ΕΝΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ 60 ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ

Ο ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΠΟΛΥΣΥΝΘΕΤΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ, ΠΟΙΗΤΗΣ, ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΣ, ΘΕΑΤΡΙΚΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ, ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ, ΔΟΚΙΜΙΟΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΩΝ ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ

Ήταν όχι μόνο ένας θαυμάσιος δημιουργός ηρώων, αλλά ήρωας και ο ίδιος. Ήρωας της δουλειάς, της μάθησης, των ταξιδιών, της σκέψης, της αυτοπεποίθησης και της αυτοκυριαρχίας

Ο Νίκος Καζαντζάκης αποτελεί μιαν από τις μεγαλύτερες μορφές όχι μόνο της νεοελληνικής, αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η σημαντική και πολύπλευρη προσφορά του στην ελληνική λογοτεχνία και όχι μόνο, τον καταξίωσαν ως οικουμενικό πλέον συγγραφέα με ένα πολύ πλούσιο και ποικίλο έργο. Με αφορμή τη συμπλήρωση 60 χρόνων από τον θάνατό του, η φετινή χρονιά έχει κηρυχθεί από το Υπουργείο Παιδείας της Ελλάδας ως Έτος Νίκου Καζαντζάκη.

Ο Καζαντζάκης είναι μία πολυσύνθετη πνευματική προσωπικότητα, ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, στοχαστής, δοκιμιογράφος και συγγραφέας σημαντικών ταξιδιωτικών έργων˙ αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στη συγγραφή. Ταξίδευσε σε πολλές χώρες και έζησε ένα μεγάλο μέρος της ζωής του εκτός Ελλάδας.

Ακούραστος ταξιδευτής

Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε το 1883 στο Ηράκλειο της Κρήτης και πέθανε στις 26 Οκτωβρίου 1957. Κατά τη μεγάλη Κρητική Επανάσταση ακολουθεί την οικογένειά του, που καταφεύγει στη Νάξο. Εκεί φοίτησε στη Γαλλική Εμπορική Σχολή του Τιμίου Σταυρού και διδάσκεται τη γαλλική και ιταλική γλώσσα (1897-1899). Μετά γυρίζει στο Ηράκλειο και τελειώνει το Γυμνάσιο. Αργότερα πηγαίνει στην Αθήνα για πανεπιστημιακές σπουδές. Εγγράφεται στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 1906 παίρνει, με άριστα, το δίπλωμα τού διδάκτορα της νομικής και στη συνέχεια συμπληρώνει την εκπαίδευσή του στο Παρίσι, όπου σπούδασε φιλοσοφία και είχε ως καθηγητή τον φιλόσοφο Μπεργκσόν.

Το 1906 αρχίζει την πλούσια συγγραφική και δημοσιογραφική του δραστηριότητα και τη συνεχίζει χωρίς διακοπή κατά τις επόμενες δεκαετίες. Στο μεταξύ το 1911 νυμφεύεται τη Γαλάτεια Αλεξίου, που είναι κι αυτή σπουδαία συγγραφέας και το 1926 παίρνει διαζύγιο και παντρεύεται αργότερα την Ελένη Καζαντζάκη, με την οποία ζει μέχρι τον θάνατό του. Το 1912 κατατάσσεται εθελοντής στους Βαλκανικούς Πολέμους. Το 1914 γνωρίζεται και συνδέεται με τον Άγγελο Σικελιανό και περιοδεύουν μαζί όλη την Ελλάδα.

Το παράδειγμα του Σικελιανού, που έμεινε αμετακίνητος στην ελληνική παράδοση, φρονηματίζει τον Καζαντζάκη που, μετά από διάφορες πνευματικές περιπλανήσεις και επιδράσεις που δέχτηκε από διάφορους φιλοσόφους (Νίτσε, Ανρί Μπεργκσόν, Ουίλιαμ Τζέιμς κ.ά.), ξαναβρήκε τις ρίζες του. Το 1919 διορίζεται από τον Ελ. Βενιζέλο Γενικός Διευθυντής στο Υπουργείο Περίθαλψης, από το οποίο ένα χρόνο αργότερα παραιτείται και αρχίζει να ταξιδεύει αδιάκοπα στη Γαλλία, Γερμανία, Αυστρία και Ιταλία. Το 1925 και 1927 επισκέπτεται τη Σοβιετική Ένωση. Ακούραστος ταξιδευτής, συνεχίζει τις περιπλανήσεις του σ’ όλες τις γωνιές της Γης. Το 1932 πηγαίνει στην Ισπανία και το 1936 ως ανταποκριτής παρακολουθεί την τραγωδία του εμφυλίου πολέμου στη χώρα αυτή.

Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος τον βρίσκει στην Ελλάδα και ζει τα χρόνια της κατοχής στην Αίγινα. Το 1945 διορίζεται για λίγο Υφυπουργός Παιδείας στην Κυβέρνηση Θ. Σοφούλη και μετά ανώτερος υπάλληλος της ΟΥΝΕΣΚΟ στο Παρίσι. Από το 1948 εγκαθίσταται στην Αντίπολη της Γαλλίας και αρχίζει μία νέα λογοτεχνική δραστηριότητα, γράφοντας μυθιστορήματα. Το 1954 τού απονέμεται το γαλλικό βραβείο του καλύτερου ξένου βιβλίου για το μυθιστόρημά του ο «ΖΟΡΜΠΑΣ» και το 1956 παίρνει το Βραβείο Ειρήνης.

Πρωτοφανής δεινότητα

Η συγγραφική παραγωγή του Νίκου Καζαντζάκη είναι πολύ πλούσια. Από το 1906, που πρωτοεμφανίστηκε στα Ελληνικά Γράμματα με το δοκίμιο «Η αρρώστια του αιώνος», συνέχισε να γράφει αδιάκοπα σ’ όλη του τη ζωή, όλα τα είδη του λόγου. Ήταν ένας πολυτάλαντος συγγραφέας με πρωτοφανή δεινότητα, ευρύτητα πνεύματος, μεγάλη ευστροφία. «Θα μείνει μοναδικό παράδειγμα αδιάκοπης προσπάθειας για την καθοδήγηση της κορυφής», έγραφε ο Βάρναλης. Γνώριζε άριστα πολλές ξένες γλώσσες. Διάβαζε και έγραφε σε πολλές γλώσσες. Γνώριζε στην εντέλεια γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά, ισπανικά, γερμανικά και πολλές ασιατικές γλώσσες και διαλέκτους.

Ο Καζαντζάκης ήταν όχι μόνο ένας θαυμάσιος δημιουργός ηρώων, αλλά ήρωας και ο ίδιος. Ήρωας της δουλειάς, της μάθησης, των ταξιδιών, της σκέψης, της αυτοπεποίθησης και της αυτοκυριαρχίας. Ο Νίκος Καζαντζάκης έχει πια παγκόσμια καθιερωθεί ως ένας οικουμενικός συγγραφέας. Ως παρακαταθήκη άφησε στην ελληνική και παγκόσμια λογοτεχνία μία πλούσια και πολύ αξιόλογη συγγραφική παραγωγή. Προτάθηκε για το Βραβείο Νόμπελ, αλλά παρά το γεγονός ότι το άξιζε, δυστυχώς δεν το πήρε.

Σε λογοτεχνικούς αγώνες επαινέθηκε το έργο του «Ξημερώνει» και βραβεύτηκε ο «Πρωτομάστορας». Από τα ποιητικά έργα του ξεχωριστή θέση κατέχει η «Οδύσσειά» του, αποτελούμενη από 33.333 στίχους, στην οποία ο αναγνώστης διακρίνει την Κρητική λεβεντιά. Έγραψε επίσης αρκετά θεατρικά έργα. Από τα μυθιστορήματά του ξεχωρίζουν: «Ο φτωχούλης του Θεού», «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται», «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», «Ο Καπετάν Μιχάλης», «Ο Τελευταίος Πειρασμός», «Αναφορά στον Γκρέκο», κ.ά.

Επίσης πολύ σημαντικά είναι και τα αφηγηματικά έργα του και οι μεταφράσεις έργων ξένων συγγραφέων (Δαρβίνου, Νίτσε, Μπεργκσόν, Δάντη, Γκαίτε κ.ά.), καθώς επίσης η Ηλιάδα του Ομήρου και Έργα του Πλάτωνα. Έγραψε ακόμη αρκετά ταξιδιωτικά, τα σπουδαιότερα από τα οποία είναι: Αγγλία, Ιαπωνία-Κίνα και Ρωσία. Τα έργα του Καζαντζάκη έχουν μεταφραστεί σε 30 περίπου γλώσσες.

