«Ο καλλιτέχνης έχει όλα τα δικαιώματα» απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας

Η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί αναπαλλοτρίωτη αξία, που, λόγω της ευθραυστότητάς της, οφείλουμε να τη στηρίζουμε με όλες μας τις δυνάμεις, λέει ο διάσημος σκιτσογράφος της Le Monde

ΖΑΝ ΠΛΑΝΤΟΥ Η τέχνη είναι πιο δυνατή από τη μισαλλοδοξία, θα νικήσει τους φονταμενταλιστές

Έμοιαζε με… πολεμική μηχανή εν δράσει, ένα δονούμενο οπλοστάσιο έτοιμο να εκραγεί...

Ενισχυμένος με όλα τα «έξυπνα» όπλα της επικοινωνιακής τεχνολογίας, από το κλασικό πενάκι του παραδοσιακού σκιτσογράφου μέχρι το iPad και τις άλλες πληροφορικές βόμβες… πέμπτης γενιάς, ο Ζαν Πλαντού ήταν, επί το έργον, μια ζωντανή έκφραση αυτού που οικειοποιείται και αναμοχλεύει η πρακτική του καλλιτέχνη (και του δημοσιογράφου) μέσα στη στράτευση.

Ίσως, η γελοιογραφία στην εποχή μας, να αποτελεί ένα από τα αντιπροσωπευτικότερα παραδείγματα διαρκούς στράτευσης σε διακινδύνευση, αν υποτεθεί ότι, όπως τόνισε ο ίδιος στην παρουσίαση της δουλειάς του και του έργου του Cartooning for Peace την περασμένη εβδομάδα στη Δημοσιογραφική Εστία, η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί αναπαλλοτρίωτη αξία, που, λόγω της ευθραυστότητάς της, «οφείλουμε να τη στηρίζουμε με όλες μας τις δυνάμεις», ακόμα και με τη ζωή μας την ίδια, όπως έγινε με τους σκιτσογράφους της «Charlie Hebdo».

Η ίδια η γελοιογραφία, άλλωστε, είναι μια διαρκής ερωτοτροπία με την «αυθάδεια», διακινούμενη κυβευτικά στην πυριφλεγή ζώνη του βέβηλου, ξεμασκαρεύοντας όλες τις σεβάσμιες βεβαιότητες που επιπολάζουν στον ουρανό μιας δήθεν αιώνιας αξιακής καθαρότητας.

Η τέχνη είναι «βλάσφημη»

Η τέχνη, ή είναι «βλάσφημη» ή δεν είναι τίποτα, θα υπονοήσει, ο επί δεκαετίες σκιτσογράφος της Le Monde, υπερασπίζοντας πλήρως το διάβημα των φίλων του στη «Charlie Hebdo», αλλά και των συναδέλφων του σκιτσογράφων, από πολλές χώρες του κόσμου, στον Οργανισμό Cartooning for Peace. Και, ακριβώς, ο σκιτσογράφος, για να «σχεδιάσει για την ειρήνη», ευρίσκεται μονίμως εν πολέμω με όλες τις εξουσίες, πολιτικές, οικονομικές, θρησκευτικές, πνευματικές, διακινδυνεύοντας όχι μόνον τον λόγο του, αλλά και την ίδια τη ζωή του.

«Ανειρήνευτος» πόλεμος για την ειρήνη

Άρα, ο αγώνας για την ειρήνη είναι ένας ανειρήνευτος πόλεμος για την ελευθερία και την αλληλοκατανόηση, όπως και πάλι δείχνουν τα πάμπολλα παραδείγματα των διώξεων και της καταπίεσης που υφίστανται σκιτσογράφοι σε διάφορες χώρες του κόσμου, ιδία σε όσες δεν υπάρχει, όπως στην Ευρώπη, όπως ανέφερε, κατοχυρωμένη θεσμικά η ελευθερία της έκφρασης αλλά και η προσίδια κουλτούρα ανοικτού δημόσιου διαλόγου για να την υποστηρίζει.

