ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΘΕΣΗ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ ΣΤΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΕΧΝΩΝ RA

Η ΕΚΘΕΣΗ ΠΟΥ ΞΕΚΙΝΗΣΕ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΑΤΙΚΑ ΕΧΕΙ ΤΙΤΛΟ «MATISSE IN THE STUDIO» (5 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ - 12 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2017). ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ 35 ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΠΟΥ ΑΝΗΚΑΝ ΚΑΠΟΤΕ ΣΤΟΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ

Η ετήσια, καθιερωμένη Καλοκαιρινή Έκθεση της ΒΑΤ δέχεται περισσότερους από 200.000 επισκέπτες

«Ο καλλιτέχνης ξεκινά από το όραμα - μια δημιουργική διαδικασία που χρήζει προσπάθειας. Η δημιουργικότητα θέλει θάρρος». Ανρί Ματίς (31 Δεκ., 1869 - 3 Νοε., 1954).

Ο Ματίς, ετοιμαζόμενος για μια έκθεση στο Μουσείο Βικτώρια και Άλμπερτ του Λονδίνου, έγραψε στο σημειωματάριό του: «Αύριο, στις 4, επίσκεψη του Πικάσσο. Όπως περιμένω να τον δω αύριο, το μυαλό μου είναι επάνω στη δουλειά. Πρόκειται να κάμω αυτήν την έκθεση προπαγάνδας στο Λονδίνο μαζί του. Μπορώ να φανταστώ τα έργα μου στην μια πλευρά και τα δικά του στην άλλη. Είναι σαν να πρόκειται να συζήσω με έναν επιληπτικό». (Σημ: Τότε ο ρατσισμός, και οι προκαταλήψεις για μη τέλεια άτομα, ήταν ακόμα νωπά, παρά τον εποικισμό, τις ιδέες για το δουλεμπόριο, τους καλούς λευκούς αφέντες, το ολοκαύτωμα...).

Σε μια έκθεση στο Παρίσι, το φυλλάδιο που ετοιμάστηκε για τα παιδιά του σχολείου έγραφε πως το δουλεμπόριο δεν ήταν ευχάριστο για πολλούς δούλους αλλά ευχάριστο για μερικούς απ’ αυτούς, ενώ στις Ην. Πολιτείες βιβλίο για... ζαχαροπλαστική για παιδιά μιλά για τον θαυμάσιο σκλάβο μαύρο σεφ του Προέδρου Ουάσινγκτον, που μαζί με την σκλάβα κορούλα του τσακίζονται να φτιάξουν την τούρτα γενεθλίων του αφέντη τους. Το βιβλίο που κυκλοφόρησε πέρυσι ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων από εκπαιδευτικές οργανώσεις κι αναγκάστηκαν εκδότης συγγραφέας και εικονογράφος να... αλλάξουν μερικά στοιχεία, αλλά διατήρησαν την πεποίθηση ότι το κείμενό τους ήταν πολιτικά ορθόν!

Η μεγάλη έκθεση

H Βασιλική Ακαδημία Τεχνών RA (ΒΑT) στην καρδιά του Λονδίνου δεν πτοείται. Κάθε καλοκαίρι, από την ίδρυσή της, το 1768, «χιονίσει - βρέξει», που λέει ο λόγος, θα στήσει την καλοκαιρινή μεγάλη έκθεση με ανοικτή υποβολή έργων καθιερωμένων αλλά και αναδυομένων καλλιτεχνών που πωλούνται εδώ, φέτος, από τις 13 Ιουνίου μέχρι τις 20 Αυγούστου 2017. Στον Κατάλογο μετράς 1092 έργα - από 195 λίρες μέχρι δεκάδες χιλιάδες και πολλά που δεν πωλούνται, γνωστών και προσκεκλημένων αλλά και άγνωστων καλλιτεχνών.

