Ιδού πώς ο Γιώργος Θεοτοκάς, ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους της γενιάς του ’30, περιγράφει στο «Ελεύθερο Πνεύμα» του την Ευρώπη της διαφορετικότητας και της πολυπολιτισμικότητας, επισημαίνοντας ταυτόχρονα με εμφατικούς γεωγραφικούς όρους τις ασύμμετρες αντιθέσεις του κόσμου της:
«Η Ευρώπη είναι ένα σύμπλεγμα από άπειρες αντιθέσεις. Διαφορετικές και πολύ συχνά αντίθετες ψυχικές διαθέσεις γεννιούνται στον Βορρά και στη μεσημβρία, στη Δύση και στην Ανατολή. Διαφορετικούς τρόπους τού αισθάνεσθαι και τού σκέπτεσθαι εκδηλώνουν οι Λατίνοι, οι Αγγλοσάξονες, οι Γερμανοί, οι Σλαύοι. Δεν ακούει κανείς την ίδια μουσική στις όχθες του Δούναβη, του Σηκουάνα, του Τάμεση. Κάθε νότα της ευρωπαϊκής συναυλίας μοιάζει να είναι μια παραφωνία και κάθε παραφωνία περιέχει νέες αντιθέσεις.
»Στα βρετανικά νησιά παραφωνεί η Ιρλανδία.Η Αυστρία παραφωνεί ανάμεσα στους γερμανικούς λαούς. Στη Γαλλία ο Νότος διαψεύδει το Βορρά. Στη Βαλκανική, που υπήρξε ολόκληρους αιώνες μια χώρα με πολιτισμό σχεδόν ενιαίο, παραφωνεί σήμερα η Ελλάδα, που πετά μονομιάς στη θάλασσα όλες τις βυζαντινές και βαλκανικές παραδόσεις της και γυρεύει έναν δρόμο καινούργιο».
Έναν αιώνα σχεδόν μετά, το κείμενο απηχεί παραμέτρους της σημερινής πραγματικότητας, αλλά και 64 χρόνια από τη δημοσίευσή του μέχρι την ίδρυση της Ε.Ε. το 1993 επιτείνει την τραγική αντίφαση της επικαιροποίησής του· καθώς οι όποιες ιστορικογεωγραφικές είτε πολιτισμικές διαφορές, αντί με ηχηρές ή συγκεκαλυμμένες παραφωνίες να υποσκάπτουν, θα έπρεπε να αναδεικνύουν την εναρμονισμένη ενότητα κοινών σκοπών, συντονισμένων στόχων και διαφανών συλλογικών αποφάσεων, εδραιώνοντας στο σύνολο των ευρωπαϊκών κρατών-μελών τον σεβασμό των δικαιωμάτων και υποχρεώσεών τους, τουτέστιν την έννομη τάξη του κοινοτικού κεκτημένου.
Ανεπίτρεπτες, επομένως, οι όποιες προσχηματικές και παρασκηνιακές παρεμβάσεις παράκαμψης ενδοευρωπαϊκών Συνθηκών ή διεθνών συμβάσεων, που το συνιστούν, εκ μέρους αξιωματούχων της Ένωσης προς εξυπηρέτηση πολιτικοοικονομικών συμφερόντων εις βάρος μικρών κρατών. Η αναφορά, σαφώς, παραπέμπει στις απόπειρες του Προέδρου της Κομισιόν για αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης της Τουρκίας με την Ε.Ε. είτε, σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιεύματα, τις «νομικές αλχημείες» για παραχώρηση σε Τούρκους υπηκόους των τεσσάρων θεμελιωδών ελευθεριών σε όλη την επικράτειά της, που επιχείρησαν γραφειοκράτες των Βρυξελλών και που ευτυχώς ματαίωσε η δραστική μας κινητοποίηση.
Λαμβανομένου υπ' όψιν όχι μόνο του συγκεκριμένου γεγονότος, αλλά και μιας σειράς υπαρκτών δυσεπίλυτων προβλημάτων στους κόλπους της Ε.Ε., δεν θα έσπευδε κανείς να μειώσει ούτε τις προσπάθειες τής μη εισέτι επίλυσής τους ούτε τα επιτεύγματα της ευρωπαϊκής προόδου, δυσπιστώντας απέναντι στην περαιτέρω προοπτική της.
Η εκ θεμελίων ετεροχρονική δαιμονοποίηση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος ανατρέχει, προφανώς, σε αφορισμούς απαξιωτικού μηδενισμού, όπως τα συμπεράσματα των Ντοστογιέφσκι και Καζαντζάκη για την Ευρώπη της εποχής τους, που επικαλούνται αμφότεροι ηθικοπνευματικά κριτήρια αντιστοίχως: «Η Ευρώπη είναι υπονομευμένη και ίσως αύριο καταρρεύσει, χωρίς να αφήσει ίχνη για τους αιώνες των αιώνων». «Η Ευρώπη όλο και βουλιάζει στην ανομία και το σκοτάδι. Το χάος είναι πια ορατό, χειροπιαστό!».
