ΠΑΜΠΟΣ ΚΟΥΖΑΛΗΣ: Η ΖΩΗ ΣΤΗ ΛΕΜΥΘΟΥ, ΜΕ ΤΗΝ ΗΡΕΜΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΗ ΦΥΣΗ, ΜΟΥ ΔΙΝΕΙ ΤΗ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΝΑ ΚΑΘΟΡΙΣΩ ΤΟΝ ΡΥΘΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΤΑΧΥΤΗΤΕΣ

«Η αποφυγή αχρείαστης τριβής με το ασήμαντο, με τον θόρυβο και την ένταση της πόλης, και η συμφιλίωση με τη… φαινομενική σιωπή του δάσους μου επιτρέπουν την πολυτέλεια να εργαστώ απερίσπαστος, να μελετήσω, να γράψω και να διαγράψω», ανέφερε σε συνέντευξή του στη «Σ» ο ιδιαίτερος ποιητής

Δεν έχω καταφέρει ακόμα να ορίσω την ποίηση. Αυτό επιδιώκω να ανακαλύψω με τις συγγραφικές μου απόπειρες

Ταξιδεύοντας σε τόπους και σε χρόνους, έμαθα να είμαι καλός παρατηρητής. Οι ζωές των άλλων, με τα ανεπαίσθητα σκιρτήματα έως και τις δυνατές κραυγές τους, καθετί καινούργιο στη δική μου ζωή, ασήμαντο έως ανατρεπτικό, όλα μπορούν να αποτελέσουν πηγή έμπνευσης

Η αρμονική συνεργασία μου με τον Κώστα Κακογιάννη και η συμπόρευσή μας στον κόσμο της τέχνης συμπληρώνουν σχεδόν είκοσι χρόνια

Υπάρχουν στις μέρες μας ποιητές; Υπάρχουν άραγε; Υπάρχουν παρατηρητές; Θαρρώ πως σε τούτο τον τόπο, στην Κύπρο, υπάρχουν, ζουν και βασιλεύουν! Άνθρωποι ιδιαίτεροι, με έγνοιες μακρυά απο την ύλη, μακρυά τα πρόσκαιρα και τα κοινότυπα. Άνθρωποι ήσυχοι και δημιουργικοί, που ανησυχούν για όσα οι περισσότεροι από μας δεν ανησυχούμε… Ένας απ’ αυτούς ακούει στο όνομα Πάμπος Κουζάλης. Εδώ και χρόνια ζει στη Λεμύθου. Εκεί γράφει, εκεί διδάσκει, εκεί ονειρεύεται. Καταφέραμε να του αποσπάσουμε χίλιες διακόσιες λέξεις σε υψόμετρο 1200 ποδιών και σας τον παρουσιάζουμε!

Κάποιοι δημιουργοί ζουν σε τούτο το νησί καθώς η ματιά τους έρχεται απο τα πιο ψηλά βουνά. Ζεις σε ενα υψόμετρο 1200 ποδιών. Πώς είναι η ζωή απο κει που βρίσκεσαι;

Η ζωή στη Λεμύθου, με την ηρεμία και την άμεση επαφή με τη φύση, μου δίνει τη δυνατότητα να καθορίσω εγώ τον ρυθμό και τις ταχύτητες. Η αποφυγή αχρείαστης τριβής με το ασήμαντο, με τον θόρυβο και την ένταση της πόλης, και η συμφιλίωση με τη… φαινομενική σιωπή του δάσους μου επιτρέπουν την πολυτέλεια να εργαστώ απερίσπαστος, να μελετήσω, να γράψω και να διαγράψω. Πολλές φορές βέβαια αφήνομαι στα χέρια της φύσης, που με τις θεραπευτικές της ιδιότητες με βοηθά να ταξινομήσω τις σκέψεις μου, να αναθεωρήσω τα σχέδιά μου, να επανακαθορίσω τους στόχους μου.

Tι είναι η ποίηση για σένα. Πώς βρέθηκες με μολύβι και χαρτί; Τι ρόλο παίζει ο τόπος που ζεις στην έμπνευσή σου;

Δεν έχω καταφέρει ακόμα να ορίσω την ποίηση. Αυτό επιδιώκω να ανακαλύψω με τις συγγραφικές μου απόπειρες. Με χαρτί και μολύβι βρέθηκα από τα μαθητικά μου χρόνια, όταν συνειδητοποίησα ότι μπορούσα να παίξω με τις λέξεις, να ζητήσω από αυτές να υποδυθούν έναν άλλο ρόλο διαφορετικό από τον προφανή, να τις ζευγαρώσω με άλλες, με τις οποίες συνήθως δεν κάνουν παρέα. Ταξιδεύοντας σε τόπους και σε χρόνους, έμαθα να είμαι καλός παρατηρητής. Οι ζωές των άλλων, με τα ανεπαίσθητα σκιρτήματα έως και τις δυνατές κραυγές τους, καθετί καινούργιο στη δική μου ζωή, ασήμαντο έως ανατρεπτικό, όλα μπορούν να αποτελέσουν πηγή έμπνευσης.