Είναι εκπληκτικό, θα πει, ότι, το γελοιογραφικό σκίτσο, που είναι, πριν απ’ όλα, ένα εργαλείο που μας κάνει να νιώθουμε όμορφα και να γελάμε, αντιμετωπίζεται από τους ανθρώπους με φόβο και αμηχανία, και χρησιμοποιείται από κάποιους για να υποθάλψει το μίσος και τη βαρβαρότητα.

Γι’ αυτό έχουμε χρέος, επισήμανε, να υπερασπιζόμαστε, αδιάλειπτα, το αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα των καλλιτεχνών να εκφράζονται ελεύθερα, ενάντια σε κάθε μορφή εξουσίας που επιχειρεί να «κανονικοποιήσει» το πεδίο της έκφρασης και του λόγου.

«Ο καλλιτέχνης έχει όλα τα δικαιώματα»

«Ο καλλιτέχνης έχει όλα τα δικαιώματα», υπέδειξε, δικαιώματα κατακτημένα με αγώνες και αίμα, που δεν μπορούν να εκχωρηθούν σε καμιά «διαστροφή» λογοκρισίας, όποια πρόσημα κι αν αυτή περιενδύεται.

Γιατί, το θεμελιώδες στη δουλειά του σκιτσογράφου, επισημαίνει, δεν είναι το να ευτελίσει κάποιον ή μια κουλτούρα, αλλά να «δείξει και να περιγράψει ένα πρόβλημα. Ένα σκίτσο, είναι ένα εργαλείο ερμηνείας της πραγματικότητας που προσφέρεται το ίδιο προς ερμήνευση. Το πρόβλημα είναι ότι πολλοί άνθρωποι δεν έχουν τα ερμηνευτικά εργαλεία για να κατανοήσουν μια εικόνα», γι’ αυτό, σημείωσε, με την Πρωτοβουλία «Cartooning for Peace», «επιχειρούμε να δημιουργήσουμε γέφυρες κατανόησης ανάμεσα στους ανθρώπους, βοηθώντας τους να καταλάβουν ένα σκίτσο».

Ελευθερία με περιορισμούς;

Απαντώντας σε ερωτήσεις του κοινού αναφορικά με τα όρια της τέχνης και ως προς τους περιορισμούς που θέτει ο ίδιος στον εαυτό του, υπερασπίστηκε, εκ νέου, την ελευθερία του καλλιτέχνη, λέγοντας, χαρακτηριστικά, πως «ο γελοιογράφος κάνει ό,τι θέλει, και εναπόκειται στον καθένα να ερμηνεύσει αυτό που βλέπει». Ως δημιουργός, κάνω τις επιλογές μου, σημείωσε, και «μια από αυτές είναι να κριτικάρω την πολιτική και τους πολιτικούς. Ζωγραφίζω και δημοσιοποιώ τα σκίτσα μου και εναπόκειται στον καθένα να τα ερμηνεύσει», προσθέτοντας ότι ως υποκείμενα ανήκοντα στη δημόσια σφαίρα, «δεν μπορούμε να σταματήσουμε να μιλάμε. Πρέπει, παρά τις απειλές και τη βία, να συνεχίσουμε, μόνον έτσι θα μπορέσουμε να πούμε πράγματα. Αν πάψουμε, τότε η βία θα νικήσει».

Δεν μπορεί, ως εκ τούτου, η ερμηνεία που θα δώσει κάποιος σ’ ένα έργο ή σ’ ένα σχέδιο, να λειτουργεί ως όρος άρσης της ελευθερίας της έκφρασης και του δικαιώματος του καλλιτέχνη να πει αυτό που θέλει, με τον τρόπο που θέλει.

