ΣΕ ΠΟΛΥΕΘΝΙΚΑ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΚΑ ΚΡΑΤΗ ΕΙΝΑΙ ΕΞΙΣΟΥ ΟΥΣΙΩΔΕΙΣ ΤΟΣΟ Η ΔΙΑΦΥΛΑΞΗ ΤΗΣ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗΣ ΕΘΝΟΤΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, ΟΣΟ ΚΑΙ Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ. ΕΝΑ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΚΟ ΚΡΑΤΟΣ, ΠΟΥ ΔΕΝ ΜΕΡΙΜΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ΛΕΠΤΗΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ, ΔΙΑΤΡΕΧΕΙ ΤΟΝ ΚΙΝΔΥΝΟ ΝΑ ΟΔΗΓΗΘΕΙ ΣΤΗΝ ΕΘΝΟΤΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ Ή ΝΑ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΕΙ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΚΑΠΟΙΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ

Αν επιχειρήσουμε να δώσουμε έναν και μοναδικό ορισμό στην «ομοσπονδία», θα συναντήσουμε αρκετές δυσκολίες, γιατί είναι μια πολύ ανοικτή έννοια με πολλές παραλλαγές. Για παράδειγμα, ένας ερευνητής επί θεμάτων ομοσπονδίας, ο W.H. Stewart, συνέγραψε ένα βιβλίο 240 σελίδων για να παρουσιάσει τις διαφορετικές έννοιες της ομοσπονδίας. Μπορούμε, τουλάχιστον, να παρατηρήσουμε τις διάφορες χώρες στον κόσμο που επίσημα ονομάζονται «ομοσπονδίες» και να αναζητήσουμε κοινά σημεία μεταξύ τους, προκειμένου να προχωρήσουμε σε μια θεωρητική συζήτηση. Αυτό που πρέπει να έχουμε κατά νουν όταν αρχίζουμε μια συζήτηση για την ομοσπονδία, είναι ότι κάθε ομοσπονδία είναι μοναδική.

Στις μέρες μας, υπάρχουν στον κόσμο 20 ομοσπονδιακά κράτη, στα οποία ζει το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού. Η ομοσπονδία, ως πολιτική έννοια, χρησιμοποιείται συχνά με τρόπο που περιλαμβάνει πολλές και διαφορετικές μορφές. Το γεγονός ότι αποτελεί μια πολυμορφική έννοια επιδρά και στον τρόπο εφαρμογής της, αφού αυτός αλλάζει από τόπο σε τόπο. Χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Γερμανία, η Αυστραλία, η Νιγηρία, η Βραζιλία, η Αργεντινή, ο Καναδάς και η Ελβετία έχουν υιοθετήσει την ομοσπονδιακή μορφή κρατικής οργάνωσης, με διαφορετικά όμως συντάγματα και θεσμούς.

Δεδομένης της γενικής φύσης της έννοιας της ομοσπονδίας, είναι αδύνατο να περιοριστεί σε συγκεκριμένους ορισμούς. Σύμφωνα με μιαν άποψη, η ομοσπονδία προκύπτει από την επιθυμία ή την αναγκαιότητα διαφορετικών μεταξύ τους κοινοτήτων, οι οποίες για διάφορους λόγους υπάγονται σε χωριστές διοικήσεις και είναι συγκεντρωμένες σε χωριστές περιοχές, να συμβιώσουν.

Μια άλλη άποψη υποστηρίζει ότι η ομοσπονδία προβάλλεται ως μορφή κρατικής οργάνωσης, προκειμένου να εμπoδιστεί η κυριαρχία μιας πλουσιότερης και πιο πολυάριθμης κοινότητας πάνω σε μιαν ασθενέστερη. Οι υποστηρικτές μιας τρίτης άποψης ορίζουν την ομοσπονδία ως μια μορφή αποκεντρωμένης οργάνωσης, η οποία αποτρέπει τη συγκέντρωση της πολιτικής εξουσίας σε ένα κέντρο και διασφαλίζει ότι θα βρίσκεται εγγύτερα και θα διαμοιραστεί αποτελεσματικά στους πολίτες.

