ΣΧΕΔΙΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΝΕΓΕΡΣΗ ΜΕΓΑΛΟΥ ΤΕΜΕΝΟΥΣ ΣΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΑΝΤΡΕΑ

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ, ΑΝΤΡΕΑΣ ΦΟΥΛΙΑΣ, ΔΙΑΖΩΓΡΑΦΙΖΕΙ ΜΕ ΜΕΛΑΝΑ ΧΡΩΜΑΤΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΜΑΣ ΘΗΣΑΥΡΩΝ ΣΤΑ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΑ, ΕΠΙΣΗΜΑΙΝΟΝΤΑΣ ΟΤΙ ΠΑΜΠΟΛΛΟΙ ΝΑΟΙ ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΣΕ ΕΡΕΙΠΙΩΔΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ, ΕΝΩ, ΑΛΛΑ, ΕΙΤΕ ΑΠΟΣΑΘΡΩΝΟΝΤΑΙ ΣΤΑΔΙΑΚΑ ΕΙΤΕ ΑΠΕΙΛΟΥΝΤΑΙ ΜΕ ΟΛΟΣΧΕΡΗ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ, ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΑΝΑΚΟΠΗΣ ΤΗΣ ΠΟΡΕΙΑΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

«Η δικοινοτική επιτροπή για τον πολιτισμό έχει επιτελέσει ένα σημαντικό έργο και αυτό οφείλουμε να της το πιστώσουμε, ωστόσο, πρέπει να ενισχυθεί περαιτέρω οικονομικά, αλλά και να αλλάξει το μοντέλο λειτουργίας της, που βασίζεται σε μια λογική απόλυτης ισορροπίας, καθώς στόχος πρέπει να είναι να διορθωθούν και να αποκατασταθούν όλα τα αρχαία μνημεία της Κύπρου, είτε ελληνικά/χριστιανικά είτε μουσουλμανικά, εξολοκλήρου»

Στα πρόθυρα ολοσχερούς κατάρρευσης βρίσκονται εκατοντάδες ιστορικά μνημεία στην κατεχόμενη Κύπρο, βορά στη φθορά του χρόνου και στην αναλγησία των κατοχικών «αρχών».

Η πρόσφατη κατάρρευση της εκκλησίας του Αγίου Ιακώβου στη νεκρή ζώνη, στην παλιά Λευκωσία, ανέδειξε, με τον δραματικότερο τρόπο, το ζήτημα της συντήρησης και διάσωσης των αρχαιολογικών μας μνημείων στις κατεχόμενες περιοχές, που, στη συντριπτική πλειοψηφία τους, απειλούνται με οριστική εξαφάνιση.

Μιλώντας στη «Σ» της Κυριακής, ο Πρόεδρος της Βυζαντινολογικής Εταιρείας (η οποία επανανέδειξε το γεγονός), Αντρέας Φούλιας, διαζωγράφισε με μελανά χρώματα την όλη κατάσταση, επισημαίνοντας ότι πάμπολλοι ναοί καθώς και άλλα ιστορικά μνημεία βρίσκονται σε ερειπιώδη κατάσταση, ενώ, άλλα, είτε αποσαθρώνονται σταδιακά είτε απειλούνται με ολοσχερή κατάρρευση, χωρίς να υπάρχει δυνατότητα ανακοπής της πορείας προς την καταστροφή. Το ίδιο συμβαίνει και με πάμπολλα συλημένα και κατεστραμμένα νεκροταφεία (εικόνα, βεβαίως, που παρατηρείται ενίοτε και στις ελεύθερες περιοχές με μουσουλμανικά νεκροταφεία).

Μεταξύ των μνημείων που βρίσκονται σε ανάλογη κατάσταση είναι ο ναός των Αγίων Σεργίου και Βάκχου στη Νέτα της Καρπασίας, ο Άγιος Γεώργιος του Φαράγγου, η Αγία Παρασκευή και ο Άγιος Παντελεήμονας στην Αμμόχωστο/Βαρώσια, ο Άγιος Γεώργιος ο Ρηγάτης, ο Άγιος Βασίλειος στο Καράκουμι, ο ναός της Παναγίας στο παλαιό κοιμητήριο της Μόρφου, η Παναγία η Μελανδρίνα στην Κερύνεια, ενώ ουδεμία πληροφόρηση υπάρχει για τα μοναστήρια, τα οποία έχουν μετατραπεί σε στρατώνες, όπως ο Άγιος Χρυσόστομος και η Παναγία η Αφέντρικα στον Κουτσοβέντη και ο Άγιος Σπυρίδωνας στην Τρεμετουσιά.