Η ετήσια, καθιερωμένη Καλοκαιρινή Έκθεση της ΒΑΤ δέχεται περισσότερους από 200.000 επισκέπτες... Ταυτόχρονα, το ίδιο διάστημα θα υπάρχει πάντοτε μια εντυπωσιακή έκθεση, για λιγότερο χρόνο, που την διαδέχονται άλλες, η μια, όλο και πιο ενδιαφέρουσα από την άλλη. Στον Κατάλογο αυτό, εν είδει μικρού βιβλιαρίου 216 σελίδων, ξεφυλλίζοντάς το, βλέπει κάποιος πολύ γνωστά ονόματα καλλιτεχνών απ' όλον τον κόσμο, τα περισσότερα όμως βρετανικά, αλλά και λιγότερα γνωστά -σε μένα τουλάχιστον- όπως εκείνο του Αlexander Massouras που παίρνει μέρος με το υπ. αρ 661 χαρακτικό έργο, «Rockley Sands», στην τιμή των 420 λιρών.

«Ο Ματίς στο Στούντιο»

Φέτος η Έκθεση που ξεκίνησε καλοκαιριάτικα έχει τίτλο «Matisse in the Studio» - 5 Αυγούστου - 12 Νοεμβρίου 2017. Περιλαμβάνει 35 αντικείμενα που ανήκαν κάποτε στον καλλιτέχνη, ο οποίος μάζευε αντικείμενα τέχνης και χειροτεχνίας από την Γαλλία και από τα ταξίδια του και τα αξιοποιούσε σαν «μοντέλα» στο στούντιό του, και σαν «κινητή βιβλιοθήκη» που ζητούσε να του στείλουν όπου επρόκειτο να μείνει για κάποιο διάστημα και να δουλέψει.

Εδώ στην έκθεση αυτή, στη ΒΑΤ, τα αντικείμενα, κάποτε τα ίδια έργα, «ισότιμης» θα έλεγα τέχνης, όπως οι μάσκες του Κόνγκο (Νέα Ιρλανδία) και γλυπτά αφρικανικής τέχνης ή ρωμαϊκό άγαλμα γυναίκας, ή χειροτεχνήματα και χαλιά της Β. Αφρικής, μια μπάντα με ιαπωνέζικη γραφή, που του χάρισε η γυναίκα του, πραγματικό έργο τέχνης της ιαπωνικής γραφής, κάποτε χρηστικά αντικείμενα και σκεύη, σαν την σοκολατιέρα που του κάναν δώρο στον γάμο του, και έπιπλα σαν την οκτάγωνη πολυθρόνα (από τη Β. Αφρική) και την βενετσιάνικη καρέκλα που μιμείται κοχύλι για ράχη και χέρια ερπετά, μπαρόκ (που ρέπει ισχυρά προς το κιτς) που αγάπησε ιδιαίτερα ο Ματίς, και λαϊκά κεντήματα από τη Β. Αφρική, την οποία θαυμάζει ιδιαίτερα, όπως γενικά τη μουσουλμανική τέχνη, σε φωτογραφία αλλού θα τον δεις να φορά τουρμπάνι σαν αυτό που φορούν οι ιμάμηδες, να 'χει χαρακτηριστικά τραπέζια του καφέ, ξυλόγλυπτα με σιντέφι να ποζάρουν το ίδιο σημαντικά με τις «οδαλίσκες» του, επαγγελματίες μοντέλα, στη Γαλλία μεταμφιεσμένες, κινέζικες πορσελάνες, σκεύη από κασσίτερο απ’ αυτά που βρίσκεις ακόμα σε αντικερίες σαν αυτές στο Μοναστηράκι, το γνωστό στα έργα του απαθανατισμένο πράσινο βάζο από την Ανδαλουσία από γυαλί, και άλλα όχι ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτα, συνταιριάζονται εδώ σ’ αυτήν την έκθεση με 65 έργα ζωγραφικής, γλυπτά, σχέδια, εκτυπώσεις, χαρτοκοπτικά έργα, ταξινομημένα σε 5 θεματικές κατηγορίες: το αντικείμενο ως ηθοποιός, το γυμνό, το πρόσωπο, το στούντιο σαν θέατρο και τη γλώσσα των σημείων. Τι τα έκανε όλα τούτα ο Ματίς, χώρια από το να τα μαζεύει και να τα χαζεύει, όπως πολλοί κοινοί θνητοί, σαν κι εμάς που δεν τα ζωγραφίζουν; Α χα!