Ο διαχωρισμός της εξουσίας

Μια από τις πιο θεμελιώδεις και κοινές αρχές των ομοσπονδιακών κρατών είναι ο διαχωρισμός της εξουσίας σε δύο επίπεδα διοίκησης. Το ένα ονομάζεται «γενική» ή «ομοσπονδιακή» διοίκηση και οργανώνεται ώστε να καλύπτει τις διοικητικές ανάγκες ολόκληρης της επικράτειας και του συνόλου των πολιτών μιας χώρας. Στο άλλο διοικητικό επίπεδο υπάρχουν τουλάχιστον δύο μονάδες, οι οποίες ασκούν εξουσία. Αυτές ονομάζονται «ομόσπονδες» διοικήσεις. Στα ομοσπονδιακά κράτη, τα όργανα που ασκούν νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική εξουσία θεσμοθετούνται τόσο σε ομοσπονδιακό, όσο και σε ομόσπονδο επίπεδο. Συνεπώς, η νομοθετική, η εκτελεστική και η δικαστική εξουσία ασκούνται τόσο από το ομοσπονδιακό κράτος, όσο και από τις ομόσπονδες πολιτείες.

Το σύνταγμα του ομοσπονδιακού κράτους, πέραν του ότι αναγνωρίζει τη δυνατότητα στις διοικήσεις να ενεργήσουν αυτόνομα καθορίζοντας τα πεδία αρμοδιοτήτων τους, εγγυάται και το ισότιμο καθεστώς τους. Στα ομοσπονδιακά κράτη, οι εξουσίες δεν εκχωρούνται από το ένα διοικητικό επίπεδο στο άλλο.

Δηλαδή, η ομοσπονδιακή διοίκηση δεν διαμοιράζει εξουσίες στις ομόσπονδες πολιτείες, ούτε οι ομόσπονδες πολιτείες εκχωρούν εξουσίες στην ομοσπονδιακή διοίκηση. Οι αρμοδιότητές τους κατοχυρώνονται από το ομοσπονδιακό σύνταγμα, το οποίο διασφαλίζει την ισότητα ανάμεσα στην ομοσπονδιακή και τις ομόσπονδες διοικήσεις· η μια δεν υπερέχει της άλλης.

Το γεγονός ότι το ομοσπονδιακό σύνταγμα κατοχυρώνει τον διαμοιρασμό εξουσιών σε δύο επίπεδα (ομοσπονδιακό και ομόσπονδο), διασφαλίζοντας την αυτονομία τους και την αποτελεσματική συμμετοχή τους στην κεντρική εξουσία, συνιστά και το θεμελιώδες γνώρισμα που κάνει τα ομοσπονδιακά κράτη να διαφέρουν από τα υπόλοιπα.

Η αντιπροσώπευση

Μια άλλη θεμελιώδης αρχή του ομοσπονδιακού κράτους είναι το γεγονός ότι η συμμετοχή ή η αντιπροσώπευση των πολιτών στην πολιτική ζωή συνδέεται με τις ομόσπονδες διοικήσεις. Δοθέντος ότι η υπηκοότητα έχει δύο διαστάσεις, μια ομόσπονδη και μια ομοσπονδιακή, η συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική ζωή πραγματώνεται μέσα και από τα δύο αυτά πεδία. Σε θέματα που αφορούν ολόκληρη τη χώρα, είναι αναγκαία η προσφυγή στη βούληση τόσο σε ομοσπονδιακό (στο σύνολο του λαού), όσο και σε ομόσπονδο επίπεδο (στους πολίτες των συνιστωσών πολιτειών).

Σε αυτό το σημείο είναι πολύ σημαντικό να κάνουμε τον διαχωρισμό ανάμεσα στις μονοεθνικές και τις πολυεθνικές ομοσπονδιακές δομές. Στις μονοεθνικές ομοσπονδίες, ο φεντεραλισμός εφαρμόζεται περισσότερο ως μορφή αποκεντρωμένης διοίκησης. Εκεί υπάρχει ένας ιδρυτικός λαός, με μέλη που μοιράζονται μια κοινή κουλτούρα.

Το κράτος, αντλώντας τη νομιμοποίησή του από αυτόν τον ιδρυτικό λαό, υιοθετεί ένα μοντέλο το οποίο παρέχει την ευρεία αυτονομία στις πολιτείες από τη σκοπιά των διοικητικών πρακτικών. Ενδεικτικό παράδειγμα είναι ο γερμανικός φεντεραλισμός. Στις πολυεθνικές ομοσπονδίες, όμως, περισσότερες από μία εθνοτικές ομάδες συμμετέχουν στα κρατικά όργανα, διατηρώντας συγχρόνως και την ιδιαίτερη πολιτισμική τους ταυτότητα.

Σε αυτήν την περίπτωση, το κράτος προκύπτει ως αποτέλεσμα της συνένωσης της βούλησης διαφορετικών εθνοτικών ομάδων και/ή περιοχών. Παραδείγματα τέτοιων πολυεθνικών ομοσπονδιών αποτελούν η Ελβετία, ο Καναδάς και το Βέλγιο. Σε αυτό το μοντέλο ομοσπονδίας οι εθνο-πολιτισμικές ταυτότητες των κοινοτήτων θωρακίζονται και έχουν τη δυνατότητα να ενδυναμωθούν εντός της ομοσπονδιακής δομής.