Οι σχέσεις του με την Κύπρο

Ο Νίκος Καζαντζάκης συνδέθηκε και με την Κύπρο, την οποία επισκέφθηκε μία φορά, το 1926. Κατά την επίσκεψή του αυτή παρέμεινε στη μεγαλόνησο για σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Όμως αξιοποίησε την εδώ παραμονή του και περιόδευσε αρκετές περιοχές της Κύπρου. Επισκέφθηκε όλες τις πόλεις της Κύπρου, το Τρόοδος και αρκετά χωριά. Γνωρίστηκε με αρκετούς Κύπριους, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονταν ο Ευγένιος Ζήνων και ο Νικόλαος Κλ. Λανίτης, ο οποίος του είχε χαρίσει ένα μικρό αρχαίο πήλινο ειδώλιο της θεάς του νησιού, της Αφροδίτης. Το ειδώλιο αυτό ο Καζαντζάκης το είχε πάντοτε στο γραφείο του, σαν πολύτιμο φυλακτό. Το 1926, μαζί με τον φίλο του Ευγένιο Ζήνωνα ο Καζαντζάκης επισκέφθηκε το Τρόοδος, το οποίο του άφησε άριστες εντυπώσεις. Από αυτήν την επίσκεψη διασώζεται και μία μοναδική φωτογραφία.

Τις ενθουσιώδεις και πολύ ενδιαφέρουσες εντυπώσεις από το ταξίδι του στην Κύπρο τις περιέλαβε σ’ ένα από τα ταξιδιωτικά του βιβλία με τίτλο Ταξιδεύοντας: Ιταλία-Αίγυπτος-Σινά-Ιερουσαλήμ-Κύπρος-Ο Μοριάς. Αναφέρει ότι η Κύπρος είναι η αληθινή πατρίδα της Αφροδίτης. Τον εντυπωσίασε η άγρια βλάστηση σε μια λοφώδη περιοχή, τα θρουμπιά, οι ασφόδελοι, οι παπαρούνες και άλλα γνωστά συναπαντήματα του ελληνικού βουνού, η θέση της Κύπρου που κάθεται στη μέση του πελάγου και σιγοτραγουδεί σαν μια Σειρήνα, ένα χωριό που συνάντησαν στη διαδρομή τους και ήταν γιομάτο περβόλια με βερίκοκα που γυάλιζαν ολόχρυσα και έλαμπαν κρεμανταλιές τα μούσμουλα και πολλά άλλα.

Ο Καζαντζάκης αγάπησε την Κύπρο από την πρώτη και μοναδική φορά που την επισκέφθηκε, και από τότε το νησί αποτυπώθηκε στην καρδιά του. Τα αισθήματά του τα εκδήλωσε ιδιαίτερα μετά τη μεθόδευση του αγώνα των Ελλήνων Κυπρίων για απελευθέρωση από τον αγγλικό ζυγό, με συχνές και ξεκάθαρες αναφορές και τοποθετήσεις του υπέρ του απελευθερωτικού αγώνα των Ελλήνων της Κύπρου, τόσο στα βιβλία του όσο και σε συναντήσεις του με ηγέτες ξένων κρατών. Στον πρόλογο του βιβλίου του «Καπετάν Μιχάλης» αναφέρεται και στον αγώνα των Κυπρίων, ταυτίζοντας τα πάθη της Κύπρου με εκείνα της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Κρήτης. Κρήτη και Κύπρο, τις θεωρούσε αδελφές.

«Κουνήθηκε η καρδιά του ανθρώπου»

Τον Ιούνιο του 1956, στη Βιένη, όπου του απενεμήθη μία αξιόλογη διεθνής διάκριση, το Βραβείο Ειρήνης, ο Καζαντζάκης αναφέρει την Κύπρο στην ομιλία του κατά την τελετή της απονομής: «Στη γιορτή τούτη της Ειρήνης, το πρόσωπο της Κύπρου ορθώνεται μπροστά μου αιματοστάλαχτο. Τούτη τη στιγμή οι δυνάμεις του σκότους πολεμούν εκεί πέρα με λύσσα τη Λευτεριά». Το ίδιο θυμάται την Κύπρο και συνηγορεί υπέρ των δικαίων της και σε διεθνείς επαφές του, όπως για παράδειγμα το 1957, στο Πεκίνο, κατά τη συνάντησή του με τον ηγέτη της Κίνας Τσου Εν Λάι.

Το 1954, όταν η Κύπρος βρισκόταν ήδη στα πρόθυρα της ένοπλης επανάστασης κατά των Άγγλων κατακτητών, ο Νίκος Καζαντζάκης έγραψε ένα άρθρο φλογερό υπέρ του αγώνα της Κύπρου, που αποτελούσε ταυτόχρονα και ένα δριμύ κατηγορώ εναντίον των Βρετανών. Το άρθρο, με τίτλο «Οι Άγγελοι της Κύπρου - Η τύχη κι η τιμή μιας αυτοκρατορίας», το πρωτοδημοσίευσε στο περιοδικό των Αθηνών Νέα Εστία. Το ίδιο κείμενο, ο Καζαντζάκης το ενσωμάτωσε και στις εφεξής εκδόσεις του ταξιδιωτικού βιβλίου του «Ταξιδεύοντας - Αγγλία».

