Ο ΑΠΟΗΧΟΣ ΤΟΥ ΕΠΟΥΣ ΤΟΥ 1940 ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΤΙ ΘΑ ΣΥΝΕΒΑΙΝΕ ΑΝ Ο ΜΕΤΑΞΑΣ ΕΛΕΓΕ «ΝΑΙ»; ΠΩΣ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΑΔΙΚΟΥ ΛΑΟΥ ΣΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΕ ΤΟΥΣ ΜΕΤΕΠΕΙΤΑ ΑΓΩΝΕΣ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΚΑΙ ΠΟΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΒΑΘΥΤΕΡΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ «ΟΧΙ»;

Π. Παπαπολυβίου: Φυσική συνέχεια του «Όχι» της 28ης Οκτωβρίου ήταν, στα μαρτυρικά χρόνια της Κατοχής, η πανεθνική αντίσταση των Ελλήνων, παρά τις ομηρίες, τις ομαδικές εκτελέσεις αντιποίνων, την πείνα και την τρομοκρατία

Μ. Σταυρή: Οι κοινωνίες και οι λαοί δεν συμβαδίζουν πάντοτε με τις μανούβρες των πολιτικών. Γι’ αυτό, η 28η Οκτωβρίου δεν έχασε τη σημασία της και χρησιμοποιήθηκε, μόλις δέκα χρόνια μετά το τέλος του Πολέμου, ως προηγούμενο για να εμπνεύσει τον λαό και να νομιμοποιήσει την ανάληψη νέων αγώνων για Ελευθερία.

Μ. Κοττάκης: Πώς θα ήταν η Κύπρος μας σήμερα αν ο λαός της απέρριπτε την εισήγηση του Τάσσου Παπαδόπουλου και ψήφιζε «Ναι» στο σχέδιο Ανάν; Θα μπορούσε σήμερα ο Πρόεδρος Αναστασιάδης να αξιοποιήσει το κεκτημένο της Κυπριακής ΑΟΖ, που ανακήρυξε ο αείμνηστος Τάσσος;

Την ώρα που οι απανταχού Έλληνες γιορτάζουν την επέτειο του «Όχι» του 1940, η «Σημερινή» επιχειρεί να προσεγγίσει υπό διαφορετικό πρίσμα το Έπος-ορόσημο στη σύγχρονη ιστορία του Έθνους. Ο Διευθυντής της εφημερίδας «Εστία», Μανώλης Κοττάκης, ο Καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας Πέτρος Παπαπολυβίου και ο ιστορικός Μιχάλης Σταυρή απαντούν τα ερωτήματα της «Σ» και εξηγούν γιατί η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου είναι και επίκαιρη και διαχρονική.

«Όλες οι μεγάλες αποφάσεις του ελληνικού λαού και των ηγεσιών του -όπως συνέβη και το 1940- ελήφθησαν κόντρα στη "διεθνή λογική" του ρεαλισμού των ελίτ. Ήταν αποφάσεις μοναχικές. Που δικαιώθηκαν όμως!», σχολιάζει ο Μανώλης Κοττάκης. Διερωτάται «πώς θα ήταν η Κύπρος μας σήμερα αν ο λαός της απέρριπτε την εισήγηση του Τάσσου Παπαδόπουλου και ψήφιζε "ναι" στο σχέδιο Ανάν; Θα μιλούσαμε για "κυπριακά οικόπεδα", για Εxonn Mobil, Τotal, Eni και μεγάλη γεωστρατηγική αξία του νησιού;».

Για τον Μιχάλη Σταυρή, η 28η Οκτωβρίου αποτελεί «αυτόφωτο και εναργώς αυτόδηλο» ιστορικό σημείο, συνέχεια «μιας διαχρονικής πάλης των Ελλήνων για την Ελευθερία». Οι επετειακοί εορτασμοί, σημειώνει ο Πέτρος Παπαπολυβίου, «είναι και μια υπόμνηση της κοινής υποχρέωσης για την προάσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας με την ταυτόχρονη απότιση τιμής σε αυτούς που θυσιάστηκαν για την ελευθερία και την εθνική αξιοπρέπεια».

Σύντομα, πάντως, «θα χρειαστεί να θυμηθούμε από ποιους παραλάβαμε τη σκυτάλη και να τους δικαιώσουμε και στο Αιγαίο και στην Κύπρο», όπως αναφέρει ο Διευθυντής της Εστίας.

