Ακόμα και τα μικρά κράτη μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στο διεθνές γίγνεσθαι, αρκεί να έχουν συγκεκριμένους στόχους και να καταβάλουν σοβαρή και μεθοδική προσπάθεια

Αναντίλεκτα, η 25η Φεβρουαρίου 2019 αποτελεί, πλέον, ορόσημο για τη διεθνή κοινότητα και το Διεθνές Δίκαιο. Το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης («το Δικαστήριο») εξέδωσε τη γνωμοδότησή του σε σχέση με τις έννομες συνέπειες του διαχωρισμού του Αρχιπελάγους Chagos από τον Μαυρίκιο και τη συνεχιζόμενη διοίκηση της περιοχής από το Ηνωμένο Βασίλειο («ΗΒ»). Τη γνωμοδότηση αιτήθηκε η Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών («ΓΣ ΟΗΕ») με το Ψήφισμα 71/292 (22 Ιουνίου 2017), το οποίο περιελάμβανε δύο ερωτήματα: α) κατά πόσον η διαδικασία αποαποικιοποίησης του Μαυρικίου ολοκληρώθηκε νομότυπα και β) ποιες είναι οι έννομες συνέπειες που προκύπτουν από τη συνεχιζόμενη διοίκηση του Αρχιπελάγους Chagos από το ΗΒ.

Επιγραμματικά, το Δικαστήριο έκρινε ότι η απόσπαση του Αρχιπελάγους πριν από την ανεξαρτησία καθιστά την αποαποικιοποίηση του Μαυρικίου μη ολοκληρωμένη, καθώς δεν έγινε σε συμμόρφωση με τους σχετικούς κανόνες του Διεθνούς Δικαίου. Άρα, η μέχρι σήμερα διοίκηση του Αρχιπελάγους από το ΗΒ αποτελεί διεθνώς άδικη πράξη (internationally wrongful act), η οποία προκαλεί τη διεθνή ευθύνη του ΗΒ, που θα πρέπει να τερματίσει αυτήν την παράνομη συμπεριφορά το συντομότερο δυνατόν.

Ένα αξιοσημείωτο γεγονός είναι ότι οι νομικές θέσεις που εξέφρασε η Κύπρος ενώπιον του Δικαστηρίου αντανακλώνται σε μεγάλο βαθμό στη γνωμοδότηση. Η γνωμοδότηση εξεδόθη με συντριπτική πλειοψηφία (13-1) σε σχέση με τα κύρια νομικά σημεία και το λεκτικό της είναι ξεκάθαρο. Το ζήτημα θα επιστρέψει στη ΓΣ ΟΗΕ, η οποία θα αναλάβει να συντονίσει τις προσπάθειες για την ολοκλήρωση της αποαποικιοποίησης του Μαυρικίου.

Θα πρέπει να επισημανθεί ότι τα ευρήματα του Δικαστηρίου στη συγκεκριμένη γνωμοδότηση μπορούν να εφαρμοστούν και σε άλλες περιοχές όπου η αποικιακή δύναμη έχει κατακρατήσει τμήμα της επικράτειας τής πρώην αποικίας και η αποαποικιοποίηση δεν έχει ολοκληρωθεί νομότυπα.

Το περιεχόμενο της γνωμοδότησης

Αφού έκρινε ότι είχε αρμοδιότητα να παράσχει την εκζητούμενη γνωμοδότηση, το Δικαστήριο προχώρησε σε εξέταση των σχετικών κανόνων του Διεθνούς Δικαίου για να απαντήσει στα ερωτήματα που είχαν τεθεί από τη ΓΣ. Αναφορικά με την πρώτη ερώτηση, το Δικαστήριο σημείωσε ότι το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση είναι ένας από τους σκοπούς των Ηνωμένων Εθνών. Αρκούντως σημαντικό είναι ότι το Δικαστήριο απεφάνθη πως το Ψήφισμα της ΓΣ του ΟΗΕ 1514/1960 περί αποαποικιοποίησης επιβεβαίωσε το προϋπάρχον δικαίωμα στην αυτοδιάθεση και την εδαφική ακεραιότητα των αποικιών, όπως είχε αναπτυχθεί στο εθιμικό δίκαιο. Άρα, το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση ήταν νομικός κανόνας πριν το 1960, με αποτέλεσμα να καλύπτει και την περίπτωση της Κύπρου.