Η συγκίνηση κινεί σε, αλλά η καλή τέχνη... καλοκαθίζει σε!

Είπε κάποτε ο Α.Μ. σε συνέντευξη με την Clara T. MacChesney (1912), «Δεν ζωγραφίζω κυριολεκτικά εκείνο το τραπέζι αλλά το συναίσθημα που μου προκαλεί». Μετά από μια παύση έντονης σκέψης από μέρους μου, ρώτησα: «Μα τι γίνεται όταν κάποιος δεν έχει συνέχεια συναίσθημα;». «Να μην ζωγραφίσει», απάντησε αμέσως. «Όταν ήρθα εδώ σήμερα να ζωγραφίσω, δεν είχα κανένα συναίσθημα, γι’ αυτό πήγα ιππασία. Όταν γύρισα είχα όρεξη να ζωγραφίσω και είχα όλο το συναίσθημα που ήθελα». Η σχέση του με τα αντικείμενα ήταν «χρηστική» αν και αισθητική και συναισθηματική, αφού άλλωστε αυτός τα επέλεξε ανάμεσα σε άλλα. Και το καλλιτεχνικό όραμα του Ματίς;

«Σημειώσεις ενός ζωγράφου», 1908

«Εκείνο που ονειρεύομαι είναι μια τέχνη ισορροπίας, καθαρότητας και ηρεμίας, χωρίς ανησυχητικό ή ενοχλητικό περιεχόμενο, μια τέχνη για κάθε πνευματικά εργαζόμενο, για τον επιχειρηματία και για τον διανοούμενο παραδείγματος χάριν, μια απαλή πραϋντική επίδραση στο μυαλό, κάτι σαν μια καλή πολυθρόνα που παρέχει ξεκούραση από τη σωματική κόπωση». Σημειώσεις ενός Ζωγράφου, La Grande Revue, Henri Matisse, Παρίσι, 25 Δεκεμβρίου 1908.

Ο Ματίς θεωρείται μαζί με τον Πικάσσο και τον Καντίνσκυ ως κορυφαίος ανατρεπτικός εικαστικός του εικοστού αιώνα, που ξεκίνησε (χρονολογικά) δώδεκα χρόνια πριν από τον Πικάσσο, για να αντιστρέψει, με τον ιστορικό πίνακά του Bonheur de Vivre (1905-6) στην έκθεση του Salon des Independents (στο Παρίσι), όλα τα εικαστικά κλασικά μέχρι τότε δεδομένα, όντας ήδη ο Μεγάλος Ιεροφάντης του Φωβισμού. O πίνακας αυτός ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων διαρρηγνύοντας τις αρχές της προοπτικής και εστιάζοντας στην ελευθερία, το χρώμα...

Επήρεια στον Ματίς από τον πίνακα με τίτλο «Αγάπη στη Χρυσή Εποχή», του Πάολο Φιαμέγκο, Φλαμανδού ζωγράφου που έζησε στην Ιταλία και πήρε αυτό το ιταλικό όνομα που σημαίνει Παύλος ο Φλαμανδός. Ο Πικάσσο καραδοκεί και τον ακολουθεί με το ιστορικό έργο του «Les Demoiselles d’ Avignon», με πέντε πόρνες μπουρδέλλυ της Βαρκελώνης, οι δυο, δεξιά με μάσκες αφρικανικές, οι τρεις με πρόσωπα χαρακτηριστικά Ιβηρικά (Βάσκικα) - άλλες τόσες αντιδράσεις ακόμα και από τον Ματίς, που με τον Πικάσσο μέσω Γκερντρούν Στάιν που τους έφερε σε επαφή είχαν γίνει άσπονδοι φίλοι και φίλια πολέμιοι μέχρι το τέλος της ζωής του Ματίς, με φιλοφρονήσεις και δηλητηριώδεις δηλώσεις του Ματίς και σαϊτιές - διαδηλώσεις του Πικάσσο σε πίνακα με την κόρη του Ματίς, που χάρισε ο τελευταίος στον Πικάσσο...

