπάρχει κανένας που νιώθει την ανάγκη να μιλήσει γι’ αυτούς-εγκαίρως, να πει ποιοι είναι, τι κάνουν, πώς φτάσαν εδώ που φτάσαν, και γιατί προκαλούν (αλλού) τόσο θαυμασμό, μα, περισσότερο, τόση πλησμονή και ανάταση (η κάθαρση, στους Αρχαίους): η μουσική, το θέατρο, οι εικαστικές τέχνες, οι πλαστικές, ο χορός, οι παραστατικές, είναι χώροι ψυχαγωγικοί - όχι μόνον διασκεδαστικοί - για κείνους που άνοιξαν μια πύλη στη ζωή τους να μπουν... αλλαχού: την πύλη της μάθησης.

Αρχίζω να αμφιβάλλω, αν υπάρχει ‘’το ταλέντο’’, που τόσο εκτιμούμε, ο Ηράκλειτος είπε, ‘’Ήθος ανθρώπω δαίμων’’, ‘’ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι το πεπρωμένου του’’, αν δεν ανακαλύψεις μια πρόσβαση, μιαν οδό, μια δίοδο, στα κοινά τοις πάσι ‘’μυστήρια’’, που λέγονται τέχνη, επιστήμες, φιλοσοφία, μαθηματικά και μουσική δεν θα πας ‘αλλού’: Αλλιώς ειπωμένο, δεν υπήρξε εποχή ή κοινωνία χωρίς διόλου τέχνη, όπως δεν υπήρξε κοινωνία που να χαίρει, χωρίς καθόλου να θρέφεται και να πίνει εύ... Αριστο-τέλειον!

Εις και Μόνος και Ρώσος και Εις και Μόνος και Γερμανός!

Μόλις τις προάλλες (23.9.2017) ένας εκπληκτικός σολίστας πιάνου, ο Αντρέι Γαβρίλωφ, έπαιξε στη Λεμεσό, σε ένα πλήρες σχεδόν - από Ρώσους που ζουν στη Λεμεσό, άδειο σχεδόν από... Κυπρίους - Παττίχειο Θέατρο. Αυτό δεν εμπόδισε τον ωραίο μουσικό να εκτελέσει ένα μεγάλο και σπουδαίο πρόγραμμα, με Σούμαν στο πρώτο μέρος Papillons (Πεταλούδες, 1829-1831) και Etudes symphoniques (1834).

Ο Γαβρίλωφ ερμήνευσε με πολλή χάρη και λεπτή δεξιοτεχνία από τα ταχυδακτυλουργικά... δάκτυλά του, τους 12 χορούς του Σούμαν (σχεδόν όλους βαλς μιας ‘Μασκαράτας’), που αναδεικνύουν το πιο αντιπροσωπευτικό, δαντελένιο, μα και ρυθμικό, τη μια, μελαγχολικό, την άλλη, ρευστό, τώρα στακάτο, μα πάντα ρομαντικό ιδίωμα του συνθέτη, που έγραψε τις ‘’Πεταλούδες’’ του, βασισμένες σε έργο του Ζαν Πωλ, αγαπημένου του συγγραφέα, των αρχών του 19ου αι., τευτονικής επίδρασης, γεμάτο φαντασία και παιχνίδισμα, όταν ο Σούμαν ήταν μόλις 20 χρονών.

Στον Ρόμπερτ Σούμαν, που η μητέρα του τον ήθελε δικηγόρο, άρεσε ιδιαίτερα η λογοτεχνία, επίδραση του πατέρα του, και, σαν όλους τους μορφωμένους Γερμανούς της εποχής του, ήξερε τον Σίλερ και τον Γκαίτε και, φυσικά, τους Αρχαίους Έλληνες δραματουργούς. Ήταν κριτικός με πολυμάθεια και οξυδέρκεια και μεγάλη επιρροή στους μουσικούς κύκλους της εποχής του και εξέδιδε δικό του περιοδικό, όπου ο Φλορεστάν και ο Ευσέβιος ήταν δύο φανταστικοί χαρακτήρες που επινόησε για τα κριτικά κείμενά του.