Φιλόλογος, ποιητής, στιχουργός. Βάλε τα με τη σειρά. Δώσε μας την αίσθησή σου σαν δάσκαλος, την αίσθησή σου σαν ποιητής και στιχουργός. Γεμίζει η ψυχή με όλα αυτά;

Από το 1998 εργάζομαι ως φιλόλογος και καθημερινά παίρνω στα χέρια μου πεζά και ποιητικά κείμενα για να τα συστήσω στα παιδιά. Η πρώτιστή μου έγνοια είναι να με εμπιστευτούν οι μαθητές μου και να με ακολουθήσουν στην κατάδυση στα λογοτεχνικά έργα, να συγκινηθούν, να τα κεντρίσει ένα συναίσθημα, να τα αφυπνίσει μια εικόνα, μια φράση, μια σκέψη.

Δυστυχώς, όσο η λογοτεχνία είναι μάθημα που εξετάζεται, υπάρχει πάντα η αγωνία στα παιδιά για το τι θα κληθούν να απαντήσουν στις εξετάσεις κι έτσι χάνεται η ουσιαστική επαφή και η αισθητική απόλαυση. Ας μην κρυβόμαστε, δεν είναι εύκολο να πλάσουμε καινούργιους αναγνώστες στα σχολεία. Ελάχιστοι μαθητές επιλέγουν να διαβάσουν ένα βιβλίο κι αυτό είναι κάτι που «διδάσκεται» περισσότερο στο σπίτι, από την οικογένεια, και πολύ λιγότερο στο σχολείο.

Ως άνθρωπος που αγαπά την ποίηση και δοκιμάζεται με τη γραφή, έχω συνέχεια στο μυαλό μου μια κουβέντα που μου είπε πριν από αρκετά χρόνια η ποιήτρια Πίτσα Γαλάζη: «Πρόσεχε γιατί η δουλειά του φιλολόγου μπορεί να σκοτώσει τη δημιουργικότητα και την ικανότητά σου να γράφεις». Πραγματικά είναι φορές που η ενασχόληση για πολλοστή φορά με τα ίδια αντικείμενα με οδηγεί σε αδράνεια. Μόλις το διαπιστώσω, τρέχω σ’ ένα βιβλιοπωλείο, βυθίζομαι σε καινούργια βιβλία και ξεδιψώ. Και τότε… ξαναπαίρνει μπρος η συγγραφική μηχανή.

Ένα ποίημα θα γραφτεί με πλήρη ελευθερία, χωρίς δεσμεύσεις και περιορισμούς. Οι στίχοι που θα γίνουν τραγούδι όμως, πρέπει να ακολουθήσουν κάποιους κανόνες και να βρουν τρόπο να συνυπάρξουν αρμονικά με τη μουσική. Και στις δύο περιπτώσεις βέβαια το ζητούμενο είναι να αρθρώνεται ένας καινούργιος λόγος, ειλικρινής και αληθινός, που δίνει το στίγμα μου, τη θέση στην οποία βρίσκομαι τη δεδομένη στιγμή, τη ματιά μου σε όσα μας περιβάλλουν.

Ανήκεις σε κάποιες λογοτεχνικές ομάδες, μέσω των οποίων εκπροσωπείς την Κύπρο στο εξωτερικό. Πώς αντιλαμβάνονται την Κύπρο οι λογοτέχνες του εξωτερικού;

Τα τελευταία χρόνια είχα την τύχη να εκπροσωπήσω την Κύπρο σε φεστιβάλ λογοτεχνίας στη Σουηδία, στη Γερμανία και στη Γαλλία. Σε τέτοιες συναντήσεις έρχεται κόσμος που ενδιαφέρεται να γνωρίσει τον «άλλο», τον «άλλο τόπο», την «άλλη λογοτεχνία». Έχουν μια αμυδρή εικόνα της Κύπρου, όπως αυτή μορφοποιείται από τα δικά τους ΜΜΕ, αλλά ρωτάνε για πολλά πράγματα και εκπλήσσονται με όσα ακούνε. Για μένα είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον να δω κάθε φορά τα θέματα για τα οποία γράφουν σήμερα οι άλλοι λογοτέχνες. Πώς αντιδρούν στα καλέσματα της κοινωνίας και στις τεράστιες προκλήσεις των καιρών μας. Πώς μεταποιούν τα κοινά βιώματα σε τέχνη.

