Μια σημαντική ημερίδα από την Εστία Ελλάδος Κύπρου στο Πανεπιστήμιο Κύπρου

Έξι καθηγητές Κλασικής Αρχαιολογίας και αρχαιολόγοι ανέδειξαν, με μεστές παρεμβάσεις τους, τις αρχαιολογικές ανασκαφές στην Πέλλα, στη Βεργίνα, στο Δίον, στην Αιανή και γενικά στη Μακεδονία, και τεκμηρίωσαν την ελληνική διαχρονία της

Η ΝΕΑ ιστορική φυσιογνωμία της Άνω Μακεδονίας οφείλει πολλά στην Αιανή και οι αρχαιότητες της Αιανής αποτελούν τις σημαντικότερες μαρτυρίες της διαχρονίας όλου του μακεδονικού Ελληνισμού

Η αρχαιολογία είναι η τεκμηρίωση αρχαίων πραγμάτων και η αποτύπωση ανθρώπων και δραστηριοτήτων τους σε παλαιούς καιρούς. Κάθε φορά που επισκέπτομαι έναν αρχαιολογικό χώρο καταβυθίζομαι σε μια εποχή που σηματοδοτείται από την ιστορία και διαζωγραφίζεται από ανθρώπων έργα με τις ιστορικές, κοινωνικές και πολιτιστικές εκφάνσεις και καταβολές τους. Πέρυσι, με τη σύζυγό μου, είχαμε τη χαρά και την ευτυχία να επισκεφθούμε τη Βεργίνα και να θαυμάσουμε τα μοναδικά ευρήματα, τεκμήρια της ελληνικότητας της Μακεδονίας μας. Οι ανασκαφές στην Αμφίπολη, που επέσυραν το παγκόσμιο ενδιαφέρον και τον θαυμασμό, είναι η άλλη βαρυσήμαντη διάσταση της ιστορίας που τεκμηριώνει τη διαχρονική ελληνικότητα της Μακεδονίας, και το ιστορικό και πολιτιστικό αδιάσπαστο μιας κοιτίδας που ξένοι επήλυδες επιχειρούν να οικειοποιηθούν και να σφετερισθούν.

Προχθές Παρασκευή, στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, η Εστία Ελλάδος Κύπρου, του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, διοργάνωσε μια σημαντική ημερίδα με τίτλο: «Από τις Αιγές στην Αμφίπολη». Στην ημερίδα αναδείχθηκαν σημαντικές πτυχές των αρχαιολογικών ερευνών και ανασκαφών σε περιοχές όπως η Βεργίνα, η Πέλλα, η Μακεδονία, καθώς και η συμβολή τους στην ιστορία, στον πολιτισμό και στην αρχαία ελληνική τέχνη. Ομιλητές ήταν οι καθηγητές Κλασικής Αρχαιολογίας Χρυσούλα Παλιαδέλη, Ιωάννης Ακαμάτης και Σεμέλη Πινγιάτογλου, και οι αρχαιολόγοι δρ Μαρία Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Επίτιμη Έφορος Αρχαιοτήτων και δρ Γεωργία Καραμήτρου, Επίτιμη Έφορος Αρχαιοτήτων. Την ημερίδα συντόνισε με επιτυχία ο Ακαδημαϊκός Μιχαήλ Τιβέριος.

Η Βεργίνα και τα αρχαία της

Σε σύντομη εισήγηση, η καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας Χρυσούλα Παλιαδέλη παρουσίασε το ιστορικό μακράς ανασκαφικής δραστηριότητας, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης, στον αρχαιολογικό χώρο της Βεργίνας, με στόχο να γίνει σαφής η συμβολή της στην ιστορία και τον πολιτισμό της αρχαίας Μακεδονίας και στην αρχαία ελληνική τέχνη γενικότερα. Η κ. Παλιαδέλη παρουσίασε επιλεγμένα ευρήματα, που δηλώνουν την ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή από τις αρχές της 1ης προχριστιανικής χιλιετίας, υποστηρίζουν την ταύτιση της περιοχής με την κοιτίδα των αρχαίων Μακεδόνων, και του αρχαιολογικού χώρου με την παλιά πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου και βασιλική νεκρόπολη της δυναστείας των Τημενιδών, τις Αιγές, και αντανακλούν την έντονη βασιλική παρουσία στο εκτεταμένο νεκροταφείο και την οχυρωμένη πόλη.