Μ. Κοττάκης: «Ο Ελληνισμός δεν είναι φτιαγμένος για τα "Ναι" των ξένων»

«Έχουμε αναρωτηθεί ποτέ, άραγε, γιατί τιμούμε την επέτειο ενάρξεως των Εθνικών μας αγώνων; Γιατί εορτάζουμε την έναρξη της Επανάστασης του 1821 τον Μάρτιο, την έναρξη του Πολέμου του 1940 τον Οκτώβριο, την επίσημη κήρυξη της ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας τον ίδιο μήνα επίσης; Όλοι οι ευρωπαϊκοί λαοί θυμούνται ήττες, νίκες, θριάμβους, καταστροφές στη λήξη τους.

»Εμείς γιατί θυμόμαστε την αρχή; Η απάντηση συνιστά και την κληρονομιά του "Όχι". Οι ηγεσίες μας και ο λαός μας, λόγω της γεωγραφίας, πρέπει να είναι έτοιμες ανά πάσα στιγμή να απαντούν με ετοιμότητα σε ιστορικές προκλήσεις. Δεν έχουμε περιθώρια για το μετά! Τι κάναμε τη στιγμή της κρίσης είναι το ζήτημα. Δείτε τους πίνακες με τα πρόσωπα του κυπριακού λαού όπως τα έχει αποτυπώσει ένας διάσημος ζωγράφος σας στο Μουσείο Λεβέντη στη Λευκωσία την ημέρα της εισβολής!

»Θα δείτε πως την πικρή μέρα της ήττας οι άνθρωποι αυτοί υπερήφανοι, αγέρωχοι, ακατάβλητοι σχεδίαζαν τη νίκη των επόμενων ετών. Πώς θα δημιουργήσουν την Κύπρο από την αρχή. Αυτό είναι το γένος μας. Ο Οδυσσέας Ελύτης γράφει πως "θα έρθει μια μέρα που το παρελθόν θα μας συγκλονίσει με την επικαιρότητά του". Αυτό είναι το "Όχι" του 1940: επικαιρότης! Όχι παρελθόν! Επικαιρότης! Εθνική επικαιρότης! Σύντομα θα χρειαστεί να θυμηθούμε από ποιους παραλάβαμε τη σκυτάλη και να τους δικαιώσουμε! Και στο Αιγαίο και στην Κύπρο». Κάνοντας πρώτα ένα «ιστορικό άλμα στις μέρες μας», απαντά στο δεύτερο ερώτημα ο έγκριτος δημοσιογράφος:

«Πώς θα ήταν η Κύπρος μας σήμερα αν ο λαός της απέρριπτε την εισήγηση του Τάσσου Παπαδόπουλου και ψήφιζε "Ναι" στο σχέδιο Ανάν; Θα μπορούσε σήμερα ο Πρόεδρος Αναστασιάδης να αξιοποιήσει το κεκτημένο της Κυπριακής ΑΟΖ που ανακήρυξε ο αείμνηστος Τάσσος; Θα μιλούσαμε για "κυπριακά οικόπεδα", για Εxonn Mobil, Τotal, Eni και μεγάλη γεωστρατηγική αξία του νησιού; Θα προστάτευε τις θάλασσές μας το αμερικανικό ναυτικό; Ή μήπως αν είχαμε πει "ναι" οι Τούρκοι θα είχαν πατήσει πόδι στο νότιο τμήμα του νησιού μέσω της εναλασσόμενης προεδρίας; Και όμως! Το "Όχι" εκείνο χλευάστηκε.

»Στην Αθήνα μιλούσαν για "τελευταία ευκαιρία" και εκβίαζαν με το επιχείρημα πως θα επέλθει και επισήμως πλέον η διχοτόμηση. Δεν ήλθε. Όλες οι μεγάλες αποφάσεις του ελληνικού λαού και των ηγεσιών του -όπως συνέβη και το 1940- ελήφθησαν κόντρα στη "διεθνή λογική" του ρεαλισμού των ελίτ. Ήταν αποφάσεις μοναχικές. Που δικαιώθηκαν όμως!