Έχεις μεγαλώσει στην παλιά Λευκωσία. Μια γειτονιά της Κύπρου που σφίζει απο χρώμα και χαρακτήρα. Σου λείπει; Τι σου έχει χαρίσει σαν έφηβος η παλιά Λευκωσία;

Η Λευκωσία είναι ο τόπος, όπου έζησα τα παιδικά και τα εφηβικά μου χρόνια. Εντός των τειχών της, σε μια παλιά πολυκατοικία, στην οποία μετακομίσαμε μετά την προσφυγιά, γκρεμίστηκαν κόσμοι πρωτινοί και χτίστηκαν τα πρώτα όνειρα. Η πόλη είναι σημαδεμένη με συναντήσεις της καθημερινότητάς μου: Η διαδρομή προς το Παγκύπριο Γυμνάσιο, το καλημέρισμα από τις φθαρμένες προσόψεις νεοκλασικών αρχοντικών, το μαγαζί όπου έραβε παπούτσια η μάνα μου μέχρι αργά τη νύχτα, ανέμελες νυχτερινές βόλτες με τα ξαδέλφια ή τους συμμαθητές, τα «φλιπεράκια» που παίζαμε με τον αδελφό μου, το καφενείο όπου σύχναζε ο πατέρας μου, οι μυρωδιές και τα χρώματα από τη λαϊκή, ο κόμπος στον λαιμό κάθε φορά που έμπαινα σε δρόμο που κοβόταν και κόβεται ακόμα από την «πράσινη γραμμή», οι ταράτσες των πολυκατοικιών απ’ όπου το βλέμμα μας αναζητούσε στον Βορρά τη γειτονιά μας στον κατεχόμενο Τράχωνα. Αυτά κι άλλα πολλά συνθέτουν έναν προσωπικό χάρτη, που εξακολουθεί μέχρι σήμερα να με βοηθά να προσανατολιστώ. Γι’ αυτό ακριβώς μου λείπει.

Τρεις ποιητικές συλλογές. Μικρή αλλα ουσιαστική παρουσία. Θεωρείς ότι η έκδοση μιας ποιητικής συλλογής είναι ακόμα σημαντική στις μέρες μας;

Μια ποιητική συλλογή παίρνει τον δρόμο προς το τυπογραφείο και στη συνέχεια -αν τα καταφέρει- προς κάποια βιβλιοπωλεία, όταν το χέρι που την έγραψε, πιστέψει ότι ήρθε η ώρα να την λευτερώσει, να την αφήσει να επικοινωνήσει με τους αναγνώστες, να βρει συνομιλητές. Σε προσωπικό επίπεδο, μπορεί αυτό το βήμα να είναι πολύ σημαντικό για τον ίδιο τον ποιητή. Την όποια αξία της συλλογής, τον ρόλο της και τη θέση της στο σύνολο της πνευματικής παραγωγής του τόπου, όλα αυτά θα τα κρίνει ο χρόνος και οι μελλοντικοί μελετητές.

Ως διευθυντής του «Παράκεντρου» έχεις επιμεληθεί μια σειρά απο βιβλία. Διαβάζει ο Κύπριος;

Λίγοι διαβάζουν λογοτεχνία στην Κύπρο. Πάρα πολλοί όμως διαβάζουν τα πολύ μικρά αποσπάσματα βιβλίων που αναρτώνται σε τοίχους του Facebook…

Μίλησέ μας για τη συνεργασία σου με τον μουσικοσυνθέτη Κώστα Κακογιάννη.

Η αρμονική συνεργασία μου με τον Κώστα Κακογιάννη και η συμπόρευσή μας στον κόσμο της τέχνης συμπληρώνουν σχεδόν είκοσι χρόνια. Αποτέλεσμα αυτής της μακρόχρονης συνδημιουργίας είναι μια σειρά από έργα με ξεχωριστή ταυτότητα, που αντικατοπτρίζουν την κοινή μας αισθητική. Οι ιδέες για το επόμενο βήμα έρχονται πότε από τον έναν και πότε από τον άλλο, αναπτύσσονται και καταλήγουν σε αποτέλεσμα, για το οποίο είμαστε κι οι δυο περήφανοι. Είχα την τύχη πολλές φορές, στίχοι μου να μελοποιηθούν από τον Κώστα και να τραγουδηθούν από τον ίδιο ή άλλες φωνές, όπως του Γιώργου Νταλάρα, της Ελευθερίας Αρβανιτάκη, της Καλλιόπης Βέττα, του Γιάννη Κότσιρα κ.ά. Χαίρομαι πολύ που αυτή η σχέση ωριμάζει όλο και περισσότερο και προσδοκώ να ακούσω σύντομα τα επόμενα τραγούδια μας.

