Η τουρκο-ισλαμική διαμάχη στην Τουρκία και ο ανταγωνισμός για την ηγεσία του μουσουλμανικού κόσμου

Οι αναγνώστες αυτής της στήλης θα θυμούνται την πρόβλεψή μου ότι η συμμαχία ανάμεσα σε Erdogan και Bahceli δεν πρόκειται να μακροημερεύσει. Μετά τις εκλογές της 24ης Ιουνίου έγραφα τα εξής: «Παρά τις διαβεβαιώσεις του αρχηγού του ΜΗΡ Bahceli ότι βρίσκεται σε πλήρη ταύτιση με τον Erdo?an, δεν μπορεί να λεχθεί ότι η συνύπαρξη των δύο ανδρών θα είναι πάντοτε αρμονική στο μέλλον. Οι εθνικιστικές εμμονές του Bahceli θα περιορίσουν τον γνωστό για την ικανότητά του να προχωρεί σε πραγματιστικά ανοίγματα Erdoan και θα θέσουν εμπόδια στις προσπάθειες της χώρας να ανταποκριθεί στις εσωτερικές και εξωτερικές προκλήσεις. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό θα εντείνει τις προστριβές ανάμεσα στους δύο πολιτικούς άνδρες».

Όπως ανέμενα, η συμμαχία ανάμεσα σε Erdogan και Bahceli τερματίστηκε πρόσφατα. Στις δημοτικές εκλογές του 2019, οι δύο πλευρές θα πορευθούν χωριστά.
Η χωριστή πορεία των Erdogan και Bahceli δεν είναι απλώς ένας πολιτικός ελιγμός για εκλογικούς σκοπούς. Πέρα από την ταύτισή τους σε συγκεκριμένα ζητήματα, οι δύο πλευρές έχουν σημαντικές ιδεολογικές διαφορές. Αμφότερες πιστεύουν στην Τουρκοϊσλαμική Σύνθεση. Έχουν, δηλαδή, την κοινή πεποίθηση ότι η τουρκική ταυτότητα εδράζεται στη σύνθεση της Τουρκικότητας με το Ισλάμ. Ωστόσο, το MHP του Bahceli δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στην «Τουρκικότητα», ενώ το ΑΚP στο Ισλάμ. Με άλλα λόγια, στην αντίληψη του ΑΚΡ οι Τούρκοι είναι πρωτίστως μουσουλμάνοι και μετά Τούρκοι, ενώ το ΜΗP, τονίζοντας την Τουρκικότητα, υποβαθμίζει την ισλαμική διάσταση της τουρκικής ταυτότητας.

Ένας από τους λόγους για τη διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα σε Erdogan και Bahceli είναι η συνεχιζόμενη «συζήτηση για τον Όρκο». Από τη δεκαετία του 1930, οι μαθητές στα σχολεία συνήθιζαν να απαγγέλλουν με δυνατή φωνή έναν όρκο, ο οποίος ξεκινά ως εξής: «Είμαι Τούρκος, είμαι Σωστός, είμαι Εργατικός...». Το 2013, η κυβέρνηση του ΑΚΡ απαγόρευσε την απαγγελία του όρκου στα σχολεία. Ωστόσο, μια πρόσφατη δικαστική απόφαση ακύρωσε την απαγόρευση της απαγγελίας του όρκου από το ΑΚΡ και ακολούθησαν αιτήματα για την επαναφορά του στις σχολικές αίθουσες.

Ο Πρόεδρος Erdogan ανακοίνωσε ότι η κυβέρνηση δεν θα συμμορφωθεί με την απόφαση του τουρκικού δικαστηρίου, καθώς θεωρεί το «θέμα του Όρκου» λήξαν. Τις δηλώσεις Erdogan ακολούθησε η σκληρή αντίδραση του Bahceli, ο οποίος, ισχυριζόμενος ότι οι συνεργάτες του Τούρκου Προέδρου αρνούνται την «Τουρκικότητα», απαίτησε την παύση ενός συγκεκριμένου υπουργού κουρδικής καταγωγής.

