Όταν με πρωτοβουλία τής τότε υπουργού Πολιτισμού της Ελλάδος, αξέχαστης Μελίνας Μερκούρη, εγκαινιάστηκε το 1985 ο θεσμός της ευρωπαϊκής πολιτιστικής πόλης, που μετονομάστηκε το 1999 σε πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης, ποιος θα το φανταζόταν πως η Πάφος το 2017 θα έμπαινε στον δρόμο που χάραξε η Αθήνα, για ν’ ακολουθήσουν μια πλειάδα πόλεων της Γηραιάς Ηπείρου, συμπεριλαμβανομένων δύο άλλων ελληνικών αστικών κέντρων, της Θεσσαλονίκης και της Πάτρας.
Και όμως, θα έπρεπε να ήταν δικαίως προβλέψιμο και επαξίως αυτονόητο η πόλη της Ομηρικής Παφίας Αφροδίτης και του προομηρικού χρησμολόγου αρχιερέα της Κινύρα, του Αρκάδος Ιλιαδικού Αγαπήνορος και του Παλαιόκαστρου των παλαιότερων στη νήσο Αχαιών, αλλά και του πρώτου εκχριστιανισμού του ρωμαϊκού κόσμου να έπαιρνε κάποια μέρα τη σκυτάλη της πολιτιστικής πρωτοπορίας· επάναγκες το πλήρωμα του χρόνου, για ν’ αναδείξει φωτεινό ορόσημο τον αρχαιότατο πολιτισμό της, εξακτινώνοντάς τον απανταχού της οικουμένης: από τα βάθη των μυθολογικών παραδόσεων και των προϊστορικών ανασκαφικών ευρημάτων, μέχρι τους μνημειακούς θησαυρούς της αρχαιολογικής σκαπάνης σε κάθε περίοδο της πολυσχιδούς της Ιστορίας· δυσανάλογα μετρήσιμα τα μεγέθη στο πολιτισμικό βεληνεκές με ό,τι έχει να προβάλει η ευρωπαϊκή συμπρωτεύουσά της Άαρχους της Δανίας.
Η μικρότερη, λοιπόν, ελεύθερη πόλη της Κύπρου στη νοτιοδυτική εσχατιά της και μια από τις μικρότερες πολιτιστικές πρωτεύουσες, που καταγράφει, ωστόσο, μακρά ιστορική πορεία, αποτυπώνοντας τη σφραγίδα τής πολυσήμαντης συνεισφοράς της στο ανά τους αιώνες παγκόσμιο εκπολιτιστικό γίγνεσθαι. Έτσι, κατά τη διαχρονία της πολυκύμαντης ζωής του ο τόπος έχει στις ριζιμιές πέτρες των ποικιλόμορφων τοπίων ώς τα παφιακά ειδυλλιακά ακρογιάλια και τα θαλασσοθέμελά του κι από μια λαλέουσα πηγή ν’ αφηγείται περιώνυμων προγόνων έργα και κατακτητών ημέρες, μεγάλων ανδρών δρώμενα, αγίων μορφών βίους και θαυμαστά επιτεύγματα, παλληκαριών ηρώων άθλα αρετής. Όσα εξακολουθεί ν’ ανακαλύπτει ή να βλέπει με καινούργια ματιά ο επιτόπιος επισκέπτης και όσα προκαλούν πρωτόγνωρο το ενδιαφέρον τού ξένου περιηγητή, όπως σημειολογικά συνοψίζονται μέσα από τους κυριότερους σταθμούς μιας σύντομης περιήγησης:
Κατ’ αρχήν, προσκυνητές στην Παλαίπαφο, τα σημερινά Κούκλια, όπου, κατά τον Ησύχιο, ο «ομφαλός της γης» και όπου, κατά τον Όμηρο, «τέμενος βωμός τε θυήεις» της «φιλομμειδούς Αφροδίτης» (Οδυσ. θ 362-363). Σύμφωνα με επιτόπιες επιγραφές, ο «Βασιλεύς της Πάφου και Ιερεύς της Ανάσσης» παραπέμπει στο βασίλειο της Πάφου, που μαζί με τα άλλα κυπριακά βασίλεια γνώρισαν τον 5ον αιώνα π.Χ. την περσική κυριαρχία.
