Η ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ ΜΕΝ ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ, ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΕΓΓΥΑΤΑΙ ΤΗΝ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ, ΟΥΤΕ ΔΕΣΜΕΥΕΙ ΤΑ ΤΕΣΣΕΡΑ ΕΜΠΛΕΚΟΜΕΝΑ ΚΡΑΤΗ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΤΟΥ

Μια από τις μεγάλες προκλήσεις για τον East Med, ίσως η μεγαλύτερη σε αυτήν τη φάση, είναι η αβεβαιότητα διαθεσιμότητας αερίου όχι ως δυνητική εμπορική επιλογή αλλά ως διαθέσιμη πιστοποιημένη ποσότητα

Η ανακοίνωση -στο πλαίσιο της τριμερούς συνόδου της Μπερ Σεβά- για την επίτευξη διακυβερνητικής συμφωνίας αναφορικά με την κατασκευή του αγωγού East Med μεταξύ των κυβερνήσεων Ελλάδος-Κύπρου-Ισραήλ-Ιταλίας αποτελεί μια εξέλιξη-ορόσημο για τη γεωπολιτική της ενέργειας στη Ν.Α. Μεσόγειο.

Αποτελεί παράλληλα τεκμήριο υψηλής ωρίμανσης ενός σχεδίου, που όταν είχε πρωτο-παρουσιασθεί το 2010 είχε χαρακτηρισθεί -ενδεχομένως και δικαιολογημένα- ως “pipe dream”. Έκτοτε, η τεχνολογία κατασκευής αγωγών σε υπερ-βαθιά νερά (και μέρα των 3 χλμ) έχει κάνει άλματα. Ήδη στον Κόλπο του Μεξικού υπάρχουν αγωγοί (πεδίο Stones) που λειτουργούν σε βάθη μεγαλύτερα από αυτά στα οποία επιδιώκεται να κατασκευασθεί ο East Med.

Το έργο, βεβαίως, εάν και εφόσον κατασκευασθεί, θα αποτελέσει ένα έργο μοναδικής καινοτομίας, καθώς θα κληθεί να διατρέξει σχεδόν όλον τον (σεισμογενή) πυθμένα της Ανατολικής Μεσογείου σε μήκη άνω των 1000 χιλιομέτρων και σε βάθη που αγγίζουν και ενδεχομένως οριακά να υπερβούν τα 3000 μέτρα. Η κατάληξη επί του προσχεδίου της διακυβερνητικής που διαβιβάστηκε προς έγκριση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να αποτελέσει τυπική παρά ουσιαστική διαδικασία πριν από την τελική υπογραφή της συμφωνίας τον ερχόμενο μήνα.

Η συμφωνία αυτή δημιουργεί το πλαίσιο προώθησης του έργου σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο, εναρμονίζοντας την πολιτική στήριξη του σχεδίου μακροπρόθεσμα, αλλά δεν εγγυάται την υλοποίησή του, ούτε δεσμεύει τις κυβερνήσεις των τεσσάρων εμπλεκόμενων κρατών να χρηματοδοτήσουν την κατασκευή του. Καμία άλλωστε από τις εμπλεκόμενες κυβερνήσεις, με τη μερική εξαίρεση της κυπριακής, δεν έχουν δικαίωμα ιδιοκτησίας επί των υπαρκτών ή/και των υφιστάμενων (Αφροδίτη, Λεβιάθαν, Ταμάρ) κοιτασμάτων φυσικού αερίου που θα πρέπει να δεσμευθούν για την κατασκευή του αγωγού. Έχουν, ωστόσο, άλλους μοχλούς πίεσης.

Τα κριτήρια για υλοποίηση του έργου

Η απόφαση δέσμευσης ή μη-δέσμευσης ποσοτήτων αερίου προ-απαιτεί την εξεύρεση αγοραστών μακροπρόθεσμων (10-15 ετών) συμβολαίων παροχής αερίου στην Ελλάδα και κυρίως την Ιταλία και την κεντρική ευρωπαϊκή αγορά. Εάν οι αγοραστές αυτοί δεν βρεθούν, οι ιδιωτικές εταιρείες ανάπτυξης/εκμετάλλευσης των εν λόγω κοιτασμάτων δεν πρόκειται να πληρώσουν ούτε ένα $ για την κατασκευή του East Med.

