Άμεσο συνεπακόλουθο της οικονομικής κρίσης, που έντονα βιώνουμε από τον Μάρτιο του 2013, συνιστά η ολοένα αυξανόμενη πτώση της αγοραστικής δυνατότητας του καταναλωτικού κοινού. Έτσι, σε μιαν αλυσιδωτή αντίδραση αιτίου αιτιατού η κρίση της κατανάλωσης είναι, εν πολλοίς, επιπτωσιακή της εγχώριας παραγωγής και ανασχετική της εμπορικής κινητικότητας, με όλα τα συμπαρομαρτούντα.

Η μείωση αθροιστικά κατά 15,8% του πραγματικού κατά κεφαλήν ΑΕΠ την περίοδο 2008 - 2013 συνέβαλε καταλυτικά στην ενίσχυση του αποτρεπτικού αμυντικού μηχανισμού του Κύπριου καταναλωτή για περιττές δαπάνες, ενοχοποιώντας τις πλέον ως εξωπραγματικές και αχρείαστες υπερβάσεις του αμαρτωλού παρελθόντος.

Ο αυστηρός περιορισμός στην κάλυψη των βασικών βιοτικών αναγκών δεν αφορά μόνο στις ευάλωτες ομάδες των χαμηλόμισθων ή ανέργων και όσους «νεόπτωχους» έχουν υποστεί σοβαρά πλήγματα στα εισοδήματα ή στις αποταμιεύσεις μιας ζωής από τις παρενέργειες της ύφεσης, αλλά και ως ψυχολογικό δίχτυ προστασίας έχει απλωθεί προληπτικά στη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού.

Όσο και αν κάποιες μετρήσεις ή ενθαρρυντικές εξαγγελίες υπόσχονται ταχεία ανάρρωση του «μεγάλου ασθενούς» της οικονομίας μας, εντούτοις, οι αριθμητικοί δείχτες πρόσφατης ποσοτικής και ποιοτικής έρευνας, που διενήργησε προς έπαινόν της η Παγκύπρια Ένωση Καταναλωτών και Ποιότητας Ζωής, απαισιοδοξούν μπροστά σε ευχολόγια και ευσεβοποθισμούς περί τάσεων ανάκαμψης.

Το επαρκώς αντιπροσωπευτικό δείγμα του καταναλωτικού κοινού με τη μέθοδο της τυχαίας πολυσταδιακής στρωματοποιημένης δειγματοληψίας καταδεικνύει ζοφερό το παρόν και αμφίβολο το προσεχές μέλλον. Εύγλωττοι οι πίνακες, που παραπέμπουν στους πιο καίριους τομείς καταναλωτικής συμπεριφοράς των αστικών και αγροτικών νοικοκυριών μας. Ενδεικτικά επισημαίνουμε σε σύγκριση με τον περυσινό χρόνο την επιδείνωση δυσκολιών και προβλημάτων επιβίωσης της κυπριακής οικογένειας, σε συνάρτηση με τα εισοδήματά της.

Το 59% των καταναλωτών εντοπίζουν άνοδο των τιμών, ενώ το μεγαλύτερο ποσοστό αποφαίνεται ότι αγοράζουν τα φθηνότερα προϊόντα και ως επί το πλείστον από προσφορές. Πλην των εμφανών περικοπών σε αγορές ειδών πρώτης ανάγκης και άλλων όχι ήσσονος σημασίας, αποκαρδιωτικοί εμφανίζονται οι δείχτες μείωσης λιγότερο των φαρμάκων και κατακόρυφα των σπουδών, με τραγικό αποτέλεσμα να πλήττονται τα εκ των ων ουκ άνευ μείζονα αγαθά της υγείας και της παιδείας του τόπου.

Βεβαίως, η διπλάσια μείωση στο νερό και η θεαματική στο ηλεκτρικό ρεύμα, δικαιώνει στο ραβδόγραμμα το ουδέν κακόν αμιγές καλού, εξοικονομώντας ενεργειακούς πόρους και καλλιεργώντας την οικολογική συνείδηση. Σήμερα, ιδίως, όπου η πράσινη και βιώσιμη κατανάλωση με τη χρήση καινοτόμων και καθαρών τεχνολογιών, τις ανανεώσιμες ενεργειακές πηγές και την επαναχρησιμοποίηση της ανακύκλωσης πρέπει να καταστεί κανόνας και τρόπος ζωής.

«Μπορούμε να ζούμε όλο και καλύτερα με όλο και λιγότερα», υπαγορεύουν οι οικολογικές αντοχές του πλανήτη και συνακόλουθα η αλλαγή των καταναλωτικών μας επιλογών. Στα ερωτήματα για τις προσδοκίες του επόμενου χρόνου, το 72% απάντησαν ότι η κατάσταση παραμένει ως έχει είτε θα χειροτερέψει. Προγνωστικά, προφανώς, που εδράζονται όχι σε αυτοεκπληρούμενες προφητείες, αλλά σε βιωματικές εμπειρίες και αντικειμενικές σταθμίσεις.

Από τα τελευταία διαγράμματα πίτας, εντούτοις, σπουδαιολογούμε σημαντικούς πυλώνες, που οδηγούν στον κριτικό καταναλωτισμό και στα επίπεδα αφυπνισμένης καταναλωτικής συνείδησης του Κύπριου καταναλωτή. Αισθητά μειωμένη αποτυπώνεται η συχνότητα με την οποία διαβάζουν τις οδηγίες ασφαλούς χρήσης των προϊόντων πριν από τις αγορές, ενώ δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι για αλλοιωμένα προϊόντα, που δεν εντοπίζουν το μεγαλύτερο ποσοστό των ερωτηθέντων. Αλλά και για εκείνα που ανακαλύπτουν, το 87% είτε ενημερώνουν απλώς τον υπεύθυνο του καταστήματος είτε σιωπούν, με μόνο το 11% να προβαίνουν σε καταγγελία στους αρμόδιους φορείς.

Δεν αρκεί, προφανώς, η περιστασιακή ποιοτική και φθηνή αναζήτηση προϊόντων και υπηρεσιών και οι σποραδικές καταγγελίες για παραπλάνηση και αισχροκέρδεια. Οι καλές πρακτικές βίου και οι έμπρακτες κινητοποιήσεις επιβάλλεται να γίνουν γνώμονας του κριτικού καταναλωτισμού στον κάθε ενεργό πολίτη. Σ’ αυτόν που δεν εμπλέκεται στα γρανάζια της απατηλής διαφήμισης και της τακτικής τού «Ψώνιζε και μη ερεύνα» ή του «Καταναλώνω άρα υπάρχω».

Ο κριτικός καταναλωτής αποδεικνύεται δυναμικός υπέρμαχος της αγοραστικής δημοκρατίας και της ηθικής του δίκαιου εμπορίου (fair trade) σε μιαν κοινωνία, που δεν αλώνεται από δούρειους ίππους και πολιορκητικές μηχανές της κατανάλωσης. Τόσο το σχολείο όσο και οι καταναλωτικές οργανώσεις καλούνται να εμπνεύσουν την άσκηση κριτικής σκέψης σε αρνητικά καταναλωτικά στερεότυπα, για την εμπέδωση καταναλωτικής συνείδησης στην ηθική και αισθητική της διάσταση.