Το παρελθόν του μέλλοντος

Το Φόρουμ Αρχαίων Πολιτισμών, που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα στην Αθήνα με τη συμμετοχή στο αρχικό αυτό στάδιο δέκα χωρών, φιλοδοξεί στην εξελικτική του διεύρυνση να καταστεί παγκόσμιος ετήσιος θεσμός. Μια εμπνευσμένη ελληνική πρωτοβουλία πολυδιάστατης διεθνούς εμβέλειας, που προοιωνίζεται ελπιδοφόρες προοπτικές με αιχμή του δόρατος τη συνάντηση πανάρχαιων πολιτισμών του παρελθόντος πάνω στις συνενωτικές δημιουργικές γέφυρες ενός οικουμενικού πολιτισμικού μέλλοντος.

Τους ευοίωνους στόχους μιας τέτοιας διεθνούς προσέγγισης για την αναβάθμιση των διακρατικών σχέσεων και την προώθηση του ειρηνικού πολιτισμού χαιρέτισαν με ενθουσιασμό οι εκπρόσωποι των χωρών, τις αισιόδοξες δηλώσεις των οποίων επιστέγασαν οι επισημάνσεις της Υπουργού Πολιτισμού της Ελλάδας, που τόνισε μεταξύ άλλων:

«Μπορεί να άλλαξαν τα σύνορα στον χάρτη, η νομή της εξουσίας, το όνομα των ισχυρών, αλλά οι πολιτισμοί έμεναν πάντοτε σταθεροί ως μία ατελείωτη δεξαμενή γνώσης και μνήμης. Μέσα από αυτούς τους πολιτισμούς μπορούμε να εμπνευστούμε, ώστε ν’ απαντήσουμε στα προβλήματα της εποχής μας, τον φανατισμό και τη μισαλλοδοξία, την κρίση και τα αδιέξοδα».

Ακολουθώντας το νήμα μιας σύντομης κομβικής διαδρομής στις αρχέγονες κοιτίδες των χωρών με σημαντική πολιτισμική κληρονομιά χιλιετηρίδων, το φως του προβολέα εστιάζεται στις πιο εμβληματικές αναφορές και στις μνημειώδεις τους παρακαταθήκες, απ’ όπου άντλησαν λαοί και φυλές, για να εμπλουτίσουν τους δικούς τους μεταγενέστερους πολιτισμούς, είτε να εδραιώσουν τις δομές της φυσιογνωμικής τους ταυτότητας.

Την αφετηρία ορίζει ο ίδιος ο πολιτισμός των πολιτισμών και ο διάλογος ως το κατ’ εξοχήν εφαλτήριο της διαπολιτισμικότητας. Συνεπώς, οι απαστράπτουσες μαρμαρυγές του Παρθενώνα οδηγούν τα οπού γης βήματα κάτω από τον ιερό βράχο της Ακρόπολης, στο αέναο λίκνο της ελευθερίας και του δημοκρατικού διαλόγου.

Στην Αθήνα του αρχαίου δράματος, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, του Περικλή, του Θουκυδίδη και του Δημοσθένη. Στην Ελλάδα της κλασικής αρχαιότητας, του ολυμπιακού ιδεώδους, της τέχνης και της αρμονίας του μέτρου. Αλλά, και όπως ομολόγησε ο κορυφαίος Ρωμαίος λυρικός ποιητής Οράτιος, «η ηττημένη Ελλάδα υπέταξε τον τραχύ κατακτητή και εισήγαγε τα γράμματα και τις τέχνες στο αγροίκο Λάτιο».

Και ιδού η Ιταλία του Ελληνορωμαϊκού Πολιτισμού, της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και της Pax Romana, του Βιργιλίου και του Κικέρωνα, του ρωμαϊκού δικαίου και των λατινογενών ευρωπαϊκών γλωσσών. Η Ιταλία, με επίκεντρο την «αιώνια πόλη» της με το «Forum Romanum» των πολιτικοκοινωνικών δραστηριοτήτων, το Καπιτώλιο, το Κολοσσαίο και το Πάνθεον όλων των αρχαίων θεών της, όπως και των πλουσίων κατοίκων και των πολιτικών ανδρών της οι επαύλεις στο κοσμικό της θέρετρο: την αρχαία Πομπηία με τα έργα τέχνης και τα περίφημα ψηφιδωτά της.

Ωστόσο, στην Αίγυπτο, «το δώρον του Νείλου», κατά τον Ηρόδοτο, των Φαραώ, της Σφίγγας, των Πυραμίδων και της ιερογλυφικής γραφής, γεννήθηκε ένας από τους αρχαιότερους πολιτισμούς, που καταγράφει στο Αρχαίο, Μέσο και Νέο Βασίλειο αξιοθαύμαστα επιτεύγματα στην εξειδικευμένη Ιατρική, όπως και σε άλλες επιστήμες, τις τέχνες και τα γράμματα.