Αυτό ωστόσο δεν σημαίνει ότι τα μοναδικά κριτήρια για την υλοποίηση τέτοιων έργων υποδομής είναι εμπορικά. Αντιθέτως, σε περιοχές υψηλού γεωπολιτικού ρίσκου, ο ρόλος των κυβερνήσεων είναι κρίσιμης σημασίας για την υλοποίηση ή την ακύρωση διαφορετικών σχεδίων εξαγωγής.

Όπως προανέφερα, η Κυπριακή Δημοκρατία διαθέτει πολύ σημαντικούς μοχλούς συν-απόφασης -μαζί με τις εταιρείες- για το πού θα διατεθεί το αέριό της, ενώ η κυβέρνηση του Ισραήλ πρέπει να εγκρίνει με απόφαση Υπουργικού Συμβουλίου σχετική άδεια εξαγωγής (export license) πριν εξαχθεί το αέριο των ιδιωτικών ισραηλινών εταιρειών όπως η Noble, η Delek, η Ratio και η Isramco, εκτός Ισραήλ. Σε διαφορετική περίπτωση, οι Noble & Delek θα είχαν κατασκευάσει εδώ και χρόνια αγωγό εξαγωγής αερίου προς την Τουρκία…

Σε ό,τι αφορά τους τελικούς Ευρωπαίους καταναλωτές, η αγορά αερίου από τον East Med δεν θα αποτελέσει την πρώτη φορά που Ευρωπαίοι αγοραστές αερίου θα πληρώσουν ένα premium για τη διασφάλιση νέων πηγών τροφοδοσίας. Το ίδιο ακριβώς κάνουν ήδη μέσα από τις εισαγωγές αμερικανικού LNG διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, αν και σε σαφώς μικρότερες ποσότητες από αυτές που θα μεταφέρει ο East Med εάν υλοποιηθεί.

Το αέριο της Ανατολικής Μεσογείου -αν και ακριβότερο των υφιστάμενων πηγών τροφοδοσίας- θα επιτρέψει στους Ευρωπαίους αγοραστές/μεταπράτες να μειώσουν το ρίσκο της υπερ-εξάρτησής τους από έναν ή δύο βασικούς προμηθευτές, όπως π.χ. η Gazprom ή η αλγερινή Sonatrach. Παράλληλα, ενδεχόμενη υλοποίηση του East Med θα ελαχιστοποιήσει το ρίσκο διακοπής στην τροφοδοσία αερίου προς την Ευρώπη λόγω διαμετακομιστικής κρίσης, όπως αυτή που προέκυψε το 2006 και το 2009 μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας δίνοντας ώθηση στην κατασκευή των δικτύων αγωγών που τώρα παρακάμπτουν την Ουκρανία όπως οι Nord Stream και Turk Stream.

Ομπρέλα ασφάλειας με ad hoc συνεργασία

Εφόσον ο East Med προστατευθεί επαρκώς από μια ad hoc στρατιωτική συνεργασία μεταξύ Ελλάδος-Ισραήλ (και ενδεχομένως της Αιγύπτου) κατά τη φάση κατασκευής του, η Τουρκία θα μπορεί να κάνει πολύ λίγα πράγματα για να εμποδίσει τη λειτουργία του αφού αυτός κατασκευασθεί. Η Άγκυρα, που βλέπει αυτόν τον αγωγό ως ανασχετικό τείχος των ηγεμονικών της φιλοδοξιών, θα επιχειρήσει να εμποδίσει την υλοποίησή του με κάθε μέσο, ιδίως σε ό,τι αφορά τη δέσμευση των εμπλεκομένων κρατών να τον προστατεύσουν στρατιωτικά από την ίδια.