»Ρωτάτε ποιες θα ήταν οι συνέπειες ενός "Ναι" το 1940. Εύκολα θα μπορούσα να απαντήσω ότι η Ελλάς καθυστέρησε τη γερμανική προέλαση και συνέβαλε στην ήττα του Χίτλερ. Εύκολα θα μπορούσα να απαντήσω ότι αποφύγαμε το γερμανικό άρμα. Στο ισόγειο της ΕΡΤ υπάρχουν φωτογραφίες από τη μαύρη περίοδο που οι Ναζί ήλεγχαν με στολές τους θαλάμους της ραδιοφωνίας στο Ζάππειο Μέγαρο. Ωστόσο, δεν είναι αυτό το θέμα: το "Ναι" θα μας κυνηγούσε ως στίγμα της ιστορίας μας. Και ο ελλαδικός και ο κυπριακός Ελληνισμός δεν είναι φτιαγμένοι γι' αυτά τα "Ναι". Τα "Ναι" των ξένων. Είναι φτιαγμένοι μόνο για τα δικά τους "Ναι". Είμαστε έμπειρο Έθνος».

Π. Παπαπολυβίου: «Κομμάτι συλλογικής μνήμης και ταυτότητας»

«Κύριο μήνυμα, κατά την άποψή μου, είναι η αντίσταση στους εκάστοτε ισχυρούς, όσο ανίκητοι κι αν φαντάζουν αυτοί, όταν θέλουν να επιβάλουν τις παράνομες απαιτήσεις τους. Οι επετειακοί εορτασμοί είναι και μια υπόμνηση της κοινής υποχρέωσης για την προάσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας με την ταυτόχρονη απότιση τιμής σε αυτούς που θυσιάστηκαν για την ελευθερία και την εθνική αξιοπρέπεια.

»Είναι, παράλληλα, απαραίτητο τμήμα της διατήρησης των εθνικών συμβολισμών, χωρίς μεγαλοστομίες και ρητορικές υπερβολές, της συλλογικής μνήμης και των βασικών στοιχείων που διαμορφώνουν την κοινή μας ταυτότητα, σε ένα μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον. Το "Όχι" του 1940 ανήκει σε όλον τον Ελληνισμό: Στα στρατευμένα παιδιά που αντιστάθηκαν στις σιδερόφρακτες φασιστικές ορδές, στο χιόνι και στη λάσπη, παλεύοντας και εναντίον των στοιχείων της φύσης. Σε όσους εργάστηκαν στα μετόπισθεν για τη νίκη.

»Στον παροικιακό και στον κυπριακό Ελληνισμό για την παλλαϊκή συμπαράσταση και αλληλεγγύη. Φυσική συνέχεια του "Όχι" της 28ης Οκτωβρίου ήταν, στα μαρτυρικά χρόνια της Κατοχής, η πανεθνική αντίσταση των Ελλήνων, παρά τις ομηρίες, τις ομαδικές εκτελέσεις αντιποίνων, την πείνα και την τρομοκρατία. Όλα αυτά πρέπει να τιμάμε και να μην ξεχνάμε, ειδικά σήμερα που ο φασισμός, εκμεταλλευόμενος τις δύσκολες κοινωνικές συνθήκες, τη φτώχια και την εξαθλίωση, σηκώνει ξανά το εφιαλτικό κεφάλι του στην Ευρώπη».

Απαντώντας ποια κομμάτια της μετέπειτα ιστορίας μας θα μπορούσαν να γραφτούν διαφορετικά εάν εκείνο το «Όχι» ήταν «Ναι», ο κ. Παπαπολυβίου σημειώνει εκ προοιμίου ότι, ως υποθετικό, το ερώτημα είναι αδύνατο να απαντηθεί τεκμηριωμένα. Και συνεχίζει:

«Σίγουρα θα άλλαζε η πορεία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου με πλεονέκτημα για τις δυνάμεις του Άξονα. Πιθανότατα η Ελλάδα να μην είχε το βαρύ κόστος αίματος και οικονομικής αφαίμαξης που της επέφερε η δεκαετία του 1940. Θα της έλειπε όμως το φωτοστέφανο της αντίστασης και της ηθικής νίκης επί του φασισμού, που την συμπεριέλαβε στους νικητές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ασχέτως εάν σήμερα κυριαρχούν στην περιοχή η αλαζονεία και η αυθαιρεσία της χώρας -"επιτήδειου ουδέτερου" κατά το 1939-1945.