Ανάμεσα στη λογοτεχνία και τη μουσική

Ο Ρόμπερτ Σούμαν, διχασμένος ανάμεσα σε λογοτεχνία και μουσική, θαύμαζε τον Σοπέν και πρώτος επέβαλε τον Μπραμς, ως μεγάλο συνθέτη, χρόνια προτού ο τελευταίος αποδείξει ακριβώς τις ικανότητές του. ‘’Σκηνές από τον Φάουστ’’, βασισμένες στο έργο του Γκαίτε, είναι η όπερα ‘τρόμου’ που ξεκίνησε να γράφει σαν ορατόριο το 1842 και τελείωσε το 1853, δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του μεγάλου Γερμανού εθνικού ποιητή, αμφιβάλλοντας ο ίδιος ο Σούμαν τον εαυτό του για τυχόν συγκρίσεις με τον μεγάλο ποιητή, αλλά και τον Μότσαρτ, που ο Γκαίτε θεωρούσε ως τον μόνον ικανό συνθέτη για το έργο του.

Η όπερα αυτή του Σούμαν έμεινε χρόνια στη σιωπή, αλλά θεωρείται από πολλούς το magnus opus του. Ο τραγικός αυτός συνθέτης, που από το 1833 υπέφερε από κατάθλιψη και φοβίες, διαγνώστηκε με ‘ψυχωτική μελαγχολία’ το 1854 και έπειτα από απόπειρα αυτοκτονίας ζήτησε ο ίδιος να κλειστεί σε άσυλο, κοντά στη Βόνη, όπου πέθανε δύο χρόνια αργότερα, το 1856, στα 46 του. Η ψυχασθένειά του φαίνεται να οφειλόταν είτε σε σύφιλη, είτε σε κάποιον όγκο στον εγκέφαλο, και δεν συνήλθε πριν από τον θάνατό του.

Οι «Πεταλούδες»

Οι ‘’Πεταλούδες’’ του Σούμαν φτερούγισαν σαν νότες γεμάτες γοητεία και φαντασία από τα δυνατά ακροδάκτυλα του Αντρέι Γαβρίλωφ, που θα ενέκρινε ο Ρόμπερτ Σούμαν, ο οποίος για κάποιο λόγο έπαθε ζημιά στο δεξί του χέρι και δεν μπορούσε να παίξει τα έργα του, παρ’ όλον ότι φιλοδοξούσε να γίνει σολίστ ! Το δεύτερο έργο του ιδίου συνθέτη ήταν το επιβλητικό Εtudes Symphoniques, και εκεί ήταν που ο Γαβρίλωφ ήταν πιο ‘φευγάτος’, σαν σε θεία μέθεξη που έγινε έκσταση, πιο υψιπέτης, πιο δραματικός δραπέτης, μα τον παίρνει να ’ναι γίγαντας, έχει το φυσικό - σωματικό και μεταφυσικό - μουσικό ανάστημα.

Μια στιγμή το Steinway and Sons, ασυνήθιστο σε τέτοιο δαχτυλοκλείδωμα-λαβή, - νομίζω κάνει πολεμικές τέχνες ο Γαβρίλωφ - ‘’τα ’παιξε’’ και έριξε με θόρυβο μια ‘τάπα’, που την είδα να κατρακυλά σαν άσπρος πορσελάνινος βόλος στο δάπεδο της σκηνής. Οι Εtudes Symphoniques έκλεισαν ηρωικά το πρώτο μέρος, βγήκε έξω ο Γαβρίλωφ ο Τρομερός Τρυφερός και μέσα μπήκε ο Ήφαιστος-Τεχνικός πιάνων να θεραπεύσει το λαβωμένο μουσικό όργανο!

Οι θεατές χειροκροτήσαμε ενθουσιωδώς τη θεραπευτική παρουσία και των δύο: τέχνης και τεχνικής, στη ζωή μας! To Μέρος Α’ τελείωσε τέλεια, με μια μικρή τελεία. Μια παύση μόνο, όχι παύλα! Παρακαλώντας κρυφά να μην τελειώσει τόσο γρήγορα η υγρή νύχτα της Λεμεσού, στο Παττίχειο, που ξεκίνησε με το πρόγραμμα του σολίστ να μας το δίνει προφορικά ο διευθυντής του θεάτρου, γνωστός συνθέτης Βάσος Αργυρίδης, στα Ελληνικά και τα Ρώσικα!