Αν δεν επαληθεύθηκαν οι δυσοίωνες προφητείες των δύο μεγάλων στοχαστών, ωστόσο, δεν ευοδώθηκαν μέχρι τις μέρες μας τα οράματα των πατέρων τής Ε.Ε.: του Σπινέλι και του ιστορικού του μανιφέστου «Προς μια ελεύθερη και ενωμένη Ευρώπη», του Ρομπέρ Σουμάν και του Ζαν Μονέ τού «σχεδίου Σουμάν», του πραγματιστή συμφιλιωτή Αντενάουερ και του Σπάακ, που πρωτοστάτησε στη διαμόρφωση της Συνθήκης της Ρώμης για την ίδρυση της ΕΟΚ.
Αλλά, ας μην ξεχνούμε τους πρώιμους θιασώτες της ευρωπαϊκής ενοποίησης: ο Προυντόν είχε διακηρύξει ότι στη διαφορετικότητα και όχι στην ομοιογένεια μπορεί να κτιστεί η ενωμένη Ευρώπη, παρά την επιφύλαξή του στην ιδέα μιας ευρωπαϊκής ομοσπονδίας, όπου «αναπόδραστα τα μικρά κράτη θα υποτάσσονταν στα μεγάλα» - πρόβλεψη, τα επακόλουθα της οποίας διαπιστώνουμε μέσω του δικού μας κουρέματος-«αποκεφαλισμού» και της σκληρής μνημονιακής πολιτικής, που έχουν επιβάλει στην Ελλάδα οι εταίροι της. Ανεπιφύλακτα, εντούτοις, τόσο ο Μπακούνιν όσο και ο Ουγκώ οραματίστηκαν τις «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης».
Ο μεγαλοφυής μυθιστοριογράφος και ηγεμόνας του γαλλικού ρομαντισμού, αποδομώντας την αυτοκρατορική Ευρώπη, προτρέπει από τα μέσα του προπερασμένου αιώνα για μιαν «Ευρώπη των λαών και όχι των βασιλέων», την «Ευρώπη-Δημοκρατία» της αλληλεγγύης: «Θα ’ρθει μια μέρα που εσύ Γαλλία, εσύ Ρωσία, εσύ Ιταλία, εσύ Αγγλία, εσύ Γερμανία, εσείς έθνη της ηπείρου, δίχως να χάσετε τις ιδιαιτερότητες και το μεγαλείο σας, θα ενωθείτε και θα δημιουργήσετε την ευρωπαϊκή αδελφοσύνη...».
Αλλά και ο Παλαμάς, ομότεχνος θαυμαστής του Γάλλου Φιλέλληνα, στο κατώφλι του Μεγάλου Πολέμου έκτιζε τη δική του «Ευρώπη» με το μακρόστιχο ομότιτλο ποίημά του: «Κι αν κάποιο σαρκωθή όνειρο μεγάλο,/και κόσμο νέο τινάξη η τρικυμία,/και στυλωθή κι απάνου από τον σάλο/η Ευρώπη, Μία,//[…]/σαν τη Δόξα μ’ εσέ άμποτε και η Νίκη,/Δημοκρατία!».
Στην πραγμάτωση των πανανθρώπινων αυτών αξιών υπό τις σημερινές δύσκαμπτες συνθήκες προσβλέπει ο Πρωθυπουργός της Γαλλίας Μπερνάρ Καζνέβ σε άρθρο του, που δημοσιεύτηκε την επομένη της παρουσίασης της «Λευκής Βίβλου» από τον Γιούνκερ, όπου, μεταξύ άλλων, τονίζει: «Η Ευρώπη αποτελεί από το 1958 ένα πολιτικό σχέδιο, που βασίζεται σε κοινές αξίες και όχι απλώς μία κοινή αγορά. Η κοινωνική δικαιοσύνη και η αλληλεγγύη βρίσκονται στο κέντρο αυτού του σχεδίου, όπως και η δημοκρατία και ο σεβασμός του κράτους δικαίου».
Αυτήν την Ευρώπη προσδοκούμε και αυτήν την ευρωπαϊκή οικογένεια θέλουμε: όχι των οικονομικών ελίτ και των ακροδεξιών δημαγωγών, αλλά των δημοκρατικών ιδεωδών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ασφάλειας, της ειρήνης και ευημερίας των λαών. Μιαν Ευρώπη που θα υπερασπιστεί τα δίκαια της Κύπρου για μια βιώσιμη και λειτουργική λύση του προβλήματός της.