Η απάντηση του Erdo?an ήταν εξίσου σκληρή. «Εγώ είμαι Τούρκος, αλλά δεν είμαι Τουρκιστής· ο Τουρκισμός είναι κάτι άλλο», είπε, και συνέχισε: «Η θρησκεία μας απαγορεύει τον ρατσισμό. Κάθε εθνοτική ομάδα μπορεί να νιώθει περήφανη για τα δικά της εθνοτικά γνωρίσματα. Αν εσείς έχετε το δικαίωμα να είστε Τουρκιστές, τότε και ο Κούρδος συμπολίτης μου έχει το δικαίωμα στην ‘Κουρδικότητα’. Ουδέποτε θα προσδώσουμε ρατσιστικές διαστάσεις σε αυτό».

Από τον εθνικισμό στη μετριοπάθεια

Είναι ευνόητο ότι ο Erdogan κατηγορεί τον Bahceli για «ρατσισμό».

Δεν διαφεύγει της προσοχής ότι η ρητορεία του Τούρκου Προέδρου το τελευταίο διάστημα είναι λιγότερο εθνικιστική και περισσότερο μετριοπαθής. Μπροστά στις έντονες οικονομικές δυσκολίες, που βιώνει η χώρα, είναι υποχρεωμένος να χρησιμοποιεί ηπιότερη γλώσσα έναντι της Δύσης. Η επιστροφή του πάστορα Μπράνσον στις ΗΠΑ και η εξομάλυνση των σχέσεων με την ΕΕ ερμηνεύονται στο πλαίσιο της οικονομικής κρίσης που μαστίζει τη χώρα.

Καθώς προχωρεί σε χειρονομίες καλής θέλησης έναντι της Δύσης, ο Erdogan κρατά αποστάσεις από τη Σαουδική Αραβία, τον κύριο ανταγωνιστή της Τουρκίας για την ηγεσία του σουνιτικού μουσουλμανικού κόσμου. Οι σχέσεις των δύο χωρών δεν είναι και οι καλύτερες το τελευταίο διάστημα και η δολοφονία του δημοσιογράφου Τζαμάλ Κασόγκι στο σαουδαραβικό προξενείο στην Κωνσταντινούπολη τις επιδείνωσε ακόμα περισσότερο.

Η Τουρκία επέλεξε να χειριστεί την άγρια δολοφονία του Σαουδάραβα δημοσιογράφου με τρόπο ώστε να εκθέσει τη Σαουδική Αραβία στην παγκόσμια κοινή γνώμη. Διατηρώντας το θέμα στην καθημερινή ατζέντα με τη δημοσίευση σχετικών πληροφοριών σε καθημερινή βάση, συγχρόνως υπενθυμίζει στις ΗΠΑ ότι συνεργάζονται με ένα τέτοιο ποταπό καθεστώς. Επιθυμώντας να βρίσκεται ένα βήμα μπροστά στον ανταγωνισμό για την ηγεσία του σουνιτικού ισλαμικού κόσμου, η Τουρκία εκμεταλλεύεται τον αηδιαστικό φόνο του Κασόγκι, κατά τη Σαουδική Αραβία.

Η σύγκρουση Τουρκίας-Σαουδικής Αραβίας

Οι συγκρούσεις ανάμεσα στις δύο χώρες ανάγονται στο μακρινό παρελθόν και τις αραβικές εξεγέρσεις κατά των Οθωμανών τον 18ον αιώνα, στην περιοχή της σημερινής Σαουδικής Αραβίας. Στο πρόσφατο παρελθόν, παρουσιάστηκαν σημαντικές διαφωνίες στο θέμα του Ιράν. Τη στιγμή που η Σαουδική Αραβία αντιμετωπίζει το Ιράν ως τον κυριότερο εχθρό και σημαντικότερο ανταγωνιστή στην περιοχή, η Τουρκία το θεωρεί σημαντικό γείτονα και εμπορικό εταίρο. Η επικράτηση του ΑΚΡ στην πολιτική ηγεσία της Τουρκίας σηματοδοτεί την έναρξη του ανταγωνισμού των δύο χωρών για την ηγεσία του μουσουλμανικού κόσμου.