Θα πρέπει να θεωρείται βέβαιο ότι το τουρκικό πολεμικό ναυτικό -συνεπικουρούμενο από το μικρό αεροπλανοφόρο που η Άγκυρα έχει υπό κατασκευήν- θα αποπειραθεί να εμποδίσει την κατασκευή του αγωγού με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που παρεμπόδισε τη γεώτρηση της ΕΝΙ στο τεμάχιο 3 της Κυπριακής ΑΟΖ τον Φεβρουάριο του 2018. Για να αποτραπεί ανάλογος τουρκικός τυχοδιωκτισμός στην περίπτωση του East Med, οι ναυτικές δυνάμεις Ελλάδος, Ισραήλ και Αιγύπτου θα πρέπει να συντονιστούν σε σχετικά σενάρια ασκήσεων από τη στιγμή που θα καταστεί τεχνικο-οικονομικά βιώσιμη η υλοποίηση του έργου και παρθεί η τελική επενδυτική απόφαση (Final Investment Decision-FID) για την κατασκευή του.

Το 2022 η κρίσιμη απόφαση για αγωγό

Δεδομένου ότι ο αγωγός επιδιώκεται να τεθεί σε λειτουργία μέσα στο 2025 και δεδομένου ότι θέλει τουλάχιστον τρία έτη κατασκευής, η απόφαση για το FID του έργου, που αποτελεί το μη-αναστρέψιμο σημείο για την υλοποίηση του αγωγού, θα πρέπει να ληφθεί το αργότερο μέσα στο 2022. Μια από τις μεγάλες προκλήσεις για τον East Med, ίσως η μεγαλύτερη σε αυτήν τη φάση, είναι η αβεβαιότητα διαθεσιμότητας αερίου όχι ως δυνητική εμπορική επιλογή αλλά ως διαθέσιμη πιστοποιημένη ποσότητα.

Τα υφιστάμενα υπό παραγωγή πεδία, από τα οποία με βάση την ισχύουσα ισραηλινή νομοθεσία μπορεί να εξαχθεί αέριο, δηλαδή η πρώτη φάση παραγωγής του Λεβιάθαν και η δεύτερη φάση παραγωγής του Ταμάρ, έχουν ήδη δεσμευθεί προς εξαγωγή στα τερματικά της Αιγύπτου, για όσο χρόνο φυσικά η επιλογή ενός ισραηλινο-τουρκικού αγωγού παραμένει κλειστή για το Τελ Αβίβ. Ακόμη και το 2025, οι τότε διαθέσιμες από το Ισραήλ ποσότητες δεν θα επαρκούν για να καλύψουν και τα 20 ΔΚΜ/Ε, δηλαδή τη συνολική δυναμικότητα του αγωγού. Θα είναι απαραίτητες ποσότητες και από την Κύπρο και ενδεχομένως από την Αίγυπτο, ώστε να αυξηθεί η «bankability» του έργου. Η Αίγυπτος προς το παρόν δεν διαθέτει επιπρόσθετες ποσότητες προς εξαγωγή, αλλά δεν αποκλείεται αυτό να αλλάξει στο προσεχές μέλλον, ιδίως εάν υπάρξουν νέες ανακαλύψεις στην ΑΟΖ της.

Ούτε η Κύπρος διαθέτει αυτήν τη στιγμή επαρκείς ποσότητες για να στηρίξει από μόνη της τον EMGP, καθότι η παραγωγή του δικού της αερίου από το κοίτασμα Αφροδίτη, που στην καλύτερη περίπτωση θα ξεκινήσει στα τέλη του 2022, μπορεί να δώσει μόλις 7ΔΚΜ/Ε από τα 20 ΔΚΜ/Ε που απαιτούνται για την «άνετη» χρηματοδότηση του EMGP. Εάν η Λευκωσία δέσμευε την Αφροδίτη για τον East Med, θα έχανε την πολύ πιο άμεση, εύκολη και προσοδοφόρα επιλογή του να κατασκευάσει έναν αγωγό προς το αιγυπτιακό τερματικό του Ίνκτου και να υγροποιήσει εκεί το αέριό της προς εξαγωγή.

Είμαστε ακόμη στην αρχή ενός δύσκαμπτου και ανηφορικού δρόμου γεμάτου παγίδες και κατολισθήσεις, αλλά τουλάχιστον μπορούμε να δούμε πλέον καθαρά την όδευσή του και τον τελικό μας προορισμό…

ΔΡ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ
Επίκουρος Καθηγητής Γεωπολιτικής & Ενεργειακής Πολιτικής
Πανεπιστημίου Λευκωσίας και
Γραμματέας Διεθνών Σχέσεων ΔΗ.ΚΟ.