Το πλουμιστό ψωμί της Κύπρου
Της Δωρίτας Βοσκαρίδου
«Πόσα ψωμιά ζυμώθηκαν από τα άξια χέρια της νοικοκυράς, για να ταΐσει την οικογένειά της; Φουρνιές ολάκερες, τόσα πολλά, που αν τα ’βαζε το ένα πάνω στ’ άλλο θα ’φταναν ώς τον ουρανό και θα ’μοιαζαν μ’ αστέρια. Κάθε αστέρι, ένα μικρό πλουμιστό ψωμάκι, να σε κοιτά καμαρωτό από ψηλά! Μικρά, μεγάλα πλουμιστά ψωμάκια, καμωμένα με τη δεξιοτεχνία των χεριών και το πάθος της ψυχής. Γι’ αυτό, κι ό,τι φτιάχνεις με της καρδιάς την αγάπη ανεβαίνει στα ουράνια, γίνεται Φως και Ευχαριστία στον Δημιουργό».
Προέταξα ολόκληρο τον ποιητικό επίλογο της Δωρίτας Βοσκαρίδου, περιεκτικό απόσταγμα του βιβλίου της «Το πλουμιστό ψωμί της Κύπρου», που το έχει ζυμώσει και η ίδια κατ’ εικόνα των περίτεχνων σχημάτων και καθ’ ομοίωση των ευφάνταστων σχεδίων της τελετουργικής παραδοσιακής του τέχνης, για να μας δώσει τη σημαντική αυτή συγγραφική κατάθεση «με τη δεξιοτεχνία των χεριών και το πάθος της ψυχής της».
Το έργο, σε πολυτελή έκδοση του 2011, είναι ακόμη ένα δείγμα των εκδόσεων Νόστος με τη σφραγίδα της αισθητικής αρτιότητας και το διεισδυτικό αισθητήριο του καλλιτέχνη-φωτογράφου εκδότη τους Βάσου Στυλιανού. Εμβληματική η ονομασία του φωτογραφικού-εκδοτικού του οίκου, που παραπέμπει στο όραμα του νόστου στην αγαπημένη του Αμμόχωστο και στην παλιννόστηση επί τα ίχνη τού επίσης καλλιτέχνη-φωτογράφου πατέρα του Νίκου Στυλιανού, που μας έφυγε πρόσφατα.
Μετά το λυρικό προανάκρουσμα με το γνωστό ποίημα του Δροσίνη, τον πρόλογο της συγγραφέως συμπληρώνει η εκτενέστερη εισαγωγή του Ανδρέα Μακρίδη για τη σημασία του ψωμιού στη μακρόχρονή του διαδρομή, από την αρχαιότητα μέχρι τους χριστιανικούς αιώνες και τα μεταγενέστερα χρόνια. Εθιμοτυπικές τελετές και εκκλησιαστικές παραδόσεις της ορθόδοξης χριστιανικής πίστης και του λαϊκού μας πολιτισμού απηχούν συμβολικά λατρευτικά δρώμενα σε παράλληλους βίους των αρχαίων Ελλήνων και των Ανατολικών λαών.
Η διαχρονική και διατοπική αρτοποιία στην ποικιλώνυμη πολυμορφία της αναδεικνύει το ψωμί όχι μόνο ως το βασικότερο διατροφικό αγαθό, αλλά και ως τον άρτον της ζωής και της μεταθανάτιας διαιώνισής της στον αέναο κύκλο των επίγειων και μεταφυσικών αναζητήσεων του ανθρώπου. Η εύπλαστη, προσέτι, αρτοζύμη δίνει την ευκαιρία τής καλλιτεχνικής δημιουργικής έκφρασης, όπως αποτυπώνεται στα πλουμιστά ψωμιά με διακοσμητικά στοιχεία και πανάρχαιους συμβολισμούς.
Σε σχέση με τα συναφή έθιμα της παραδοσιακής αρτοπλασίας, τόσο η προϊδεαστική περιγραφή τους όσο και οι ζωντανές επεξηγηματικές αναδιηγήσεις στην κυπριακή διάλεκτο παλιών αρτοποιών-γυναικών από διάφορα μέρη της Κύπρου, συγκροτούν την παρούσα έκδοση, που μαζί με «Τα παραδοσιακά ζυμώματα της Κύπρου» των Κυπρή και Πρωτοπαπά εμπλουτίζουν την πανελλήνια και κυπριακή βιβλιογραφία της ενδιαφέρουσας αυτής λαογραφικής θεματικής. Στην αρχή και στον επίλογο της εισαγωγής του ο Μακρίδης επισημαίνει τα εξής ενδεικτικά ως προς το περιεχόμενο και τη στόχευση του βιβλίου:
«Η εθιμοτυπία και οι συμβολισμοί των πλουμιστών ψωμιών, πανομοιότυπη σχεδόν μ’ εκείνη, που ισχύει και στην υπόλοιπη Ελλάδα, αλλά και διαχρονική συνέχεια του βυζαντινού και αρχαιοελληνικού μας πολιτισμού αναδεικνύει, πρώτα, την αδιαμφισβήτητη ελληνικότητα της Κύπρου, αλλά και την πολιτισμική ενότητα του Ελληνισμού». «Τα “πλουμιστά ψωμιά” αποκαλύπτουν το καλλιτεχνικό ταλέντο των απλών ανθρώπων και αποτελούν καταπληκτικά αριστουργήματα και κομψοτεχνήματα του λαϊκού μας πολιτισμού».
Η δομή του βιβλίου στοιχειοθετείται ιεραρχικά από τρεις ενότητες, που επιμερίζονται σε μικρότερα κεφάλαια, σύμφωνα με τα είδη των αρτοσκευασμάτων και τον «τελετουργικό» τους προορισμό. Στους «Λειτουργικούς Άρτους» εντάσσεται το πρόσφορο ή λουτουρκά ή αφράντα, η προσευχή για το ζύμωμά τους και η παννυχίδα ή Πίττα ή Άρτος Αρτοκλασίας. Στον «Κύκλο της ζωής» από τη γέννηση και τη βάφτιση έως τους αρραβώνες και τον γάμο μέχρι τα νεκρικά έθιμα εξετάζονται τα αντίστοιχα κυπριακά αρτοποιήματα, όπως με την ίδια παραστατική γλαφυρότητα περιγράφονται όσα σηματοδοτούν τις «Γιορτές» των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς, των Φώτων, της Λαμπρής, του Δεκαπενταύγουστου και της Κοίμησης της Θεοτόκου.
Χαρακτηριστικές φωτογραφίες των πλουμιστών αρτοκατασκευών διανθίζουν τις σελίδες του βιβλίου, του οποίου επιτάσσεται Βιβλιογραφία, Γλωσσάριο και ερμηνευτικά σχόλια των Συμβολισμών της κυπριακής αρτοτεχνίας.