Στον μουσουλμανικό κόσμο δεν υπάρχει πλέον μορφή αντίστοιχη του Χαλίφη ή του Πάπα. Συνεπώς, εδώ και έναν αιώνα περίπου, η Σαουδική Αραβία, στην επικράτεια της οποίας βρίσκονται οι δύο ιερές πόλεις του Ισλάμ -Μέκκα και Μεδίνα-, αυτοπροβάλλεται ως ηγέτιδα του μουσουλμανικού κόσμου.

Ο Erdo?an εργάστηκε σκληρά, ώστε να καταστήσει την Τουρκία προστάτιδα δύναμη των μουσουλμάνων σε όλες τις χώρες του κόσμου. Συνέβαλε ώστε να ανεγερθούν τζαμιά σε Αφρική, Ασία και Ευρώπη και υιοθέτησε δυναμική στάση σε θέματα-κλειδιά για τον μουσουλμανικό κόσμο, όπως αυτό της Ιερουσαλήμ. Σε αυτήν την προσπάθεια, δεν δίστασε να αναπολήσει δημοσίως την Οθωμανική Αυτοκρατορία και το Χαλιφάτο της.

Ο ανταγωνισμός ανάμεσα σε Τουρκία και Σαουδική Αραβία εκδηλώθηκε ξεκάθαρα πριν από λίγα χρόνια, όταν, με ενέργειες της τουρκικής Κυβέρνησης, ανηγέρθη τζαμί στην Κούβα, ύστερα από λίγες εβδομάδες από τη Σαουδική Αραβία, που είχε χτίσει ένα τζαμί στην χώρα του Φιντέλ Κάστρο.

Οι δύο χώρες τήρησαν διαφορετική στάση και βρέθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα στο θέμα των Αδελφών Μουσουλμάνων. Μετά την ανατροπή του Μόρσι στην Αίγυπτο, η Τουρκία, σε αντίθεση με το σαουδαραβικό καθεστώς, το οποίο θεωρεί τους Αδελφούς Μουσουλμάνους απειλή, βρέθηκε στο πλευρό τους, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να καταφύγουν στην τουρκική επικράτεια. Παλαιότερα, ο Τζαμάλ Κασόγκι ήταν μέλος των Αδελφών Μουσουλμάνων. Μολονότι δεν ήταν ενεργό μέλος για αρκετό διάστημα, ο Σαουδάραβας δημοσιογράφος συμμετείχε στις δραστηριότητές τους κατά τις δεκαετίες 1980 και 1990.

Αξιοποιώντας τον θάνατο του Κασόγκι, η τουρκική Κυβέρνηση σχεδιάζει ένα ακόμα βήμα, με στόχο την ηγεσία του σουνιτικού ισλαμικού κόσμου. Βλέποντας ότι το άστρο της Σαουδικής Αραβίας άρχισε να σβήνει το τελευταίο διάστημα, ο Erdogan, απευθυνόμενους προς τους θρησκευτικούς ηγέτες στην Άγκυρα, είπε ότι η Τουρκία «είναι η μοναδική χώρα που μπορεί να ηγηθεί του μουσουλμανικού κόσμου».

Σχετικά με τη συνάντηση Αναστασιάδη-Akinci

Η συνάντηση ανάμεσα στους Νίκο Αναστασιάδη και Mustafa Akinci έχει ξεκαθαρίσει την πολυσυζητημένη βάση της λύσης και οι δύο ηγέτες έχουν τονίσει τη δέσμευσή τους προς τη διζωνική-δικοινοτική ομοσπονδία. Φαίνεται ότι και οι δύο αποχώρησαν ικανοποιημένοι από τη συνάντηση. Ο Νίκος Αναστασιάδης βρήκε κατανόηση από τον Akinci στο θέμα της χαλαρής ομοσπονδίας, ενώ ο Akinci ανέκτησε τον ρόλο του ως διαπραγματευτής της τουρκοκυπριακής κοινότητας, σε μια περίοδο αμφισβήτησής του από την Τουρκία.