ΕΠΙΤΑΚΤΙΚΟ ΥΨΩΝΕΤΑΙ ΤΟ ΑΙΤΗΜΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΑΣ

Σημαίνει η ώρα της νέας σχολικής χρονιάς και μαζί αναζωπυρώνονται οι έγνοιες και οι προσδοκίες όσων αγωνιούν για το παρόν και το μέλλον των παιδιών μας σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες. Οι σκέψεις, ωστόσο, και οι προβληματισμοί δεν εστιάζονται στις ευοίωνες προοπτικές, που υπόσχονται με τη μεταρρύθμιση τα νέα αναλυτικά και ωρολόγια προγράμματα. Καθότι, το κύριο και καίριο ερώτημα επιτείνει την αναγκαιότητα μιας άλλης απάντησης.

Σε ποιο βαθμό η διεύρυνση και η εμβάθυνση των μαθημάτων με τη διαφοροποίηση των διδακτικών μέσων και των νέων μεθοδολογικών προσεγγίσεων θα οδηγήσει από τις εκπαιδευτικές επάλξεις στο αγωνιστικό πεδίο της ανθρωποκεντρικής Παιδείας;

Πώς το εκπαιδευτικό σύστημα μέσα από τις πολύπλευρες δομικές αναπροσαρμογές των σύγχρονων κατευθύνσεων και προσανατολισμών του θα μεταδώσει στους μαθητές το ύψιστο μορφωτικό αγαθό, που θα εμπνέει και θα συνέχει τα επί μέρους μαθησιακά αντικείμενα; Το θεμέλιο, τουτέστιν, των αέναων κλασικών αξιών και το επιστέγασμα των αρετών τού ανθρώπου, που στοχεύουν στην ηθικοπνευματική ολοκλήρωση και την αυτοπραγμάτωση της υπέρτατής του φύσης.

Επομένως, απέναντι στην παγκοσμιοποίηση της ισοπέδωσης και τη μαζοποίηση της απαξίωσης του ανθρωπίνου προσώπου, του σεβασμού, της αυτονομίας και της διαφορετικότητάς του, επιτακτικό υψώνεται το αίτημα της ανθρωπιστικής παιδαγωγίας. Η διαχρονική αναζήτηση του ανθρώπου, που αποκωδικοποιεί την τραγική αλληγορία, επείγει περισσότερο παρά ποτέ σήμερα.

Ο Οιδίποδας, για να λάμψει μέσα του το φως της αλήθειας και της αυτογνωσίας, πρέπει να χαράξει τον δρόμο από την ατραπό της Θήβας προς τα σταυροδρόμια της παγκόσμιας συμπαιγνίας, λύνοντας το ακόμη πιο δύσκολο αίνιγμα της τερατόμορφης σφίγγας.

Αν λοιπόν η εκπαίδευση μπορεί να είναι η συντονισμένη συστράτευση οικογένειας και σχολείου με τη συνδρομή φορέων του κοινωνικού περιβάλλοντος για εκμάθηση συνηθειών, δεξιοτήτων, γνώσεων και πληροφοριών είτε ως θεσμός της συντεταγμένης πολιτείας αποσκοπεί με συγκεκριμένες μεθόδους σε δημόσια ή ιδιωτικά εκπαιδευτήρια στη συστηματική προγραμματική διδασκαλία και την ανάπτυξη των νοητικών, σωματικών και ηθικών ικανοτήτων του ανθρώπου, κατά τον ορισμό της Παιδείας από τον Ε. Παπανούτσο πρόκειται για «το κληροδοτούμενο από γενιά σε γενιά κεφάλαιο των πνευματικών αγαθών, που σχηματίζεται μέσα από την ιστορία με το συλλογικό και ατομικό μόχθο του ανθρώπου».

Αυτό «το μέγιστον μάθημα είναι το φως που ανάβει ανάμεσα στον μαθητή και στον δάσκαλο, χωρίς να ξέρει κανείς πώς ανάβει, και ύστερα το θρέφουν μαζί και δεν σβήνει», όπως συνήθιζε να επαναλαμβάνει ο Χρ. Τσολάκης την ποιητική μεταφορά του δασκάλου του Ιω. Κακριδή από τον Πλάτωνα: «ρητόν γαρ ουδαμώς εστιν ως άλλα μαθήματα, αλλ’[…]οίον από πυρός πηδήσαντος εξαφθέν φως εν τη ψυχή γενόμενον αυτό εαυτό ήδη τρέφει». (Επιστ.VII341c-d).

Παρεμφερής και η παιδαγωγική ρήση του Πλουτάρχου (Περί του ακούειν): «Ου γαρ ως αγγείον, ο νους αποπληρώσεως, αλλ’ υπεκκαύματος μόνον, ώσπερ ύλη, δείται…», που αποδόθηκε αδρομερώς: «Το μυαλό είναι φωτιά που πρέπει ν’ ανάψεις κι όχι δοχείο που πρέπει να γεμίσεις», παραπέμποντας στην ταύτιση συσσωρευμένων μηχανιστικών γνώσεων με την αμάθεια και ημιμάθεια σε αντίθεση με τη μόρφωση, που εξισώνεται με τη δημιουργικότητα της έμπνευσης.

