«Ξύπνησα με το μαρμάρινο τούτο κεφάλι στα χέρια / που μου εξαντλεί τους αγκώνες και δεν ξέρω πού να / τ’ ακουμπήσω. / Έπεφτε στο όνειρο καθώς έβγαινα από το όνειρο». Ίσως μ’ αυτή την αίσθηση να πρωταντίκρισε πριν από λίγες μέρες η Κατερίνα Περιστέρη μαζί με την ανασκαφική της ομάδα το εκπάγλου ωραιότητος γυναικείο κεφάλι. Και η έκπληξη για την επαλήθευση του ονείρου να την έκαμε να ονειρεύεται ακόμα εκεί στο κατώφλι, λίγα μέτρα από την είσοδο του τρίτου θαλάμου του μεγαλειώδους ταφικού μνημείου της Αμφίπολης.

Αν ήταν δυνατόν η προσωποποίηση του αρχαιοελληνικού κάλλους, ανώτερου και αυτού της Καρυάτιδας, μέσα από τις θασίτικες μαρμαρυγές τής απαστράπτουσας κομψότητάς του να εφαρμοζόταν τέλεια στο λιγότερο περίτεχνο σώμα της ανατολικής Σφίγγας! Αν η μαστορική σμίλη δεν απαιτούσε μια τέτοια συναρμογή, θα μπορούσε να ήταν η κεφαλή μιας άλλης Περσεφόνης, όπως εκείνης, που συμπλήρωνε το πολύχρωμο βοτσαλωτό ψηφιδωτό στον εσχατολογικό μύθο της αρπαγής της από τον Πλούτωνα και τον ψυχοπομπό Ερμή, μια επιπλέον θαυμαστή αποκάλυψη του μνημείου.

Οι προφητικοί, ωστόσο, στίχοι του Σεφέρη, που ανιστορεί στο «Μυθιστόρημά» του, εξακολουθούν να πλέκουν μύθους από αντικρουόμενες θεωρίες και οργιώδεις φήμες, με το σκεπτικό ότι και η πιο ανυπόστατη εικασία είναι πιθανή στην Αρχαιολογία. Μήπως και το ίδιο το όνομα της Αμφίπολης έχει στήσει τα πλοκάμια του στις αμφιβολίες, τις αμφιγνωμίες και τις αμφισβητήσεις, αφήνοντας άλυτους τους γρίφους στις αμφιλεγόμενες «Κασσανδρολογίες»;

Προς το παρόν, η πανέμορφη μιξογενής Σφίγγα με το αινιγματικό χαμόγελο της κρυπτικής της διάθεσης επιτείνει την απορία στο εναγώνιο ποιητικό παραλήρημα: «Κοιτάζω τα μάτια· μήτε ανοιχτά μήτε κλειστά / μιλώ στο στόμα που όλο γυρεύει να μιλήσει».

Αλλά η Σοφόκλεια «σκληρά αοιδός», η «πτερόεσσα κόρη» και η «ποικιλωδός Σφιγξ» ολοένα και αρνείται να εκφέρει τους δύσληπτους χρησμούς της. Λες και συνωμοτεί με τον λέοντα, που δέσποζε άλλοτε επιβλητικός και αγέρωχος στην κορυφή του Λόφου Καστά. Λες και με την ερμητική σιωπή της σαρκάζει τα ερωτηματικά και επισπεύδει τις ευπόθητες απαντήσεις τής επιστημονικής κοινότητας και του απλού κόσμου: Πού βρέθηκαν μαζί να συνομιλούν σε μιαν αντιστικτική σύνθεση τόσα ετερόκλητα γλυπτικά, αρχιτεκτονικά και μωσαϊκά τεχνουργήματα;

Ποιας ή ποιων μορφών από τους επιφανείς νεκρούς του Μακεδονικού Οίκου ή του περίγυρού τους να επικαλούνται τη φυσιογνωμία όλα αυτά τα συναρπαστικά πρόσωπα; Ποια σχέση μπορούν να έχουν τα ευρήματα τής εδώ αρχαιολογικής σκαπάνης με τους βασιλικούς τάφους της Βεργίνας;

Ποιοι γλύπτες, ζωγράφοι, ψηφοθέτες του τέλους του 4ου αιώνα π.Χ., από τον Απελλή, τον Νικόμαχο, τον Αριστείδη έως τους ανώνυμους καλλιτέχνες να διεκδικούν τη σφραγίδα της φιλοτέχνησης των μοναδικών έργων; Από πού μεταφυτεύτηκαν σε τούτη την αθηναϊκή αποικία και στήνοντας «στην πέτρα της υπομονής» τα εργαστήριά τους, ποιος ή ποιοι, άραγε, να «πρόσμεναν το θαύμα» της απαράμιλλής τους δημιουργίας;

Αυτό το περιπετειώδες ταξίδι στον χρόνο και στον χώρο, και σύμφωνα με τη «θεατρικότητα» της διάταξης των κλιμακωτών εντυπώσεων, θα μας οδηγήσει, όπως ευελπιστούν κάποιοι αρχαιολόγοι, στον κυρίως νεκρικό θάλαμο-ανδρώνα των συμποσίων των μακάρων με τα κτερίσματα, τ’ ανάκλιντρα και μ’ ένα ακόμα ψηφιδωτό δάπεδο, όπου ν’ απεικονίζεται ο επίσημος ένοικος του μακεδονικού τάφου;

Ή μήπως, αποκλειομένης της φυσικής φθοράς, να βρέθηκε στο έλεος τυμβωρύχων, που θα ’χαν παραβιάσει μαζί με τον «δρόμο» και τον προηγούμενο θάλαμο το θύρωμά του, διαβαίνοντας από τον πελώριο μαρμάρινο περίβολο και κατεβαίνοντας τα 17 σκαλοπάτια της γεωμετρικά βοτσαλόστρωτης εισόδου;

Είναι δυνατόν τα άδυτα του τάφου να κρύβουν τη λάρνακα, την υδρία, το πολύφυλλο χρυσό στεφάνι, που θάμπωσαν τότε τον Μανώλη Ανδρόνικο, σαν ανάσταινε τον Φίλιππο απ’ τις στάχτες του; Ή μήπως δεν είναι η σκιά του γιου του που πλανιέται εδώ, όσο κι αν ξένοι Αιγυπτιολόγοι συσχετίζουν την Αμφίπολη με το Σεραπείο στη Μέμφιδα.

Πότε θα λύσει και αυτόν τον γόρδιο δεσμό; Κι αν δεν είναι εκεί θαμμένος ο Ηφαιστίωνας, το μνημείο είναι «Κασσάνδρειον», κατά τις «Εικασίες» της Αρβελέρ στο ομώνυμο βιβλίο της, ή ένα «πολυάνδριον» των ναυάρχων του μεγάλου στρατηλάτη είτε «μάλλον ταφικό βασιλικό συγκρότημα»;

Άμποτε η Σφίγγα-φύλακας του μεγαλόπρεπου μνημείου ν’ αποκρυπτογραφήσει το πανάρχαιο ελληνικό της αίνιγμα…