Ακολούθως, το Δικαστήριο τόνισε ότι η άσκηση του δικαιώματος στην αυτοδιάθεση θα πρέπει να συνιστά την ελεύθερα εκπεφρασμένη και γνήσια βούληση του λαού. Επιπρόσθετα, η αυτοδιάθεση θα πρέπει να ασκείται επί του συνόλου της επικράτειας μιας αποικίας, καθώς η αρχή της εδαφικής ακεραιότητας είναι θεμελιώδες συστατικό στοιχείο του δικαιώματος στην αυτοδιάθεση. Συνεπώς, ο διαμελισμός του εδάφους μιας αποικίας από την αποικιακή δύναμη, εκτός κι αν βασίζεται στην ελεύθερα εκπεφρασμένη και γνήσια βούληση του λαού, καταστρατηγεί το διεθνές δίκαιο.

Ένα ακόμα εξόχως σημαντικό σημείο είναι ότι το Δικαστήριο εξέφρασε τη θέση πως όταν ένα από τα μέρη σε συμφωνία για την παραχώρηση εδάφους βρίσκεται κάτω από την εξουσία του άλλου, τότε δεν υφίσταται διεθνής συνθήκη. Ένεκα τούτου, απαιτείται πολύ προσεκτική εξέταση και συνεχής παρακολούθηση των περιπτώσεων όπου δίδεται συγκατάθεση για την απόσπαση τμήματος του εδάφους μιας αποικίας. Τούτων λεχθέντων, το Δικαστήριο απεφάνθη ότι από τη στιγμή που ο διαχωρισμός του Αρχιπελάγους δεν βασίστηκε στην ελεύθερη και γνήσια βούληση του λαού του Μαυρικίου, η αποαποικιοποίηση της περιοχής δεν ολοκληρώθηκε σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο.

Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, το Δικαστήριο σημείωσε ότι στην υπό κρίση υπόθεση πρέπει να εφαρμοστεί το Διεθνές Δίκαιο όπως ισχύει σήμερα και όχι όπως πιθανόν να ίσχυε κατά τον χρόνο ανεξαρτησίας του Μαυρικίου. Αφ’ ης στιγμής το Δικαστήριο είχε αποφασίσει ότι η αποαποικιοποίηση του Μαυρικίου δεν συνετελέσθη νομότυπα, έκρινε ότι η συνεχιζόμενη διοίκηση του Αρχιπελάγους Chagos από το ΗΒ συνιστά διεθνώς άδικη πράξη, η οποία ενεργοποιεί τη διεθνή ευθύνη του τελευταίου, το οποίο πρέπει να παύσει την έκνομη συμπεριφορά όσο το δυνατόν πιο σύντομα για να περατωθεί η αποαποικιοποίηση. Ο τρόπος με τον οποίο θα ολοκληρωθεί η διαδικασία θα καθοριστεί από τη ΓΣ του ΟΗΕ, ενώ όλα τα κράτη πρέπει να συνεργαστούν με τον ΟΗΕ προς τον σκοπό αυτό, καθώς το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση γεννά υποχρεώσεις έναντι όλων (erga omnes).

Ατομικές γνώμες δικαστών

Παρά το γεγονός ότι το Δικαστήριο δεν επιβεβαίωσε πως το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση συνιστά κανόνα επιτακτικού δικαίου (ius cogens), εντούτοις οι Δικαστές Canado Trindade και Robinson τόσο στην Κοινή Ατομική Γνώμη τους όσο και στις Ατομικές Γνώμες τους, όπως και η Δικαστής Sebutinde στην Ατομική Γνώμη της, ανέφεραν ότι το Δικαστήριο θα έπρεπε να είχε επαναβεβαιώσει ρητά τον επιτακτικό χαρακτήρα της αυτοδιάθεσης (η άποψη αυτή είναι αποδεκτή στη θεωρία και νομολογία του Διεθνούς Δικαίου).

Μάλιστα, ο Δικαστής Canado Trindade στην Ατομική Γνώμη του έκανε ρητή αναφορά στα επιχειρήματα της ΚΔ, η οποία υποστήριξε τον επιτακτικό χαρακτήρα της αυτοδιάθεσης και ότι η παροχή συναίνεσης για τη συνέχιση της αποικιοκρατίας δεν απαλλάσσει την αποικιακή δύναμη από την υποχρέωση να τερματίσει την έκνομη συμπεριφορά της.