Μιλώντας, ειδικότερα, για τις εκκλησίες και τα μνημεία της περιοχής Αμμοχώστου, ο κ. Φούλιας επισήμανε ότι η ιστορική εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, του 16ου αι., βρίσκεται, πλέον, σε ερειπιώδη κατάσταση και αποτελεί, ίσως, τον πλέον κατεστραμμένο ναό, από στατική άποψη, της περιοχής της Αμμοχώστου. «Είναι μία από τις παλαιότερες εκκλησίες της Αμμοχώστου, του 16ου αιώνα, και μαζί με τη Χρυσοσπηλιώτισσα αποτελούν τα αρχαιότερα μνημεία των Βαρωσίων».

Ένα άλλο μνημείο, πάλι στο Βαρώσι, μεγάλης πολιτισμικής σπουδαιότητας, το οποίο επίσης βρίσκεται σε άσχημη κατάσταση, είναι ο Άγιος Γεώργιος του Φαράγγου, του 12ου αι. «Ήδη, ένα κομμάτι του, στην ανατολική πλευρά, έχει πέσει (καμάρα οροφής), ως επίσης ένα άλλο κομμάτι στη δυτική πλευρά κατέρρευσε», εξηγεί ο Πρόεδρος της Βυζαντινολογικής Εταιρείας, προσθέτοντας: «Είναι ένα μνημείο πολύ σημαντικό, το οποίο κινδυνεύει άμεσα… Συγκρίνοντας φωτογραφίες του 2013, 2015, 2016 και 2017, τις οποίες βγάλαμε στο πλαίσιο της καταγραφής των μνημείων, διαπιστώνουμε ότι οι καταστροφές είναι πολύ μεγάλες και συνεχίζονται».

Ανυπολόγιστη καταστροφή

Όσον αφορά το μέγεθος της καταστροφής της πολιτισμικής μας κληρονομιάς στα κατεχόμενα, ο κ. Φούλιας διευκρινίζει ότι, σε ακριβείς αριθμούς, δεν μπορούμε να πούμε σε ποια επίπεδα ανέρχεται. «Γνωρίζουμε, ωστόσο», σημειώνει, «ότι ο αριθμός των κατεχόμενων εκκλησιών ανέρχεται πάνω από τις 550. Όλα τα μνημεία, συμπεριλαμβανομένων των αρχαιοτήτων, είναι πολύ περισσότερα. Από τις εκκλησίες, ένας μεγάλος αριθμός έχει στατικά προβλήματα - άλλες έχουν ραγίσει, άλλες έχουν καταρρεύσει, κι άλλες έχουν καταστραφεί ολοσχερώς, δηλαδή δεν υφίστανται πλέον, οπόταν μπορούμε να συλλάβουμε το μέγεθος της καταστροφής».

Μεγαλύτερο κίνδυνο εξαφάνισης αντιμετωπίζουν τα μνημεία που βρίσκονται κοντά ή σε στρατιωτικές ζώνες, αφού, γι’ αυτά, δεν υπάρχει ουδεμία δυνατότητα εποπτείας και ελέγχου.

«Γι’ αυτά τα μνημεία, παρότι δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι a priori χαμένα, δυσχεραίνει εξαιρετικά η κατάσταση, καθότι δεν έχουμε τη δυνατότητα εποπτείας», λέει. Ένα τέτοιο μνημείο είναι ο Άγιος Χρυσόστομος στον Κουτσοβέντη, «τον οποίον, εδώ και 44 χρόνια, μόνο δύο άνθρωποι τον είδαν, ο Άγιος Σπυρίδωνας στην Τρεμετουσιά, για τον οποίον κάναμε πάρα πολλές προσπάθειες, μέσω φίλων και γνωστών αρχαιολόγων, αλλά δεν μας επετράπη ποτέ να πλησιάσουμε. Ένας ιστορικός ναός, ο οποίος είναι σήμερα αποθήκη πυρομαχικών.

»Αν, δε, υπολογίσει κανείς ότι η μισή περίπου κατεχόμενη περιοχή είναι στρατιωτική ζώνη, τότε αντιλαμβάνεται το μέγεθος του προβλήματος. Μόνο με το να πάει κάποιος και να προσπαθήσει να βγάλει μερικές φωτογραφίες, θέτει σε κίνδυνο τη ζωή του».