Μη κερδοσκοπικός οργανισμός «Παράκεντρο». Ποια η χρησιμότητα και η δραστηριότητα αυτού του οργανισμού;

Το Παράκεντρο γεννήθηκε από την ανάγκη μας, αρχικά του Κώστα Κακογιάννη κι εμένα και στη συνέχεια και άλλων φίλων, να βρίσκουν «στέγη» τα έργα μας, σε ένα πλαίσιο που θα μας επιτρέπει να δημιουργούμε ελεύθερα, να καλούμε σε συνεργασία νέους και παλαιότερους καλλιτέχνες. Οι δραστηριότητές μας εκτείνονται σε όλο το φάσμα των τεχνών: από τη δημιουργία ενός τραγουδιού, μιας ορχηστρικής σύνθεσης, την έκδοση ενός μουσικού CD, τη συγγραφή και έκδοση ενός βιβλίου, τη συμπαραγωγή μιας θεατρικής, μουσικής ή χορευτικής παράστασης, μιας κινηματογραφικής ταινίας, έως τη διοργάνωση λογοτεχνικών εκδηλώσεων και εικαστικών εκθέσεων.

Στόχος μας είναι η συνεχής ανανέωση και η αναζήτηση καινούργιων δρόμων έκφρασης. Επιδιώκουμε τη γόνιμη συνάντηση διαφορετικών τεχνών και δημιουργών, όπως είχαμε για παράδειγμα τον περασμένο Μάρτιο με τη διοργάνωση μιας μεγάλης έκθεσης με έργα 19 εικαστικών καλλιτεχνών, που εμπνεύστηκαν από ποιήματα της τελευταίας συλλογής μου «σχεδόν». Όλα τα έσοδα από την πώληση των έργων και του βιβλίου διατέθηκαν για ενίσχυση οργανισμών, που βοηθούν συνανθρώπους μας με τεράστιες οικονομικές δυσκολίες. Ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός, το Παράκεντρο προσφέρει πάντα όλα τα έσοδά του σε ανθρώπους που έχουν άμεση ανάγκη από βοήθεια.

Για χρόνια διδάσκεις σε μαθητές γυμνασίου και λυκείου. Έχεις δει χρυσό μέσα στην έρημο; Έχεις παρακολουθήσει κάποια αξιόλογα ταλέντα σε ποίηση ή γραπτό λόγο;

Έχω δει χρυσό σε πολλά παιδιά, κι αυτό δεν αφορά μόνο την ικανότητά τους να γράφουν. Υπάρχουν πολλά ταλέντα, τα οποία χάνει ή κρύβει το παιδί, όσο ανεβαίνει από τάξη σε τάξη. Το εκπαιδευτικό μας σύστημα μπορεί να επιτρέπει την έκφραση των ξεχωριστών ικανοτήτων κάθε παιδιού, στο τέλος της χρονιάς όμως ο τρόπος αξιολόγησης είναι ένας, κοινός για όλους, πολύ συγκεκριμένος, με κριτήρια που επικεντρώνονται σε κάποιες δεξιότητες και αναπόφευκτα αγνοούν και καταργούν τα διαφορετικά ταλέντα.

Μου έχει τύχει να διαβάσω κείμενα των παιδιών που ήταν πραγματική αποκάλυψη. Χαίρομαι ιδιαίτερα, όταν μου εμπιστεύονται γραπτά τους που ξεφεύγουν από τα προβλεπόμενα και δείχνουν έναν προβληματισμό, που προαναγγέλλει κάτι καινούργιο.

Τι θα ονειρευόσουν για αυτή τη μοιρασμένη πατρίδα που ζεις. Αν είχες ένα μαγικό ραβδί, τι θα άλλαζες και γιατί.

Αν υπήρχε ένα τέτοιο ραβδί, θα καταργούσα τα σύνορα και τις διαχωριστικές γραμμές, «πράσινες» ή όποιου άλλου χρώματος. Γραμμές σε χάρτες και χαρτιά, αλλά κυρίως γραμμές και όρια στο μυαλό μας.

Τι καλό ετοιμάζεις αυτό τον καιρό;

Έχω τη χαρά να συνεργάζομαι ξανά με την πολύτιμη φίλη μου Δέσποινα Πυρκεττή. Αρχίσαμε ήδη την επεξεργασία της ιδέας για ένα θεατρικό έργο, μια κωμωδία με μεταφυσικά στοιχεία, και σύντομα θα μπούμε στην τελική φάση της συγγραφής.