Ανήμερα της σεπτής μνήμης ενός πεφωτισμένου διδάχου του γένους, που το Οικουμενικό Πατριαρχείο επισημοποίησε την αγιοκατάταξή του το 1961, σπουδαιολογούμε κατ’ εξοχήν σήμερα τις προτροπές των λόγων του.

Γιατί πολλά έχει να μας διδάξει και με ακοίμητο πατρικό ζήλο να μας νουθετήσει ο Πατροκοσμάς ή Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός με τις διαχρονικές υπερόριες ρήσεις και τα σοφά παραγγέλματα των «Διδαχών» και των «Προφητειών» του ύστερα από δύο και πλέον αιώνες από την εκφώνηση και την καταγραφή τους.

Παρόλο που ο ίδιος με χριστιανοπρεπή ταπείνωση μετέδιδε ότι «Διδάσκαλος μόνον ο Χριστός μας είναι», στις ακαταπόνητες περιοδείες του στη βορειοδυτική Ελλάδα και την Ήπειρο όχι μόνο ίδρυσε εκατοντάδες σχολεία, αλλά και ακατάπαυστα παρότρυνε τη διδασκαλία της ελληνορθόδοξης παιδείας και την καλλιέργεια της αμιγούς ελληνικής γλώσσας, διαλύοντας το έρεβος της αμάθειας μέσα στο πυκνό σκοτάδι της Τουρκοκρατίας:

«Να σπουδάζετε και εσείς, αδελφοί μου, να μανθάνετε γράμματα όσον ημπορείτε. Και αν δεν εμάθετε οι πατέρες, να σπουδάζετε τα παιδιά σας, να μανθάνουν τα ελληνικά, διότι και η Εκκλησία μας είνε εις την ελληνικήν. Και αν δεν σπουδάσεις τα ελληνικά, αδελφέ μου, δεν ημπορείς να καταλάβης εκείνα οπού ομολογεί η Εκκλησία μας».

Και καθώς πίστευε ότι η θρησκευτική ανύψωση του δουλωμένου γένους από λαϊκούς και κληρικούς θα συντελούσε καταλυτικά στην ηθικοπνευματική και εθνική του αναγέννηση, εκλαϊκεύοντας τις μεγάλες θεολογικές και παιδευτικές έννοιες έστρεφε τους δύο κεντρικούς άξονες της διδασκαλίας του γύρω από τη χριστιανική πίστη και την ελληνική ανθρωπιστική παιδεία.

Για τούτο και καταπολέμησε με τις φλογερές παραινέσεις της ορθοφροσύνης και το ζωντανό παράδειγμα του ελληνορθόδοξου ασκητικού του ήθους τους μαζικούς εξισλαμισμούς και την «αγραμματίαν» των ραγιάδων, τονίζοντας ότι «αγρίεψε το γένος από την αμάθεια». Με την αμεσότητα της υποβλητικής του πειθούς συμβούλευε: «…καλύτερα, αδελφέ μου, να έχεις ελληνικό σχολείο στην χώρα σου, παρά να έχεις βρύσες και ποτάμια, διότι οι βρύσες ποτίζουν το σώμα, τα δε σχολεία ποτίζουν την ψυχή.

Και ωσάν μάθεις το παιδί σου γράμματα, τότε λέγεται άνθρωπος· το σχολείο ανοίγει τας Εκκλησίας, όλα τα παιδιά να μανθάνουν ολίγα έστω, γερά γράμματα, ποτισμένα με το πνεύμα της Χριστιανικής θρησκείας, που περικλείει μέσα της όλα τα αναγεννητικά στοιχεία». Προφανώς, η Παιδεία που ενστερνιζόταν ο Πατροκοσμάς δεν ήταν μια γνωσιολογική και τεχνοκρατική κατάρτιση, παρά η διάπλαση χαρακτήρων και αληθινά μορφωμένων ανθρώπων.

Αυτός «ο ηρωικότερος των αγίων και ο αγιότερος των ηρώων», ή όπως δικαίως εγκωμιάστηκε ως «ο μεγαλύτερος μετά την άλωση Έλληνας και Πατέρας του νεοελληνικού έθνους», μας παρέδωσε και άλλα καίρια μαθήματα ηθικής χρηστομάθειας, ανθρωπιστικού πολιτισμού και κοινωνικής δικαιοσύνης. Όχι μόνο ως προς την ισότιμη σχέση των δύο φύλων και τον σεβασμό του ανθρωπίνου προσώπου γενικότερα, αλλά και πρόσφερε τον εαυτό του έμπρακτο παράδειγμα απόλυτης αφιλοχρηματίας:

«Δεν έχω άλλο ράσο από αυτό που φορώ». Παρά την αρνητική του στάση έναντι των Εβραίων και των Τούρκων, στηλιτεύει την πανταχόθεν αδικία και την πλεονεξία με όρους πανανθρώπινης κοινωνικής δικαιοσύνης, ανεξιθρησκίας και αντιρατσιστικής αποδοχής: «Όσοι αδικήσατε χριστιανούς ή Εβραίους ή Τούρκους, να δώσετε το άδικον οπίσω».

Εξ ου και μανιωδώς τον καταδίωξαν οι Ενετοί, οι κοτσαμπάσηδες, οι πλούσιοι και άλλοι ισχυροί, που διαπίστωναν ότι οι αυστηρές του επιτιμήσεις αντιστρατεύονταν τα συμφέροντά τους από την κατάφωρη εκμετάλλευση των φτωχών και των αδύνατων. Ωστόσο, παρά τις υποδείξεις στους χριστιανούς να φέρονται καλά στους αθίγγανους, συνέστηνε στους τελευταίους ν’ αφήσουν τους ζουρνάδες και τα νταούλια και να δουλέψουν.

Τα διδάγματα αυτού του θεόπνευστου πρωτοπόρου στον ελληνικό ορίζοντα των κοινωνικών αξιών της ολιγάρκειας και της φιλεργίας, της φιλανθρωπίας, της αλληλεγγύης και της σφυρηλάτησης των κοινοτικών και εθνικών δεσμών θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση μιας ορθόδοξης κοινωνιολογίας, άσχετης με μαρξιστικές, καπιταλιστικές ή νεοφιλελεύθερες θεωρητικολογίες. Εξάλλου, στάθηκε προάγγελος των μηνυμάτων του Ελευθέριου Βενιζέλου για τους αγρότες της Θεσσαλίας λίγο πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους: οι κοινωνικά και οικονομικά καταπιεσμένοι δεν μπορούν να πολεμούν για απελευθέρωση.

Επίκαιρες όσο ποτέ οι υποθήκες και οι προρρήσεις του Πατροκοσμά και τις χρειαζόμαστε για την παλινόρθωση της εθνικής αυτοσυνειδησίας και της νεοελληνικής μας συνέχειας.