Μια ηλεκτρισμένη προσωπικότητα

Ο Αντρέι Γαβρίλωφ είναι μια ηλεκτρισμένη, φορτισμένη, φωτεινή και σκοτεινή, συνάμα, προσωπικότητα που υπερβαίνει, ή, καλύτερα, (χειρότερα, δηλαδή) που παρα-βαίνει ό,τι ίσως θα απαιτούσε ένας συνθέτης, γιατί δεν είναι αυτό, γι’ αυτόν, ένας απλώς ‘’καλός’’ σολίστας. Γεγονός... ανησυχητικό, ότι έπαιζε αυτά τα μεγάλα έργα... εξ απαλών... δακτύλων, η μητέρα του, η αρμενικής καταγωγής πιανίστα Assanetta Eguiserian, του έδωσε τα πρώτα μαθήματα πιάνου σε ηλικία... 2 χρονών.

Πατέρας του ο πολύ γνωστός ζωγράφος Βλάντιμιρ Γαβρίλωφ. Ο Αντρέι, δεν θα γλύτωνε: νεαρό παιδί 18 χρονών, γεννηθείς 21 Σεπτεμβρίου (1955), είχε τα 62α γενέθλιά του, δύο μέρες πριν από το κοντσέρτο του στο Παττίχειο, ήταν ο νεαρότερος… ever βραβευμένος με το πιο σημαντικό βραβείο Τσαϊκόφσκι, και, εικοσάρης, πια, και προτεζέ αγαπημένος του Ρίχτερ, να παίζει στο Σάλτσμπουργκ. Είναι τεράστιο επίτευγμα, αν ξέρει κάποιος πόσες αδυσώπητες ταλεντάρες και πόσος απάνθρωπος ανταγωνισμός υπάρχει εκεί, πίσω από το ούλτρα πολιτισμένο, πολισαρισμένο προσωπείο της σκληρής κλασικής μουσικής, σκληρότερης κι από τη ‘’Σκληρή Ροκ’’, πιο... γοτθικής κι από την πλέον Χέβι Μέταλ!

Τις ‘’Πεταλούδες’’ του Σούμαν opus 2 καθώς και την 8η Σονάτα του Προκόφιεβ, opus 13 (μια από τις Πολεμικές Σονάτες του μεγάλου συνθέτη και πιανίστα, βραβευμένη με το Βραβείο Στάλιν) τις άκουσα με τη μεγάλη Γεωργιανή, Σοβιετική κι αυτή Ρωσίδα-Εβραία, Ελίζαμπεθ Λεόνσκαγια (Elisabeth Leonskaja) στο Wigmore Hall, στο Λονδίνο, 8 Δεκεμβρίου 2010.

Η διάσημη αυτή, πιανίστα, παιδί - θαύμα, πολυβραβευμένη και μαθήτρια, προστατευόμενη του Ρίχτερ, με τον οποίον την συνέδεε μέχρι τον θάνατό του μεγάλη φιλία, είναι μια μεγάλη μουσική εμπειρία, που μένει στην ψυχή σου όσα χρόνια κι αν περάσουν, επτά συναπτά, για μένα, λες και ήταν... ένα. Η Λεόνσκαγια είναι μια ‘’ιέρεια’’ για τον Σούμπερτ και Σούμαν, μοναδική σε ό,τι ερμηνεύσει, με μεγάλη σεμνότητα, ακρίβεια και μάλλον δωρικά. Γεννήθηκε το 1945 και ήταν ακριβώς όταν την είδα στο Wigmore Hall το 2010, όσο είναι σήμερα ο Γαβρίλωφ: με ένα κοινό μεγάλο μέντορα, τον Ρίχτερ.

Κι οι δυο τους μού φάνηκαν στην πιο όμορφη ωριμότητά τους: Περίεργο που δεν είδα ποτέ τα ονόματα αυτών των δύο μεγάλων σολίστ του πιάνου, να αναφέρονται μαζί στο ίδιο κείμενο, οπουδήποτε, σαν να μην συνέπεσαν ποτέ (αξίζει να το ψάξουμε)! Η ζωή του Γαβρίλωφ στη ΕΣΣΔ επί Μπρέζνιεφ υπήρξε εφιαλτική, ο Γιούρι Αντρόπωφ, πρώτα αρχηγός της KGB ύστερα Γ.Γ. του Κομμουνιστικού Κόμματος, δεν τον... πολυσυμπαθούσε και του έκανε… κακιούλες, και η Ελβετία έγινε η νέα του χώρα για εγκατάσταση, με το που ανέλαβε ο Γκορμπατσώφ και μπορούσε να φύγει, χωρίς να ζητήσει άσυλο (όπως η Λεόνσκαγια μετακόμισε στη Βιένη, για παρόμοιους λόγους)... Τα ανκόρ (encores) του σπουδαίου κοντσέρτου του Αντρέι Γαβρίλωφ στο Παττίχειο, ήταν η Σονάτα σε Ρε Ελάσσονα του Ντoμένικο Σκαρλάττι, ένα Βαλς του Chopin, και η ‘’Διαβολική Εισήγηση’’ του Προκόφιεβ (Suggestion Diabolique). Γενναιόδωρα, όλα.