Πέλλα, η πρωτεύουσα

Η δρ Μ. Λιλιμπάκη-Ακαμάτη, Eπίτιμη Έφορος Αρχαιοτήτων και ο Ι.Μ. Ακαμάτης, καθηγητής Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας στο ΑΠΘ, αναφέρθηκαν στην Πέλλα, πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου πιθανότατα από το τέλος του 5ου αι. π.Χ., που αναπτύχθηκε τάχιστα σε μια μεγαλούπολη και έγινε ένα από τα σπουδαιότερα πολιτικά, οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα της Ελληνιστικής Εποχής. Η καθημερινή και δημόσια ζωή στην Πέλλα, όπως γίνεται κατανοητή από τα μνημεία του αρχαιολογικού χώρου και τα ανασκαφικά ευρήματα, που εκτίθενται στο νέο αρχαιολογικό μουσείο, αποτέλεσε το αντικείμενο της εισήγησής τους.

Δίον: Το θρησκευτικό κέντρο

Η Σεμέλη Πινγιάτογλου, καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας, επισήμανε πως είναι γνωστό από τις αρχαίες γραπτές πηγές ότι το Δίον, τόπος πανάρχαιας λατρείας του Ολυμπίου Διός στους ανατολικούς πρόποδες του Ολύμπου, αναδείχθηκε ως η ιερή πόλη των Μακεδόνων. Στα τέλη του 5ου αι. π.Χ., χάρη στην πρωτοβουλία του βασιλιά Αρχέλαου, καθιερώθηκαν τα «εν Δίω Ολύμπια», ολυμπιακοί αγώνες προς τιμήν του Διός και των Μουσών, γεγονός που συνέβαλε στην πανελλήνια αναγνώριση του πιερικού ιερού. Στο ιερό του Ολυμπίου Διός πρόσφερε μεγαλοπρεπείς θυσίες ο Αλέξανδρος, πριν ξεκινήσει την εκστρατεία του στην Ασία, και λίγο αργότερα αφιέρωσε το περίφημο έργο του Λυσίππου, ένα χάλκινο σύνταγμα των εικοσιπέντε έφιππων εταίρων που έπεσαν στη μάχη του Γρανικού μαχόμενοι εναντίον των Περσών.

Αιανή: Πόλη στον χώρο και στον χρόνο

Η δρ Γεωργία Καραμήτρου, Επίτιμη Έφορος Αρχαιοτήτων, αναφέρθηκε στον ιδρυτικό μύθο που συνδέει ευθέως την πόλη Αιανή με τον ιδρυτή της Ελίμειας: Αιανή, πόλις Μακεδονίας, από Αιανού παιδός Ελύμου, το εθνικόν Αιαναίος (Στέφανος Βυζάντιος). Το όνομα της Αιανής συνδέεται ετυμολογικά με το επίρρημα αεί, αιεί (=πάντοτε) και η αναγραφή της σε δύο επιγραφές, εντοιχισμένες σε εκκλησίες της σύγχρονης κωμόπολης, οδήγησε στην αναζήτηση της πόλης, η θέση της οποίας επιβεβαιώθηκε με την ανασκαφική έρευνα, όπως και το γεγονός ότι η Αιανή υπήρξε πρωτεύουσα του βασιλείου της Ελίμειας ή Ελιμιώτιδας. Η Αιανή (ετυμολογικά: πόλη αιώνια, απέραντη) και πρωτεύουσα του βασιλείου της Ελίμειας αποτέλεσε για πολλούς αιώνες το σπουδαιότερο οικονομικό, εμπορικό, πολιτιστικό και πνευματικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής της Άνω Μακεδονίας.

Η πόλη, όπως αποδεικνύεται από τα ευρήματα των ανασκαφών, είπε η δρ Καραμήτρου, συμμετέχει ενεργά, παράλληλα με τις πόλεις της κεντρικής και νότιας Ελλάδας, στην άνθηση του ελληνικού κόσμου, η οποία ξεκινά από τα αρχαϊκά χρόνια, κορυφώνεται στα κλασικά και εξαπλώνεται σε ολόκληρο τον γνωστό κόσμο κατά την Ελληνιστική Εποχή. Ο βασιλικός οίκος της είχε πάντοτε στενές σχέσεις και συνεχείς επαφές με τον βασιλικό οίκο των Τημενιδών της κάτω Μακεδονίας (Αιγές και Πέλλα), οι οποίες μαρτυρούνται συχνά στα κείμενα των αρχαίων ιστορικών. Από την αρχή διαπιστώθηκε ότι η σημασία της Αιανής έγκειται στην πρωιμότητα και διαχρονικότητα των ευρημάτων της, μνημεία ενός λαμπρού πολιτισμού από τα προϊστορικά ώς τα ρωμαϊκά και βυζαντινά χρόνια.