Μεγάλο κίνδυνο εξαφάνισης διατρέχουν και τα μνημεία των κατεχόμενων κοινοτήτων, με τις μοναδικής ωραιότητας «εκκλησίες μινιατούρες τους». Μετά βεβαιότητας μπορούμε να πούμε, αναφέρει, ότι, «στη συντριπτική πλειοψηφία τους, με την πάροδο του χρόνου, όλα αυτά τα μνημεία θα εξαφανιστούν, και αρκετά έχουν, ήδη, χαθεί ανεπιστρεπτί. «Εμείς γνωρίζουμε τα πολύ μεγάλα μνημεία, όμως, αν πάει κανείς στα κατεχόμενα χωριά μας, θα αντικρίσει μνημεία με τη δική τους μοναδική ιστορία, επενδυμένα με τα βιώματα και τις μνήμες των ανθρώπων, που χάνονται μέρα με τη μέρα».

Ο πλέον αδυσώπητος εχθρός για τα μνημεία είναι «ο χρόνος, η αδιαφορία, η εγκατάλειψη και η εσκεμμένη σύληση… Αν δεν επέμβει ο ανθρώπινος παράγοντας, κάποια στιγμή όλα θα καταρρεύσουν. Πόσω μάλλον σε μια κατεχόμενη περιοχή, όπου δεν υπάρχει έλεγχος και παρακολούθηση και, συχνά, επιτρέπεται κάθε είδους ασυδοσία», εξηγεί.

Ο ρόλος της Δικοινοτικής

Παρ’ όλα αυτά, επισημαίνει ο κ. Φούλιας, ο ρόλος της δικοινοτικής επιτροπής για τον πολιτισμό είναι πολύ θετικός, «έχει κάνει ένα πολύ αξιόλογο έργο, το οποίο πρέπει να της πιστώσουμε». Ωστόσο, τονίζει, «οι πολιτικές συνθήκες δεν ευνοούν πάντα την απρόσκοπτη λειτουργία της, ενώ μεγάλο θέμα είναι και το οικονομικό. Η λογική της ισορροπίας, δε, που διέπει τη φόρμουλα λειτουργίας της, η συντήρηση, δηλαδή, ενός χριστιανικού μνημείου έναντι ενός μουσουλμανικού, ενός στις ελεύθερες περιοχές και ενός στις κατεχόμενες, αντιλαμβάνεται κανείς ότι δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά για πολύν καιρό.

Είναι εις βάρος των δικών μας ιστορικών μνημείων, διότι είναι πάρα πολύ περισσότερα, έχουν υποστεί πολύ μεγαλύτερες καταστροφές και, αρχιτεκτονικά, είναι πολύ πιο πολύπλοκα και σημαντικά απ’ ό,τι τα μουσουλμανικά -και αυτό το λέω με απόλυτο σεβασμό στα μουσουλμανικά μνημεία-, αφού συνδυάζουν πολλές μορφές τέχνης, πέρα από την αρχιτεκτονική, όπως η ζωγραφική, το ψηφιδωτό, η γλυπτική, κ.λπ.. Άλλωστε, τα περισσότερα από τα μουσουλμανικά τεμένη συντηρούνται προσηκόντως από την Κυπριακή Δημοκρατία».

Υπό αυτές τις συνθήκες, υπογραμμίζει, «εάν δεν υπάρξει σύντομα λύση», ο μοναδικός τρόπος διάσωσης των μνημείων μας, στο μέτρο που μπορεί να διασωθούν, είναι η αύξηση των κονδυλίων της δικοινοτικής επιτροπής. «Θα μπορούσε να εξοικονομηθούν κάποια κονδύλια από άλλες δραστηριότητες, τα οποία να διοχετευθούν στην προσπάθεια διάσωσης των μνημείων. Χρειάζονται περισσότερα χρήματα, περισσότερη αρωγή, περισσότερος έλεγχος και φροντίδα, ενδεχομένως και περαιτέρω ενδυνάμωση των επιτροπών που ασχολούνται με αυτά τα θέματα. Βασικότατο, επίσης, είναι η αλλαγή του μοντέλου με το οποίο λειτουργεί η Επιτροπή, αφού στόχος πρέπει να είναι να διορθωθούν και να αποκατασταθούν όλα τα αρχαία μνημεία μας, είτε ελληνικά/χριστιανικά είτε μουσουλμανικά, εξολοκλήρου».

