Βιβλιοκριτική Μιχαλάκη Ι. Μαραθεύτη

Φέρνει στο προσκήνιο το καίριο αίτημα της κοινωνικοποίησης του ανθρώπου ή του εξανθρωπισμού της κοινωνίας υπό το φως του Προσωπισμού, ήτοι της ανθρωποκεντρικής διαδραστικής παιδαγωγίας για το κοινό καλό

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ έγκειται στην εξισορρόπηση της ατομικότητας και της πολιτότητας για τη δημιουργία συνθηκών κοινωνικής δικαιοσύνης

To νέο βιβλίο του Μιχαλάκη Μαραθεύτη «Κοινωνικός Ανθρωπισμός», που κυκλοφόρησε περί το τέλος της περσινής χρονιάς, συμπληρώνοντας το προηγούμενο έργο του «Από το άτομο στο πρόσωπο», φέρνει στο προσκήνιο το καίριο αίτημα της κοινωνικοποίησης του ανθρώπου ή του εξανθρωπισμού της κοινωνίας υπό το φως του Προσωπισμού, ήτοι της ανθρωποκεντρικής διαδραστικής παιδαγωγίας για το κοινό καλό.

Έτσι, επαλήθευσε και τους δύο αποφθεγματικoύς αφορισμούς του Βίτγκενσταϊν: «Η φιλοσοφία δεν είναι δόγμα, αλλά μια δραστηριότητα» και «Ο φιλόσοφος πασχίζει να βρει την ελευθερώτρια λέξη». Αυτή η δυναμική λέξη, που απελευθερώνει τόσα αντιδογματικά νοήματα πρακτικού βίου και τρόπου ζωής έλκει την ετυμολογική και εννοιολογική της καταγωγή από το ελληνοχριστιανικό πρόσωπο.

Ακολουθώντας στη δομή του βιβλίου τη Σωκρατική μέθοδο, μια δεκαπενταμελής ομάδα νέων με συντονιστή τον φιλόσοφο-συγγραφέα αναλύει τεκμηριωμένα τις διάφορες πτυχές της προβληματικής του θέματος. Μετά την προϊδεαστική εισαγωγή, η πρώτη θεματική ενότητα εστιάζει τον διάλογο «από την πρωτόγονη κοινωνία στα ανθρώπινα δικαιώματα», όπου συνεξετάζονται τα στάδια της βιολογικής, πνευματικής και ιστορικής ανέλιξης του ανθρώπου από το άτομο στο πρόσωπο μέσα από τους αναβαθμούς της αυτοπραγμάτωσής του.

Οι εγωιστικές τάσεις του ατομικισμού εξέθρεψαν τον ηγεμονισμό από τους αρχαίους χρόνους της Ιστορίας στους Ανατολικούς λαούς μέχρι τον Ελληνικό και Ρωμαϊκό πολιτισμό και από το Βυζάντιο και τον Δυτικό Μεσαίωνα έως την Αναγέννηση και τους Νεότερους Χρόνους. Ο ηγεμονισμός, εντούτοις, στην ιστορική του διαδρομή, που δεν καταργείται χωρίς την υπέρβαση του ατομοκεντρισμού και του εθνοκεντρισμού, κατά τον συγγραφέα, όσες ελευθερίες και αν έχουν δοθεί στους πολίτες μέσα από χάρτες δικαιωμάτων, θα διαιωνίζεται, αν δεν ελέγχεται με θεσμούς, ερειδόμενους στη δικαιοσύνη.

Το πρόβλημα έγκειται στην εξισορρόπηση της ατομικότητας και της πολιτότητας για τη δημιουργία συνθηκών κοινωνικής δικαιοσύνης. Και αναμφίβολα ένα μεγάλο βήμα προόδου αποτελεί «η παγκόσμια διακήρυξη για τα δικαιώματα του ανθρώπου», θέμα συζήτησης που εκτείνεται στο ομώνυμο κεφάλαιο, όπου επισημαίνονται δύο κομβικά σημεία: η μεταμφίεση του ηγεμονισμού στις διάφορες ιδεολογίες και η εκμετάλλευση των αδύνατων από τους ισχυρούς. Τα ανθρώπινα δικαιώματα, επίσης, παραμένουν λειψά, εφόσον δεν συμπεριλαμβάνουν τα αντίστοιχα δικαιώματα και υποχρεώσεις. Οι κύκλοι της κοινωνικής συνύπαρξης αλληλοτέμνονται: «Ελεύθερος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που κάμνει ό,τι θέλει, αρκεί να μη θίξει την ελευθερία του άλλου, αλλά εκείνος που νοιάζεται συγχρόνως και για τον άλλο και προσπαθεί να συνεργαστεί μαζί του για το κοινό καλό».

Στο τελευταίο κεφάλαιο, «Ο σύγχρονος κόσμος», τονίζεται ότι ο πάσης φύσεως ατομικισμός και ηγεμονισμός της οικονομικής παγκοσμιοποίησης θα χάσουν την παντοδυναμία τους μπροστά στο ανθρωπιστικό πνεύμα του καλώς εννοούμενου οικουμενισμού.