CODA: Οι σολίστ είναι μια κατηγορία ανθρώπων με δική τους ‘’κανονικότητα’’: όχι όπως τα κράτη. Λίγα είναι ‘’κανονικά’’, αλλά η κρατική ‘’κανονικότητα’’ είναι μια κοινωνικότητα, μια λειτουργικότητα για το σύνολο, μαζική. Οι σολίστ, το λέει τ’ όνομά τους, είναι μόνοι και μοναδικοί. Είναι, όμως, βιρτουόζοι, θα πει κάνουν πολύ καλά, μοναδικά καλά, τη δουλειά τους, και δεν την λεν ‘’λειτούργημα’’ και αηδίες, γιατί ακριβώς το ‘’λειτουργώ’’ σημαίνει να κάνεις καλά, αποτελεσματικά, τη δουλειά σου κι όχι αηδίες. ‘’Υπηρετώ τινα επί αντιμισθία ή ως δούλος’’, ή, ‘’εκτελώ το έργον μου, εργάζομαι’’ λέει το λεξικό, κοινώς κάνω τη δουλειά μου καλά. Δεν κάνω κάτι ξεχωριστό, όπως οι σολίστ.

Οι σολίστ εκτελούν το έργο άλλου, κάποτε και δικό τους, αλλά, όταν δεν είναι δικό τους, το εκτελούν μοναδικά καλά, σαν νάν’ αυτοί οι δημιουργοί του. Συνδημιουργούν. Ο Γαβρίλωφ πέρασε από όχι μία, αλλά δύο Κολάσεις, μια στην Ανατολή και μια στη Δύση, και τώρα βρίσκεται σε Δαντικό Πουργατόριο. Τίποτε, όμως, δεν μπορεί να ηχογραφήσει, να οπτικογραφήσει μια ζωντανή συναυλία, με ένα σολίστ σπάνιο, που πέρασε από Κολάσεις, εξωτερικές και εσωτερικές, και επέζησε, πιο σπάνιος, παρά ποτέ, με λίγους μεγάλους φίλους παντού - ακόμα και στη Λεμεσό.

Μα τότε όλα τριγύρω του πρέπει νάν’ ανάλογα εύ-λογα... όχι σαν ‘’θεατρικά αναλόγια’’! Να δουλεύει η ηχητική του θεάτρου και το πιάνο και (ιδίως) το Πρόγραμμα (που δεν υπήρξε) και οι δημόσιες σχέσεις και η διάδοση του background και του zeitgeist ενός έργου, η διαφήμιση, όλα είναι ουσιωδώς αναγκαία, αν είναι σ’ έναν... αιώνα να ’χουμε γενική παιδεία και παράδοση μουσική: γιατί όσο κι αν είναι μοναδικό ένα έργο, έστω τέχνης, όσο σπουδαίος ο σολίστ, χρειάζεται ένα σύνολο δεξιοτήτων και ευαισθησιών για να ‘λειτουργήσει’...

Μακάρι να ξανάρθει στην Κύπρο ο μοναδικός Αντρέι Γαβρίλωφ. Να πάνε πολλοί και... ’’κανονικοί’’ Κύπριοι να τον δουν και να πιστέψουν! Όχι μόνον Ρώσοι από... συμπατριωτισμό ! Δημοτικό Θέατρο το Παττίχειο. Πού ήταν ο Δήμος; Εύοινος μεν, και ευήλιος, αλλ’ ουκ επ’ άρτω τε και οίνω μόνον ζήσεται, η υφήλιος και εναλία Λεμεσός!

Δρ ΝΙΚΗ ΚΑΤΣΑΟΥΝΗ
Κριτικός πολιτισμού και πολιτικής