Σε κείμενά του επισημαίνει στους Βρετανούς τον λόγο για τον οποίο βούλιαξαν και χάθηκαν οι μεγάλες αυτοκρατορίες του κόσμου: «Όταν πριν από κάμποσα χρόνια γύριζα στην Κύπρο, μαγεμένος από το τόσο ελληνικό φως της και τη γλύκα, ένας γέρος πρόβαλε από ένα χωριάτικο σπιτάκι, κοντά στη Φαμαγκούστα. Πιάσαμε κουβέντα. Μιλούσε, για τι άλλο; για την ένωση, και τα μάτια του σπίθιζαν? κι άξαφνα ένα φαρδύ χαμόγελο περιχύθηκε στο ηλιοκαμένο του πρόσωπο? έβαλε το χέρι στην καρδιά του: - Κουνήθηκαν τα θεμέλια της Αγγλίας, μου ’πε σιγά, σα να μου εμπιστεύονταν ένα μεγάλο μυστικό, κουνήθηκαν, γιατί κουνήθηκε η καρδιά του ανθρώπου. Κουνήθηκε η καρδιά του ανθρώπου, ώ μεγάλη Αυτοκρατορία!».

Ταινία για τη ζωή και το έργο του

Με τη συμπλήρωση 60 χρόνων από τον θάνατο του μεγάλου συγγραφέα και στοχαστή Καζαντζάκη, ο συμπατριώτης του διάσημος σκηνοθέτης, Γιάννης Σμαραγδής, που έτυχε να γεννηθεί στην ίδια πόλη με τον Καζαντζάκη, ετοίμασε μία θαυμάσια ταινία για τη ζωή και το έργο του. Το «Working off» και σκηνές από την ταινία αυτή προβλήθηκαν πριν από λίγους μήνες σε δύο επιβλητικές εκδηλώσεις που έγιναν, η μία στην αίθουσα του Hellenic Centre στο Λονδίνο και η άλλη στην Κρήτη, μάλιστα στην τιμητική παρουσία του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, κ. Προκόπη Παυλόπουλου, και άφησαν τις καλύτερες εντυπώσεις.

Οι άλλες δύο εκδηλώσεις για την προβολή της ταινίας αυτής θα γίνουν τιμητικά στην Κύπρο χάρη στην πρωτοβουλία και τις ενέργειες του Κοινωφελούς, Επιστημονικού και Πολιτιστικού Ιδρύματος Φώτος Φωτιάδης. Η μία εκδήλωση θα γίνει στη Λεμεσό, στο Παττίχειο Θέατρο, στις 10 Οκτωβρίου, σε συνεργασία του Ιδρύματος Φώτος Φωτιάδης με τον Δήμο Λεμεσού και το Πανεπιστήμιο Frederick και η άλλη στο Θέατρο Παλλάς, στη Λευκωσία, στις 11 Οκτωβρίου, σε συνεργασία με τον Δήμο Λευκωσίας και το Πανεπιστήμιο Frederick. Και οι δύο εκδηλώσεις γίνονται σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού και τελούν υπό την αιγίδα του Υπουργού Παιδείας.

Στην πρώτη εκδήλωση το Ίδρυμα Φώτος Φωτιάδης θα τιμήσει τον επίτιμο πρόξενο της Κύπρου στο Μιλάνο, κ. Γιάννη Τζήρο, τον οποίο θα ανακηρύξει επίτιμο Μέλος του Δ.Σ. του και θα τον αναγορεύσει σε Roving Ambassador του Ιδρύματος, ενώ στη δεύτερη εκδήλωση το Ίδρυμα Φώτος Φωτιάδης θα τιμήσει τον σκηνοθέτη και σεναριογράφο Γιάννη Σμαραγδή με το Βραβείο του Ιδρύματος, το οποίο θα επιδώσει στον τιμώμενο ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Ν. Αναστασιάδης.

ΔΡ ΧΡΙΣΤΟΣ Γ. ΑΡΙΣΤΕΙΔΟΥ
Πρώην Επιθεωρητής Μέσης Εκπαίδευσης και νυν Διευθυντής του
Κοινωφελούς, Επιστημονικού και Πολιτιστικού Ιδρύματος Φώτος Φωτιάδης