Στο δεύτερο μέρος, που επιγράφεται «Από τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στην κοινωνία των προσώπων», αναλύονται οι τρόποι της αλλαγής αυτής, ώστε οι άνθρωποι και οι λαοί να βγουν από τον φαύλο κύκλο ενός ατελέσφορου συστήματος με στόχο την πνευματική νομοτέλεια της ανθρώπινης αυτοπραγμάτωσης σε μια οικουμενική κοινότητα συναλληλίας.

Το προσωποκεντρικό κοινωνικοοικονομικό σύστημα, που ως εκ του περιεχομένου και των ανθρωπιστικών του στοχεύσεων θα ονομαζόταν «Κοινωνικός Ανθρωπισμός», διέπεται από τα εξής γνωρίσματα: τη διανεμητική δικαιοσύνη ανάλογα με την προσφορά στο κοινωνικό οικοδόμημα, αλλά και τις ιδιαίτερες ανάγκες του. Αρχή που παραπέμπει στη διανομή σε όλους τους ανθρώπους της «αιδούς και της δίκης» από τον Δία, κατά τον Πρωταγόρειο Πλατωνικό μύθο· τη συμμετοχή σε μια δημοκρατική κοινωνία ίσων ευκαιριών χωρίς διαπλοκές κομματοκρατίας· την αλληλεξάρτηση των πολιτών με σεβασμό της διαφορετικότητάς τους σε μιαν κοινωνία συνεργασίας, στο πλαίσιο μιας εργασίας προσωπικής ικανοποίησης, αλλά και εποικοδομητικής συνεισφοράς για το κοινό καλό· το οικουμενικό πνεύμα για το πανανθρώπινο καλό: η συνεργασία των κρατών δεν σημαίνει την απώλεια της εθνικής ταυτότητας και της αυτοτελούς κρατικής υπόστασης, όπως ο κάθε πολίτης του δικού του κράτους δεν καταργεί τον πολίτη του κόσμου με την κατίσχυση τού άνευ γεωγραφικών ορίων οικουμενικού πνεύματος.

Εν συνεχεία, τίθεται το νευραλγικό σημερινό πρόβλημα της οικονομικής κρίσης μέσα στην παγκοσμιοποίηση της απελευθέρωσης της οικονομίας με τον αθέμιτο ανταγωνισμό και συγχρόνως της καταδολίευσης των πολιτών και της ηγεμονικής κυριαρχίας. Στον αντίποδα βρίσκονται οι δημοκρατικοί θεσμοί, ο δημοκρατικός διάλογος και η έκφραση της πλειοψηφίας σε μιαν ευνομούμενη κοινωνία συνοχής και λειτουργικότητας, αποτέλεσμα της εσωτερικής κάθαρσης των πολιτισμών. Η παιδεία, επομένως, καλείται να διαδραματίσει τον πρωτεύοντα ρόλο μιας σωστής και σωστικής αγωγής, για την εξυγίανση του πολιτισμού, απαλλαγμένου από τον ηγεμονισμό.

Στα επόμενα κεφάλαια γίνεται λόγος για τα ψυχολογικά, κοινωνικά και εθνικά-κρατικά εμπόδια και τους τρόπους αντιμετώπισής τους στην εφαρμογή του κοινωνικού ανθρωπισμού. Πέραν από την αλλαγή συμπεριφορών και νοοτροπιών, την κατάλληλη διαφώτιση και τη θέσπιση των αναγκαίων θεσμών, το κορυφαίο αίτημα που προκύπτει είναι η παρουσία εμπνευσμένων ηγετών, αλλά και η πνευματική καλλιέργεια εκείνων που τους εκλέγουν.

Την κατακλείδα του τελευταίου κεφαλαίου σηματοδοτούν τρεις βασικές αρχές, όπως τις ιεραρχεί ο συγγραφέας, για τη δημιουργία ενός πολιτισμού κοινωνικού ανθρωπισμού: α) ανάπτυξη ελεύθερων προσώπων και ενεργών πολιτών, που θα συνεργούν για το κοινό καλό του κοινωνικού συνόλου. β) κάτω από τη δημοκρατική πλειοψηφία του λαού έλεγχος των τριών πηγών εξουσίας, ήτοι της στρατιωτικής, της πολιτικής και της οικονομικής. γ) χωρίς την παρεμπόδιση της ατομικής δημιουργικότητας, ανακαταδιανομή του παγκόσμιου πλούτου με βάση τη διανεμητική δικαιοσύνη.

Ιδού ο καλός δάσκαλος και ο άριστος φιλόσοφος παιδαγωγός, ο μεταλαμπαδευτής στον τόπο μας του Προσωπισμού και ο καινοτόμος εισηγητής του Κοινωνικού Ανθρωπισμού στις κρίσιμες ώρες των χαλεπών καιρών μας.

Χρυσόθεμις Χατζηπαναγή