Τα ταμπού των απαγορεύσεων

Στο σημείο αυτό αναφέρθηκε στα διάφορα ταμπού των απαγορεύσεων που έχει μονίμως μπροστά του ο σκιτσογράφος, επισημαίνοντας ότι «όπως ακριβώς συμβαίνει στην καθημερινή ζωή, υπάρχουν πράγματα που λέμε και πράγματα που δεν λέμε. Υπάρχει, άρα», διευκρίνισε, «ένας τρόπος να πούμε αλλά και να μην πούμε πράγματα». Τότε, όμως, ανέφερε, θα πρέπει να διαλέξουμε αν θα πρέπει να μιλήσουμε ή να σωπάσουμε, κι εδώ είναι η ευθύνη του καθενός μας.

Πρόσθεσε ότι ο σκιτσογράφος πρέπει να επιστρατεύει κι ένα είδος πανουργίας για να ξεπερνά τις διάφορες απαγορεύσεις, λέγοντας πως ο ίδιος εντάσσει ένα είδος κατευναστικού λόγου στα σχέδιά του, που λειτουργεί σαν περισπασμός σε σχέση με το κεντρικό μήνυμα.

Η γελοιογραφία είναι πάθος για τη ζωή

Όπως ήταν φυσικό, ο λόγος του επανερχόταν διαρκώς στους χαμένους φίλους του στη «Charlie Hebdo», τονίζοντας πως «θα παραμένουν ζωντανοί όσο εμείς θα συνεχίζουμε να αγωνιζόμαστε». «Παντού υπάρχουν σκιτσογράφοι που αγωνίζονται και δεν το βάζουν κάτω. Αυτό που οδηγεί στη γελοιογραφία είναι ένα πάθος για τη ζωή, που υπερβαίνει τον φόβο του θανάτου», επισήμανε, ενώ χαρακτήρισε το εξώφυλλο του τελευταίου τεύχους της «Charlie Hebdo», «κατευναστικό, που τείνει χείρα συμφιλίωσης». «Η τέχνη είναι πιο δυνατή από τη μισαλλοδοξία. Θα νικήσουμε στον αγώνα κατά των φονταμενταλιστών», υπογράμμισε.

Ο Ολάντ και ο Σαρκοζί…

Στη δύσκολη αρένα της δημόσιας σφαίρας δεν μπορούσε παρά να βρεθεί αντιμέτωπος με τα μεγαλύτερα ονόματα της γαλλικής, και όχι μόνον, πολιτικής ζωής. Ο Φρανσουά Ολάντ και ο Νικολά Σαρκοζί, ο νυν και ο τέως Πρόεδρος της Πέμπτης Γαλλικής Δημοκρατίας, υπήρξαν και είναι από τους πλέον… προνομιακούς αντιπάλους του, προσφέροντας στον διάσημο σκιτσογράφο απεριόριστες αφορμές καυστικής έμπνευσης. «Ζωγραφίζοντας τον Ολάντ, νιώθω ήρεμα», λέει, καθώς ο Γάλλος Πρόεδρος επιχειρεί πάντοτε να αντικρίζει τη σάτιρα με συγκατανευτική ευγένεια, «αντίθετα, πιο δύσκολα είναι τα πράγματα με τον Σαρκοζί, που δεν του πολυαρέσει η σάτιρα», αλλά αποτελεί αστείρευτη πηγή έμπνευσης, προσθέτει.

Πάνω από τον… Θεό τα Συνδικάτα

ΟΣΟ για τη… λογοκρισία που τον νίκησε, αυτή, θα πει με χιούμορ, δεν προέρχεται ούτε από τη δύναμη των πολιτικών, ούτε από την Εκκλησία, ούτε από τις ποικιλώνυμες οικονομικές εξουσίες, αλλά από τα Γαλλικά Συνδικάτα, που «βρίσκονται πάνω ακόμα και από αυτόν τον Θεό». Γιατί, απλούστατα, όπως λέει, έχουν τη δύναμη την επόμενη μέρα «να κλείσουν τους πάντες και τα πάντα».