Η πεμπτουσία της ενάρετης γνώσης

Είναι η πεμπτουσία της ενάρετης γνώσης, που εγγράφεται βαθιά στην ψυχή και στο πνεύμα του μαθητή, μετά που συνωθούμενες άλλες γνώσεις θα εξανεμιστούν με το πέρας, ενδεχομένως, των εξετάσεων και την παρέλευση χρόνου. Και είναι ό,τι δεν αφορά στην ιδιωτική χρηστικότητα και την ιδιοτελή χρησιμοθηρία από τον επαγγελματικό βιοπορισμό μέχρι την κερδώα απληστία στην αγορά εργασίας, που δεν πρέπει να καταντήσει αυτοσκοπός μήτε στο Ενιαίο Λύκειο μήτε προσέτι στις Τεχνικές και Επαγγελματικές Σχολές.

Αν περιοριστεί κανείς αποκλειστικά στην Επιστήμη, την Πληροφορική και την Τεχνολογία, την Τεχνογνωσία και την Τεχνική, θα έχει εκπαίδευση και εξειδικευμένη κατάρτιση ως απαίδευτος όμως εκπαιδευμένος· αλλά όχι ως εκπαιδευμένος-πεπαιδευμένος της γνώσης και της φρόνησης, της φιλαναγνωσίας, της πολιτειακής συνείδησης για ενεργό συμμετοχή στα κοινά και της ηθικής ενσυναίσθησης στο κοινό καλό, της αισθητικής του ωραίου, των πολιτισμικών επιτευγμάτων και προπάντων του νοήμονος Λόγου, για να διαλέγεται με τους απανταχού συνανθρώπους του, τις παραδοσιακές μνήμες και το φυσικό του περιβάλλον.

Εξάλλου, ο Ισοκράτης, εκτός από τους αξιοπρεπείς, δίκαιους, ανεκτικούς και εγκρατείς, ονομάζει πεπαιδευμένους όσους «χειρίζονται καλά τα ζητήματα που τους παρουσιάζονται κάθε μέρα και έχουν τη νοημοσύνη να επωφελούνται των περιστάσεων και να είναι ικανοί να πετυχαίνουν τις περισσότερες φορές εκείνο που συμφέρει·» (Παναθηναϊκός 30-31).

Ο απλώς η πολλαπλώς εκπαιδευμένος, που στερείται, δυστυχώς, πραγματικής παιδείας, μπορεί να αποδειχθεί αυτουργός τού κακού μέχρι διαπράξεως βδελυρών εγκλημάτων, όπως επιβεβαιώνει η παγκόσμια εγκληματολογική ιστορία, αλλά και η παθογένεια στους δικούς μας κοινωνικούς ιστούς του ταρτουφισμού και του άκρατου αμοραλισμού. Ας αφουγκραστούμε επιτέλους τον προειδοποιητικό αφορισμό της Πλατωνικής ρήσης διά στόματος του Σωκρατικού Μενέξενου:«πάσα τε επιστ?μη χωριζομ?νη δικαιοσ?νης και της άλλης αρετής πανουργ?α, ου σοφ?α φα?νεται» (247a).

Ποιος όμως θα καθοδηγήσει τον μαθητή έξω από το Πλατωνικό σπήλαιο του σκότους και των ζοφερών σκιών στο φως της Παιδείας, πυροδοτώντας τον νου, την ψυχή και την καρδιά του με κριτική, συναισθηματική και ηθική νοημοσύνη; Όχι απλώς ο εκπαιδευτικός με πτυχία και μεταπτυχιακά, την αξιοκρατική πρόκριση του διορισμού και τα εφόδια της παιδαγωγικής επιμόρφωσης, αλλά πέραν των τυπικών κριτηρίων ο εμπνευσμένος Δάσκαλος και ο Παιδαγωγός της Αγάπης.

Αυτόν χρειάζεται το ανθρωποκεντρικό σχολείο της μαχητικής εγρήγορσης στις εκπαιδευτικές επάλξεις, αλλά κατ’ εξοχήν στο αγωνιστικό πεδίο της Παιδείας. Τον δάσκαλο όχι του επιβεβλημένου καθήκοντος, αλλά του Χρέους της συνοδοιπορίας με τους νέους σε δύσκολους καιρούς, όπως τον σκιαγραφεί ο Παπανούτσος, ο Δάσκαλος των δασκάλων: «Είσαι (οφείλεις να είσαι, δεν μπορείς παρά να είσαι) ο Δάσκαλος ενός άλλου καιρού κι ενός άλλου κόσμου, που πρέπει να πλησιάσεις μια ταραγμένη νεότητα, ορμητική και απαιτητική, και να τη βοηθήσεις να βρει τον δρόμο της».