Σχεδιάζουν τζαμί στον Απόστολο Ανδρέα

Εν τω μεταξύ, σύμφωνα με πληροφορίες, τις οποίες επιβεβαιώνει ο Ανδρέας Φούλιας, οι κατοχικές «αρχές» σχεδιάζουν την ανέγερση μεγάλου μουσουλμανικού τεμένους στον Απόστολο Αντρέα στην Καρπασία, κάτι που, αν γίνει, θα συνιστούσε πρωτοφανή καταπάτηση του ιστορικού μνημείου και μια ακραία προσβολή του θρησκευτικού αισθήματος των Ελλήνων Κυπρίων.

Όπως πληροφορούμαστε, οι «αρχές» του ψευδοκράτους είχαν, αρχικά, λάβει απόφαση για την ανέγερση του τεμένους, την οποία στη συνέχεια επανεξέτασαν, χωρίς, όμως, ποτέ να την εγκαταλείψουν, καθώς συνεχίζει να παραμένει στις σκέψεις και στους σχεδιασμούς τους.

Για το θέμα έχει ασχοληθεί, ήδη, με σχετικό δημοσίευμα, η «Αφρίκα», η οποία επανήλθε, προσφάτως, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, γεγονός που καταδεικνύει ότι παραμένει στις «σκέψεις» των κατοχικών «αρχών».

Για τις διαστάσεις αυτής της… «πρωτάκουστης» ιστορίας, ο κ. Φούλιας κάνει μια διαφωτιστική αναφορά, παραθέτοντας και την ψευδή, ιστορικά, «τεκμηρίωση» της πρόθεσης των Τούρκων: «Ο Απόστολος Ανδρέας είναι ένα τεράστιο, όσο και λεπτό θέμα. Πρόσφατα, στα κατεχόμενα ηγέρθη ζήτημα για οικοδόμηση μουσουλμανικού τεμένους στον χώρο του μοναστηριού, επειδή τάχα εκεί βρισκόταν θαμμένος ένας μουσουλμάνος Sahabe, δηλαδή συνοδός του Προφήτη Μωάμεθ, ισχυρισμός ο οποίος δεν επικυρώνεται ιστορικά.

»Οι Τ/κ, για να το δικαιολογήσουν αυτό, προβαίνουν σε παρερμηνεία μιας μεσαιωνικής πηγής, ότι στο συγκεκριμένο σημείο σκοτώθηκε ο εν λόγω συνοδός του Προφήτη Μωάμεθ, κάτι που δεν έχει καμιά σχέση με τον Απόστολο Αντρέα. Είναι σε άλλη παραθαλάσσια πλευρά της Κύπρου που αναφέρεται η εν λόγω πηγή, χωρίς να ονοματίζει πού. Οπότε, κάποιοι εντεταλμένοι, σε εισαγωγικά «επιστήμονες», από την άλλη πλευρά, έσπευσαν να πουν ότι η τοποθεσία αυτή είναι ο Απόστολος Αντρέας. Είναι ένας φόβος τον οποίον έχω και θεωρώ το θέμα εξαιρετικά επικίνδυνο.

»Αν γίνει κάτι τέτοιο, θα πρόκειται για πραγματική καταπάτηση και βιασμό του χώρου και της ιστορίας. Έχω δει φωτογραφία του σχεδίου, πρόκειται για ένα τεράστιο τέμενος με έξι μιναρέδες. Η συντήρηση, πάντως, της μονής με συνεισφορά της Εκκλησίας της Κύπρου, αλλά και του Evkaf, ελπίζουμε πως είναι μια συνειδητή θετική ενέργεια για συνεργασία και όχι μια υστερόβουλη ενέργεια των Τούρκων για μελλοντική εφαρμογή της επιθυμίας τους για ανέγερση τεμένους».

Να σημειώσουμε πως ο κ. Φούλιας προβαίνει σε σχετική αναφορά, σε πρόσφατη, υπό δημοσίευση, μελέτη του για τα ασκητήρια της επαρχίας Αμμοχώστου που θα δημοσιεύσει η Μητρόπολις Αμμοχώστου.

Για τη συζήτηση γύρω από το θέμα, βλ. R. Harmanah, Appropriating Common Ground On Apostolos Andreas Monastery in Karpas Peninsula, L. Summerer, H. Kaba (eds), The Northern face of Cyprus. New Studies in Cypriot Archaeology and Art History, Ege Yayinlari, Istanbul 2016, σ. 477-488.