Μια άμεση απάντηση στο πιο πάνω ερώτημα έδωσε εκείνην ακριβώς την περίοδο, δύο μόνο μέρες ύστερα από το ΟΧΙ, ο ίδιος ο Ιωάννης Μεταξάς, στη γνωστή συνέντευξή του προς τους ιδιοκτήτες και τους αρχισυντάκτες του αθηναϊκού Τύπου (30 Οκτωβρίου 1940). Όπως τόνισε, εάν αντί ΟΧΙ απαντούσε ΝΑΙ, "θα εδημιουργούντο όχι δύο, όπως το 1916, αλλά τρεις αυτήν την φοράν Ελλάδες". Εάν επέλεγε, δηλαδή, για να αποφύγει τον πόλεμο, "να γίνωμεν εθελονταί δούλοι", τότε αυτό θα ισοδυναμούσε με τον ακρωτηριασμό της χώρας από την Ιταλία και τη Βουλγαρία. Ταυτόχρονα, ήταν σχεδόν βέβαιο, κατά τον Μεταξά, και οι Άγγλοι "να έκοβαν και αυτοί τα πόδια της Ελλάδος" (εννοώντας την κατάληψη της Κρήτης)».

Μ. Σταυρή: «Η ΕΟΚΑ αναγνώριζε τη σημειολογική βαρύτητα»

«Η 28η Οκτωβρίου ως εθνική επέτειος δεν σηκώνει πολλές και σε βάθος αναλύσεις. Είναι ιστορικό σημείο αυτόφωτο και εναργώς αυτόδηλο. Το νόημά της παραμένει προφανές: Αντίσταση και ιεράρχηση της Ελευθερίας ως πρώτιστης αξίας. Η σημασία της, δε, έγκειται στο γεγονός ότι καθιέρωσε σε επίπεδο εθνικής - συλλογικής συνείδησης ένα ιστορικό προηγούμενο.

»Με το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο ελληνικός λαός (σε Ελλάδα και Κύπρο) είδε τις ελπίδες του να διαψεύδονται, τις θυσίες του να παραμένουν ατελέσφορες, τους αίνους και τους διθυράμβους των "φίλων του άλλου πολέμου" να μετατρέπονται σε απλά φληναφήματα εξ αιτίας των γεωστρατηγικών συμφερόντων.

»Ωστόσο, οι κοινωνίες και οι λαοί δεν συμβαδίζουν πάντοτε με τις μανούβρες των πολιτικών. Γι’ αυτό, η 28η Οκτωβρίου δεν έχασε τη σημασία της και χρησιμοποιήθηκε, μόλις δέκα χρόνια μετά το τέλος του Πολέμου, ως προηγούμενο για να εμπνεύσει τον λαό και να νομιμοποιήσει την ανάληψη νέων αγώνων για Ελευθερία. Όταν το 1955 οι Έλληνες της Κύπρου άρχισαν τον δικό τους απελευθερωτικό αγώνα, η ηγεσία της ΕΟΚΑ κατέφευγε συχνά σε επικλήσεις και αναφορές αναγνωρίζοντας τη σημειολογική βαρύτητα που ενείχε η συγκεκριμένη επέτειος.

»Ενδεικτική είναι επετειακή προκήρυξη της ΠΕΚΑ, στην οποία ο αγώνας του 1940 παρουσιαζόταν ως συνέχεια των Περσικών Πολέμων, της επανάστασης του 1821 και των Βαλκανικών Πολέμων του 1912-13. Παρουσιαζόταν, δηλαδή, ως η συνέχεια μιας διαχρονικής πάλης των Ελλήνων για την Ελευθερία. Και τη σκυτάλη έπαιρναν, πλέον, οι Έλληνες της Κύπρου: "Την 28ην Οκτωβρίου 1940 η Ελλάς ηγωνίζετο κατά του ναζισμού και του φασισμού διά να διαφυλάξη την ελευθερίαν της.

»Σήμερον η Κύπρος αγωνίζεται κατά του νεοναζισμού του βορρά διά την απόκτησιν της ελευθερίας". Η 28η Οκτωβρίου από απλή ημερολογιακή ένδειξη, είχε στο εξής μετατραπεί σε προηγούμενο γεγονός έκφρασης μιας ορισμένης κοσμοαντίληψης και στάσης ζωής».