Δείγματα, ωστόσο, της οικονομικής της άνθησης την εποχή των Πτολεμαίων κοσμούν το αρχαιολογικό της μουσείο, όπως τα νομίσματα του περίφημου νομισματοκοπείου της και τα αττικά αγγεία, που επηρέασαν την περίτεχνη αγγειοπλαστική της. Τα ερείπια, εξάλλου, του τετράπυλου τείχους της μαρτυρούν τα οχυρωματικά έργα στη Νέα Πάφο κοντά στο λιμάνι της σημερινής Κάτω Πάφου, που ίδρυσε ο Νικοκλής, ο τελευταίος βασιλιάς της πρωτεύουσας της Κύπρου, η οποία παρέμεινε επίσης «μητρόπολις» όλων των πόλεών της υπό τους Πτολεμαίους και ως Augusta-Σεβάσμια επί Ρωμαιοκρατίας.
Η αρχιτεκτονική και η εν γένει πολιτισμική της άνθηση κατά τη ρωμαϊκή περίοδο είναι εμφανής στους Τάφους των Βασιλέων, σε ρωμαϊκό τάφο με μιαν από τις πληρέστερες παγκοσμίως συλλογές ιατρικών εργαλείων, στην οικία του Διονύσου με τα εξαίσια ψηφιδωτά δάπεδα, στο Ωδείο, στα ερείπια της Αγοράς και του Ασκληπιείου. Η στήλη, εντούτοις, του Αποστόλου Παύλου στο προαύλιο της εκκλησίας τής Χρυσοπολίτισσας σηματοδοτεί στις αρχές του πρώτου χριστιανικού αιώνα το κήρυγμα του Αποστόλου των Εθνών και τη μεταστροφή στον Χριστιανισμό του Ρωμαίου Ανθυπάτου Σέργιου Παύλου.
Ένα ανοικτό μουσείο είναι η Πάφος και τα χωριά της με βυζαντινές εκκλησίες, μοναστήρια και κατακόμβες, τις Σαράντα Κολόνες και το Μεσαιωνικό της Κάστρο, τους μιναρέδες, τα Οθωμανικά Λουτρά και την οικία του Άγγλου Διοικητή, που θυμίζουν τη διαδοχή των ξένων κατακτητών της από τους Λουζινιανούς και τους Ενετούς στην Τουρκοκρατία και την Αγγλική Αποικιοκρατία. Η καρδιά της, όμως, ανέκαθεν σεισμόπληκτη, αλλά ποτέ ηττοπαθής πάνω από τις σωριασμένες πληγές της, σαν άλλοτε που δεν κάμφθηκε σ’ επιδρομές Αράβων και Μαμελούκων. Με σθεναρή αντίσταση πάντοτε κτυπούσε στους ελληνικούς παλμούς του αγωνιστικού πατριωτικού φρονήματος, όπως τραγουδήθηκε στους στίχους του μαθητή-ήρωά της Ευαγόρα Παλληκαρίδη.
Εμβληματικός του Απελευθερωτικού μας Αγώνα και των ιδανικών που τον ενέπνευσαν ο ανδριάντας του απέναντι στο ιστορικό του Γυμνάσιο, που μαζί με τα άλλα νεοκλασικά κτήρια των παρακείμενων εκπαιδευτηρίων, το Δημοτικό Μέγαρο και τη Δημοτική Βιβλιοθήκη στην πλατεία 28ης Οκτωβρίου, καθώς και στην Πλατεία Παλαμά με την προτομή του Ποιητή στο θρόισμα των πεύκων τού Δημόσιου Κήπου και την επιβλητική κρήνη με τον κοιμώμενο έρωτα τονίζουν την αυθεντική φυσιογνωμία της Πάφου και της πανάρχαιας ελληνικότητάς της.
Της Πάφου της δικής μου μητρογονικής ρίζας και των ωραίων φιλόξενων κατοίκων της, όπως σε επιστολή του τους εξυμνεί ο Κικέρωνας, που μου απάλυναν τον πόνο της προσφυγιάς στα μυρόβλητα χώματά της. Της τωρινής Πάφου, που όσο κι αν ως πολιτιστική πρωτεύουσα της Ευρώπης καθημερινά αλλάζει όψη στους ρυθμούς ενός καλοστημένου εργοτάξιου, δεν παύω να τη θυμάμαι με το παλιό της πρόσωπο. Με το Μουσαλλά του ονειροπόλου ηλιοβασιλέματος, τα ξενοδοχεία Όλυμπος και Πάφος, το καφενείο του Γιωρκή με τις λικνιστικές αρτιμαθκιές παραδίπλα στο κινηματοθέατρο Αττικόν.
Χαίρε Πάφος του χτες και Χαίρε Πάφος του σήμερα με Πάθος πολιτισμού!
