Παναγιώτα Ροδοσθένους Μορίδου
Διαβάζοντας το βιβλίο με τα εννέα διηγήματα της νέας συγγραφικής συγκομιδής της Παναγιώτας Ροδοσθένους Μορίδου, που κυκλοφόρησε το 2016 από τις εκδόσεις Επιφανίου, έχεις την ισοβαρή αίσθηση της διηγηματοποίησης της Ιστορίας είτε της ιστορικοποίησης της έντεχνης αφηγηματικότητας. Κριτική ανάγνωση, που σου υπαγορεύουν τα ιστορικά συγκείμενα των περιεχομένων, αποτυπωμένων με τη λογοτεχνική γραφίδα μιας καλλιεπούς αρτιότητας και μιας υποβλητικής αναπαράστασης των δρωμένων, όπως περιελίσσονται στον δραματικό ιστό της δομικής τους πλοκής.
Τόσο, που παρότι γνωρίζεις στα περισσότερα την επεισοδιακή συνέχεια και την κορύφωση των εξ-ιστορούμενων γεγονότων, ακολουθείς με εντεινόμενο ενδιαφέρον το στέρεο νήμα του ζωντανού αφηγηματικού λόγου από τα κομβικά σημεία της δέσης μέχρι τον επίλογο της τελικής έκβασης, που επιστεγάζει την κάθε πραγματική ιστορία.
Και οι εννιά εδώ αληθινές ιστορίες συναρθρώνουν σε οιονεί σπονδυλωτή ανέλιξη με διάφορους πρωταγωνιστές και διαφορετικούς ιστορικούς χωροχρόνους σημαντικές πτυχές της επικο-δραματικής Κυπριακής Ιστορίας. Η εμπνευσμένη αυτή σύζευξη στη διαλεκτική ώσμωση Λογοτεχνίας-Ιστορίας, που διατρέχει και το προηγούμενο διηγηματικό έργο της Μορίδου και όπου το λογοτεχνικό προσκήνιο εδραιώνεται στο ιστορικό υπόβαθρο ερευνητικού βάθους, ήτοι σε γραπτές πηγές είτε σε αψευδείς βιωματικές μαρτυρίες, ανακαλεί την κειμενικότητα στην Ιστορία και την ιστορικότητα του λογοτεχνικού κειμένου, σύμφωνα με τη θεωρία του Αμερικανού κριτικού Στίβεν Γκρίνμπλατ, εισηγητή του όρου «Νέος Ιστορικισμός».
Σημειώνει προσφυώς ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμος Β΄, προλογίζοντας το βιβλίο και ευχόμενος να συγκινήσει «το φιλίστορο κοινό»: «Όπως και να ονομάσει κανείς τη συλλογή, αυτή παραπέμπει στην ανθηρή σύγχρονη κυπριακή λογογραφία και αποτελεί συνέχειά της, διανθιζόμενη με διαλογικά στιγμιότυπα, τα οποία αποπνέουν μια θεατρικότητα».
Υπό αυτό το πρίσμα της ιστορικο-λογοτεχνικής σύλληψης, της μυθοπλαστικής σύνθεσης και της απομυθοποιητικής εμπράγματής τους αποτίμησης προσλαμβάνονται τα διηγήματα «Στα μονοπάτια του χρέους», που συνηχούν στις συγκινησιακές υπομνήσεις του πατριωτικού χρέους την αισθητική και ηθικοπνευματική ανάταση.
Έτσι, η συγγραφέας χωρίς πεζολογικούς διδακτισμούς και ψευδεπίγραφες υπερβολές, μάς ανεβάζει στα δύσβατα ανηφορικά μονοπάτια, όπου και «τα δύσκολα κρημνά της αρετής» του Κάλβου· εκεί όπου η γλαφυρή περιγραφή ισορροπεί μεταξύ συναισθηματικής έξαρσης και αναστοχαστικής διάθεσης, πυροδοτώντας εναύσματα αφυπνιστικής συνείδησης και ενσφηνώνοντας μηνύματα ελληνοπρεπών εθνικών ιδεωδών μέσα από τις πράξεις και τους άθλους των υπαρκτών διηγηματικών ηρώων.
Συνοψίζοντας τους νοηματικούς άξονες, επισημαίνουμε τους ιστορικούς πυρήνες των βραβευμένων διηγημάτων σε πανελλήνιους διαγωνισμούς· ακολουθούμε την τροχιά της χρονολογικής τους ανέλιξης, όπως παρουσιάζονται κατά σειράν στις 136 σελίδες του βιβλίου: Στο πρώτο, που μεταπλάθεται με διηγηματικούς όρους από την Ιστορία του Ενετού Άγγελου Γάττου και διαδραματίζεται το καλοκαίρι έως το φθινόπωρο του 1570, στο μεταίχμιο Ενετοκρατίας-Τουρκοκρατίας, η ηρωίδα Ελληνίδα της Κύπρου Μαρία Συγκλητική, μετά την άλωση της γενέτειράς της Λευκωσίας από τον Λαλά Μουσταφά, βρίσκεται αιχμάλωτη με άλλες γυναίκες στο καράβι, που φτάνει στην Αμμόχωστο της επικείμενης πολιορκίας της. Προκειμένου να μην οδηγηθούν στο χαρέμι του μέθυσου Σελήμ Β΄, πείθει τις συναιχμάλωτές της να πυρποληθούν, βάζοντας φωτιά στην πυριτιδαποθήκη.
Ευρηματική η σκηνοθεσία του αποχαιρετισμού από την καθεμιά της νιότης και της πατρίδας τους με αποκορύφωμα το επιφώνημα της γενναίας μπουρλοτιέρισσας: «Εγώ, Ρωμιά γεννήθηκα, Ρωμιά θε να πεθάνω!». Μόνη σωτηρία η ανατίναξη του καραβιού αντί της εξευτελιστικής ταπείνωσης.
Στο δεύτερο διήγημα, ομότιτλο της συλλογής, σκιαγραφούνται οι ηρωικές μέρες του μαχητή των Βαλκανικών Πολέμων, δικηγόρου Χριστόδουλου Κυριακίδη, συγγενούς της συγγραφέως. Τα επόμενα τέσσερα διηγήματα σηματοδοτούν με την αριστοτεχνική τους αφήγηση συγκλονιστικά στιγμιότυπα από το έπος της ΕΟΚΑ.
Στο επίκεντρο της αναδιηγηματικής σκηνής τα ευρηματικά σύνεργα ενός εναλλασσόμενου σκηνογραφικού διάκοσμου ζωντανεύουν την ατμόσφαιρα της ανεπανάληπτης εκείνης εποχής μέσα από την ηρωική δράση του Γρηγόρη Αυξεντίου και των συντρόφων του και τον μυστικό του γάμο με τη Βασιλική στο μοναστήρι της Αχειροποιήτου.
Στο πρόσωπο, ωστόσο, του Θεοχάρη Κυριάκου του διηγήματος «Χρόνια ταραγμένα…» συναιρείται συνεκδοχικά η πολύπλευρη συνεισφορά στον Αγώνα του ανώνυμου κυπριακού λαού. Στα τρία τελευταία διηγήματα εικονογραφούνται σελίδες από την τραγωδία της τουρκικής εισβολής με προεξάρχουσα την εμβληματική μορφή της Κυράς της Λαπήθου, την προσφυγιά και το ατέλειωτο δράμα των αγνοουμένων.