H τελευταία αντιπαράθεση μεταξύ Ανρί Ματίς και Πάμπλο Πικάσσο συνέβη στο Λονδίνο, στο Μουσείο Βικτώρια και Άλμπερτ το 1945. Έγραψε τις παραμονές της ο Ματίς: «Μπορώ να φανταστώ ακριβώς την γκαλερί με τα έργα μου στη μια πλευρά και τα δικά του στην άλλη. Πόσο επίσημος -αν όχι πληκτικός, οπωσδήποτε, για μερικούς- θα φαίνομαι δίπλα στα πυροτεχν(ουργ)ήματά του (χρησιμοποιείται η λέξη ‘pyrotechnics’ στην αγγλική μετάφραση). Αλλά πρέπει να το υποστώ. Πάντα έλεγα στον εαυτό μου πως μια μέρα η δικαιοσύνη θα λάμψει». (Hilary Spurling, 27/4/2002).

Υποσημειώσεις

Υποσημειώσεις «αντικειμενικές» σε μια έκθεση Αντικειμένων του Στούντιο του Ματίς:

- Η Έκθεση στην ΒΑΤ που άνοιξε στις 5 αυτού του μήνα και θα διαρκέσει μέχρι τις 12 Νοεμβρίου 2017, μοιάζει πράγματι σαν άνετη πολυθρόνα που φανερώνει πως η άποψη του Ματίς για τον στόχο της τέχνης να ξεκουράζει και να μην ταράζει... επετεύχθη. Μόνο που πίσω από τις Οδαλίσκες και τους οντάδες, το τουρμπάνι του και τα σαλβάρια, τους σοφάδες και τα moucharabieh, το 'θελε η σύγχρονη ιστορία, στην αγαπημένη όλου του κόσμου Μπαρσελόνα του Antoni Gaude, του άλλου μεγάλου Καταλάνου Μοντερνιστή, όπου στόχος των τζιχαντιστών η Σαγράδα Φαμίλια, κι άλλες φαμίλες που δεν ήταν τόσο ιερές, και πάει σκοτώθηκαν... όταν η πόλη έγινε οθόνη αιματηρού θρίλερ (17.8.2017).

- Πίσω από τα επιλεγμένα αντικείμενα ενός Στούντιο καλλιτέχνη, μια άλλη πραγματικότητα ξεβολεύει ξανά τόσο, που ο Ματίς θα 'πρεπε να κατασκευάσει ο ίδιος σήμερα νέα πρωτοφανή χρώματα για να «καθησυχάσει» τον κόσμο, στη θέση του Μαριάνο Ραχόι. Ο Πικάσσο θα γυρνούσε ίσως στα απρόμαυρα τελάρα του και τους μινώταυρους. Όλο αυτό το κακο-καίρι δεν διάβασα τίποτε στον βρετανικό Τύπο για την προοπτική - ελευθερίας - για την Κύπρο, αλλά διάβασα πολλά για την Διχοτόμηση, άλλως «Ανεξαρτησία» της «Βρετανικής Ινδίας», διότι… επετεύχθη!!!

Διαβάστε την ιστορία της. «Η ποίηση δεν κάνει να συμβεί τίποτε», είπε - αμφίσημα - ο καλός ποιητής WH Auden. Ήξερε καλά από κακή πολιτική: Ένα μεγάλο βήμα μακριά από τα χαρούμενα χρώματα του Ματίς, που άρχισαν να γίνονται σκούρο καφεδί ή να ξασπρίζουν επικίνδυνα, λόγω των χημικών που περιέχουν, στο διάσημο έργο τέχνης του Ματίς, που σαρκαστικά λέγεται - ακόμα - «Η χαρά της Ζωής»!

ΔΡ ΝΙΚΗ ΚΑΤΣΑΟΥΝΗ
Κριτικός Πολιτισμού και Πολιτικής