Ο Δικαστής Robinson στην Ατομική Γνώμη του συμπεραίνει ότι, εφόσον το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση είναι κανόνας επιτακτικού δικαίου και έχει παραβιαστεί στην περίπτωση του Αρχιπελάγους Chagos, η συμφωνία μεταξύ ΗΒ-ΗΠΑ για εγκαθίδρυση στρατιωτικών Βάσεων της δεύτερης στο Αρχιπέλαγος είναι άκυρη εξ υπαρχής. Η ρηθείσα άποψη, μεταβλητέων των μεταβλητών, μπορεί να αντιπαραβληθεί με το επιχείρημα ότι απαιτείται συναίνεση όλων των συμβαλλομένων μερών για οποιαδήποτε τροποποίηση των Συνθηκών του 1960.

Επίσης, ο ίδιος δικαστής υποστήριξε ότι οι εκλογές στον Μαυρίκιο μετά τη διευθέτηση για το Αρχιπέλαγος δεν εξομοιούνται με παροχή συναίνεσης για την απόσπαση του Αρχιπελάγους, καθώς αυτό ήταν ήδη τετελεσμένο γεγονός (fait accompli) κατά τον κρίσιμο χρόνο. Αυτό το επιχείρημα απαντά σε όσους υποστηρίζουν ότι οι προεδρικές εκλογές στην Κύπρο μετά την υπογραφή των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου επικύρωσαν την εγκαθίδρυση των βρετανικών Βάσεων σε Ακρωτήρι και Δεκέλεια.

Η Αντιπρόεδρος του Δικαστηρίου, Δικαστής Xue, έκανε μια πολύ σημαντική παρατήρηση στην Ατομική Γνώμη της. Συγκεκριμένα, είπε ότι η υποχρέωση του ΗΒ για επιστροφή του Αρχιπελάγους όταν πια δεν θα είναι απαραίτητο για αμυντικούς σκοπούς εμμέσως δείχνει πως δεν υπήρξε επίσημη μεταβίβαση κυριαρχίας από τον Μαυρίκιο στο ΗΒ κατά τον διαχωρισμό της περιοχής. Το σημείο αυτό προσιδιάζει στην περίπτωση της Κύπρου, καθώς το ΗΒ έχει αναλάβει την ίδια υποχρέωση επιστροφής εδαφών έναντι της Κυπριακής Δημοκρατίας σε σχέση με τις βρετανικές Βάσεις.

Οι νομικές θέσεις της Κύπρου

Ένα γενικό συμπέρασμα, που προκύπτει από την όλη διαδικασία, είναι ότι ακόμα και τα μικρά κράτη μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στο διεθνές γίγνεσθαι, αρκεί να έχουν συγκεκριμένους στόχους και να καταβάλουν σοβαρή και μεθοδική προσπάθεια. Η συμμετοχή της Κύπρου στη διαδικασία επιβεβαιώνει του λόγου το αληθές. Οι θέσεις της Κύπρου για ελεύθερα εκπεφρασμένη και γνήσια βούληση σε σχέση με τον διαμελισμό αποικιακού εδάφους, προσεκτική εξέταση των περιπτώσεων όπου δίδεται συγκατάθεση για απόσπαση εδάφους, εφαρμογή του διεθνούς δικαίου όπως ισχύει σήμερα, ύπαρξη συνεχιζόμενης άδικης πράξης και διεθνούς ευθύνης και δημιουργία υποχρεώσεων έναντι όλων (erga omnes) υιοθετήθηκαν από το Δικαστήριο, ενώ ο ισχυρισμός για τον επιτακτικό χαρακτήρα της αυτοδιάθεσης υποστηρίχθηκε από τρεις δικαστές στις ατομικές γνώμες τους.

Οι κάτοικοι του Μαυρικίου αγωνίστηκαν για δεκαετίες, κατά τη διάρκεια των οποίων δέχθηκαν ηχηρά ραπίσματα. Μετά το αποτέλεσμα της γνωμοδότησης, όμως, μπορούμε να πούμε μετά βεβαιότητας ότι κανένας αγώνας δεν πάει χαμένος. Όπως αναφέρει η επιγραφή στο δάπεδο του Παλατιού της Ειρήνης στη Χάγη, όπου στεγάζεται το Δικαστήριο: «Sol iustitiae illustra nos» («Είθε ο ήλιος της δικαιοσύνης να μας φωτίζει»).

ΝΙΚΟΛΑΣ Α. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ
Δικηγόρος,
Διδάκτωρ Δημόσιου Διεθνούς Δικαίου