Όχι, όμως, λιγότερο σημαντικός είναι ο πολιτισμός των Ασσυρίων και Βαβυλωνίων ανάμεσα στον Τίγρη και τον Ευφράτη, εξ ου και Μεσοποταμία, όπως ονομάστηκε από τους αρχαίους Έλληνες το σημερινό Ιράκ, που αριθμεί 7000 χρόνια Ιστορίας. Εδώ, προηγήθηκαν οι Σουμέριοι όχι μόνο χρονολογικά αλλά και πολιτισμικά με πρωτοποριακές εφευρέσεις, από τις σπουδαιότερες στον κόσμο: τη σφηνοειδή γραφή, το παλαιότερο γνωστό σύστημα γραφής, τον τροχό, τις πρώτες οργανωμένες πόλεις-κράτη και τους αρχαιότερους γραπτούς νόμους.

Με την επικράτηση των Βαβυλωνίων, το ανάκτορο του Ναβουχοδονόσορα με τους κρεμαστούς του κήπους θεωρείται ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου. Αλλά και ο κόσμος θαυμάζει στο μουσείο της Περγάμου στο Βερολίνο την Πύλη της Ιστάρ από σμαλτωμένα γαλάζια τούβλα με αναπαραστάσεις δράκων, ταύρων και λεόντων.

Τα πρώτα κοντινά μας ίχνη του ανθρώπου, περί το 100.000 π.Χ., θα τα αναζητήσουμε στο ιρανικό οροπέδιο της γειτονικής χώρας. Στο Ιράν της απέραντης Περσικής Αυτοκρατορίας με το προηγμένο σύστημα διοικητικής οργάνωσης και χερσαίας επικοινωνίας μέσω ταχυδρομικών σταθμών, καθώς και οδικό συγκοινωνιακό δίκτυο, με αποκορύφωμα τη Βασιλική Οδό, 2.600 χιλιομέτρων μήκους από τις Σάρδεις της Μικράς Ασίας έως τα Σούσα. Στην αυτοκρατορία του Δαρείου εφαρμοζόταν, επίσης, ένα αποδοτικό νομοθετικό και φορολογικό σύστημα και λειτουργούσε ο θεσμός της τοπικής αυτοδιοίκησης σε συνδυασμό με την αυθεντία του μεγάλου βασιλέως.

Με την Ινδία συνδέεται τόσο ο Δαρείος, κατακτώντας το παράκτιο δυτικό της μέρος όσο και ο Μέγας Αλέξανδρος, φτάνοντας μέχρι τον Ινδό ποταμό και μεταφέροντας γόνιμες επιδράσεις του ελληνικού πολιτισμού στον ανεπτυγμένο πολιτισμό της κοιλάδας του Ινδού από το 6.500 π.Χ. Εδώ ανιχνεύονται οι ρίζες του πρόωρου γλωσσικού πολιτισμού και στις Βέδες εγγράφονται οι μνήμες ενός εξελιγμένου ουτοπιστικού τρόπου ζωής.

Η σημαντικότερη ίσως κληρονομιά αυτού του πολιτισμού, σε αντίθεση με άλλους πρώιμους, είναι η πολιτική της μη βίας, εφόσον σημειώνει τις λιγότερες κοινωνικές συγκρούσεις, σκλάβους και φυλακές.

Από τους μακροβιότερους, ωστόσο, και πλουσιότερους πολιτισμούς είναι ο Κινεζικός, καθώς τα εδάφη της Κίνας κατοικήθηκαν από τον «homo erectus» ένα εκατομμύριο χρόνια πριν. Το διασημότερο δείγμα του, «ο άνθρωπος του Πεκίνου», που χρησιμοποιούσε εργαλεία και θεωρείται ο αρχαιότερος γνωστός χρήστης της φωτιάς.

Η Ιστορία της Κίνας, των δυναστειών και των εφευρετικών της ανθρώπων ξεδιπλώνεται σε αναρίθμητους τόμους ιδεογραμμάτων, όπως διασώζουν τη δική τους παμπάλαια και αξιομνημόνευτη Ιστορία τρεις χώρες της Λατινικής Αμερικής: το Μεξικό των Μάγια και των Αζτέκων, το Περού και η Βολιβία των Ίνκας. Και είναι η φτωχή αλλά πάμπλουτη σε πολιτισμό Βολιβία, που θα φιλοξενήσει για το 2018 το δεύτερο Φόρουμ Αρχαίων Πολιτισμών, όπου, ευελπιστούμε, μια θέση και για την Κύπρο.