Ένα μείζον θέμα, το οποίο συζητείται ευρέως σε χώρες οι οποίες έχουν υιοθετήσει την πολυεθνική κρατική δομή ως λύση για τις εθνοτικές διενέξεις, είναι ο βαθμός στον οποίο οι εθνικές ταυτότητες αντανακλώνται στο κράτος και τον δημόσιο χώρο. Στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης επικρατούν δύο τάσεις. Σε μερικές περιπτώσεις, οι απόψεις τείνουν προς τη διαμόρφωση μιας κοινής ταυτότητας στη βάση της ισότιμης ιδιότητας του πολίτη.

Με άλλα λόγια, είναι μια τάση υπέρ της αποδυνάμωσης ή, ακόμα, και εξάλειψης των εθνοτικών διαφορών. Η εν λόγω τάση κυριάρχησε σε χώρες όπως η Νότιος Αφρική και η Ρουάντα. Από την άλλη, όμως, υπάρχουν και οι περιπτώσεις χωρών, όπως η Σρι Λάνκα και η Γουατεμάλα, όπου κυριαρχεί η τάση ενσωμάτωσης στο ομοσπονδιακό σύστημα και συγχρόνως η αυστηρή διαφύλαξη της εθνοτικής ταυτότητας.

Χαλαρή ομοσπονδία και συνομοσπονδία

Στην Κύπρο απαντώνται και οι δύο τάσεις. Στις συζητήσεις γύρω από το ομοσπονδιακό κράτος, η τουρκοκυπριακή πλευρά, αγκιστρωμένη στην ιδιαίτερη εθνοτική της ταυτότητα, υποστηρίζει την οργάνωση όλων των επιπέδων της δημόσιας ζωής στη βάση της εθνοτικής ταυτότητας. Από την άλλη, η ελληνοκυπριακή πλευρά αναζητεί τρόπους για να παρακάμψει ή να αποδυναμώσει την εθνοτική διάσταση.

Με άλλα λόγια, η τουρκοκυπριακή πλευρά, για όσο δεν μπορεί να εκφραστεί ανοικτά υπέρ της «συνομοσπονδίας», αναφέρεται σε «χαλαρή» ομοσπονδία, ενώ η ελληνοκυπριακή πλευρά, που εξίσου δίνει σημασία στην εθνοτική υπόσταση, επειδή δεν μπορεί να εκφραστεί ξεκάθαρα υπέρ ενός «ενιαίου κράτους», αναζητεί τρόπους για να παρεμποδίσει την αποτελεσματική συμμετοχή των Τουρκοκυπρίων στα ομοσπονδιακά όργανα. Η πρόσφατη εισήγηση περί «χαλαρής ομοσπονδίας» της ελληνοκυπριακής πλευράς μάλλον αποβλέπει στη μείωση της βαρύτητας της τουρκοκυπριακής κοινότητας στα ομοσπονδιακά όργανα. Αν ο στόχος είναι η «λειτουργικότητα», αλλού πρέπει να στρέφεται η προσοχή.

Διότι, σε μια ομοσπονδία, είτε αυτή είναι «χαλαρή» είτε όχι, η ισότητα και αυτονομία των ομόσπονδων διοικήσεων, καθώς και η αποτελεσματική συμμετοχή τους στα ομοσπονδιακά όργανα είναι αναπόφευκτες. Ειδάλλως, δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για ομοσπονδία.

Υπάρχει ακόμα ένα σημείο που επιβάλλεται να τονιστεί: σε πολυεθνικά ομοσπονδιακά κράτη είναι εξίσου ουσιώδεις τόσο η διαφύλαξη της ιδιαίτερης εθνοτικής ταυτότητας των κοινοτήτων, όσο και η καλλιέργεια της κοινής συνείδησης του πολίτη. Ένα ομοσπονδιακό κράτος, που δεν μεριμνά για τη διατήρηση αυτής της λεπτής ισορροπίας, διατρέχει τον κίνδυνο να οδηγηθεί στην εθνοτική σύγκρουση ή να καταρρεύσει έπειτα από κάποιο χρονικό διάστημα.

Εν ολίγοις, υπάρχει κάτι πολύ σημαντικότερο από το κατά πόσον μια ομοσπονδία θα είναι χαλαρή ή όχι όσον αφορά τις καθημερινές «λειτουργίες» της. Και αυτό είναι ο συνδυασμός της προστασίας της ιδιαίτερης εθνοτικής ταυτότητας των κοινοτήτων και της καλλιέργειας της κοινής συνείδησης του πολίτη.