Ο μυκηναϊκός κόσμος

Κατά τη Νεολιθική Εποχή (6η - 5η χιλιετία π.Χ.) αυξάνονται σημαντικά οι μόνιμες εγκαταστάσεις των κατοίκων και τότε ιδρύεται στον λόφο της Μεγάλης Ράχης ο πρώτος οικισμός, ο οποίος στα ιστορικά χρόνια θα εξελιχθεί σε πρωτεύουσα και έδρα του βασιλικού οίκου. Η αρχαιολογία αποτελεί την ορατή πλευρά της ιστορίας, αφού παρέχει αδιάψευστες μαρτυρίες. Οριστική απάντηση στο ότι δεν υπήρξε «κάθοδος των Δωριέων», δηλαδή Μακεδόνες, οι οποίοι ως «βάρβαροι» και «αλλόφυλοι» κατέστρεψαν τους Μυκηναίους, Αχαιούς και Έλληνες, δόθηκε από τα ευρήματα της Αιανής.

Δεν υπάρχουν πλέον περιθώρια αμφιβολίας για τη νότια προέλευση της μακεδονικής αμαυρόχρωμης κεραμικής από φορείς οι οποίοι επανέρχονται βόρεια-βορειοδυτικά (τον 15ο αι. π.Χ. στην Αιανή) μετά από πολύ προγενέστερη (γύρω στο 2000 π.Χ.) κάθοδό τους ή από συνεχείς καθόδους και ανόδους, λόγω του κτηνοτροφικού χαρακτήρα της οικονομίας και του νομαδικού τρόπου ζωής, και οι οποίοι δεν είναι άλλοι από τους Μακεδόνες των ιστορικών χρόνων, τους οποίους η φιλολογική παράδοση συνδέει άμεσα με τους Δωριείς.

Συνεπώς, με το εύρημα της Αιανής αποκτάται το πλέον ισχυρό επιχείρημα για την απόρριψη της παλαιάς θεωρίας περί κατακλυσμικής εισβολής των Δωριέων στα τέλη της 2ης χιλιετίας, αστήρικτης ούτως ή άλλως. Το μεγάλο πλήθος και τα είδη των μυκηναϊκών ευρημάτων υποχρεώνουν την επιστημονική κοινότητα να αναθεωρήσει τις απόψεις της για τα όρια του μυκηναϊκού κόσμου και τις σχέσεις του με τα μακεδονικά και δωρικά φύλα, ενώ η άποψη για μόνιμη εγκατάσταση Μυκηναίων στην περιοχή τεκμηριώνεται ολοένα και περισσότερο.

Σημαντικές μαρτυρίες

Η ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ των δημόσιων και ιδιωτικών οικοδομημάτων διαμορφώνει την εικόνα μιας οργανωμένης πόλης, ήδη από τις αρχές του 5ου π.Χ. αι., της οποίας τον πλούτο συμπληρώνει η ανασκαφή της βασιλικής νεκρόπολης και των υπόλοιπων κλασικών και ελληνιστικών νεκροταφείων γύρω απ’ αυτήν. Τα ευρήματα από την πόλη και τα νεκροταφεία εκτίθενται στο νεόδμητο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αιανής. Η ακμή της Αιανής στα αρχαϊκά και κλασικά χρόνια αποδεικνύει ότι οργανωμένες πόλεις με δημόσια κτήρια υπήρχαν εκατόν και πλέον χρόνια πριν από τον Φίλιππο Β', στον οποίο οι ιστορικοί απέδιδαν την ίδρυση των πρώτων πόλεων - αστικών κέντρων στην Άνω Μακεδονία. Έτσι αναθεωρήθηκε η άποψη περί πολιτισμικής απομόνωσης της Άνω Μακεδονίας.

Τα δημόσια κτήρια και οι ιδιωτικές κατοικίες της αρχαίας Αιανής, καθώς και οι πρώιμες επιγραφές, μαρτυρούν μια πόλη με οικιστική οργάνωση και πολιτική ανάπτυξη από τα υστεροαρχαϊκά και κλασικά χρόνια (αρχές 5ου και 4ος αιώνας π.Χ., ενώ και ο 6ος αιώνας π.Χ. αντιπροσωπεύεται με κεραμεική).
Η νέα ιστορική φυσιογνωμία της Άνω Μακεδονίας οφείλει πολλά στην Αιανή και οι αρχαιότητες της Αιανής αποτελούν τις σημαντικότερες μαρτυρίες της διαχρονίας όλου του μακεδονικού Ελληνισμού.