«Εγώ είμαι ένας άλλος», έλεγε ο Arthur Rimbaud. Ωστόσο, ποιος είναι ο «άλλος»; Τι είναι αυτό το «Εγώ» το τόσο ξένο;

Όταν το θέμα προς συζήτηση στρέφεται στον άνθρωπο, οι απαντήσεις σε αυτά τα αιώνια ερωτήματα δεν είναι καθόλου εύκολες. Δεν είναι τυχαίος ο τίτλος του βιβλίου που δημοσίευσε ο Alexis Carrel το 1935: «Ο Άνθρωπος αυτός ο Άγνωστος». Την ίδια περίοδο ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης Freud έλεγε: «Το Εγώ δεν είναι αφέντης στο σπίτι του», εννοώντας ότι ο άνθρωπος είναι «ξένος» στον εαυτό του. Μάλιστα, σε ένα κείμενο που έγραψε το 1919 με τίτλο «Το Ανοίκειο», ο Freud σημειώνει ότι ο «ξένος δεν είναι έξω, αλλά μέσα μας», στο «ασυνείδητό» μας. Αναφερόμενος στην ελάχιστα γνωστή τότε αφρικανική ήπειρο, ο Αυστριακός ψυχαναλυτής παρατηρούσε ότι ο άνθρωπος είναι «Αφρική μέσα του», δηλαδή ένα ασυνείδητο του οποίου το μεγαλύτερο μέρος είναι ανεξερεύνητο.

Μάλιστα, ο άνθρωπος δεν είναι εύκολο να φτάσει στην πηγή και να ανασύρει στην επιφάνεια τις ασυνείδητες διαδικασίες και τους μηχανισμούς άμυνας και επίθεσης. Τα όσα συμβαίνουν στο υποσυνείδητο, οι εντάσεις και οι συγκρούσεις ανάμεσα στο Εγώ και το Υπερεγώ, καθιστούν το Εγώ ξένο στον εαυτό του.

Ο άνθρωπος, ως πεδίο εντάσεων, είναι ον ορθολογικό και συνειδητό όσο είναι και ύπαρξη που δημιουργεί παράλογο και μύθο. Ιδιαίτερα η γνώση για το αναπόφευκτο του θανάτου -ειδοποιός διαφορά ανάμεσα σε ανθρώπους και ζώα- στρέφει τον άνθρωπο σε κάθε είδους αυταπάτες. Αναζητώντας, από την αρχή της ιστορίας του, την αθανασία, ώστε να καταφέρει να διαχειριστεί το ζήτημα του θανάτου, ο άνθρωπος δημιουργεί μύθους και θρησκείες. Και πάλι αδυνατεί να λύσει το μυστήριο των υπαρξιακών ανησυχιών του και δεν μπορεί να βρει την αρμονία και τη γαλήνη στον εαυτό του.

Και αυτό γιατί ο άνθρωπος είναι μια ύπαρξη γεμάτη αντιφάσεις. Είναι συγχρόνως δημιουργός και καταστροφέας. Δημιουργός πολιτισμού και καταστροφέας πολιτισμού. Από τη μια αιχμάλωτος στο εγώ του και από την άλλη αναγκασμένος να ζει εντός της κοινωνίας και να διασφαλίζει την αρμονία.

Ο Hegel έλεγε ότι «ο τόπος που βρίσκεται εγγύτερα στη φύση για τον άνθρωπο είναι η κοινωνία», γιατί ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπάρξει ως αφηρημένη ύπαρξη ξεκομμένη από την κοινωνία. Όμως, ο άνθρωπος ως μέρος της κοινωνίας δεν συνάδει με το να βρίσκεται σε αρμονία με τη φύση. Ως συνειδητή ύπαρξη, ο άνθρωπος μπορεί να είναι ο εαυτός του όταν γνωρίζεται από άλλες συνειδητές υπάρξεις. Και αυτό αποτελεί πεδίο ασταμάτητης έντασης. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο δεν μπορούμε να είμαστε ο εαυτός μας χωρίς τον «ξένο», χωρίς αυτούς που χαρίζουν σε μας την αναγνώριση. Ακριβώς όπως δεν θα μπορούσαμε να είμαστε ο εαυτός μας χωρίς να ανασύρουμε στην επιφάνεια της συνείδησης τον ξένο που κουβαλούμε μέσα μας.

Η πολυπλοκότητα των σχέσεων του ανθρώπου με τον ξένο -που βρίσκεται εκτός- δεν είναι ανεξάρτητη από την πολύπλοκη σχέση με τον εαυτό του. Υπάρχει ένας ισχυρός δεσμός ανάμεσα στους φόβους που τρέφουμε για τους ξένους στο περιβάλλον μας και τους φόβους που τρέφουμε για τον εαυτό μας. Τις περισσότερες φορές καθρεφτίζουμε στον ξένο τους φόβους που τρέφουμε για τον ίδιο μας τον εαυτό. Μάλιστα, ο διάσημος κοινωνικός ψυχολόγος Arno Gruen ορίζει την εχθρότητα προς τον ξένο ως εξής:

«Υπάρχει πάντοτε σχέση ανάμεσα στο μίσος που νιώθει ένας άνθρωπος για τους ξένους με το μίσος που νιώθει για τον εαυτό του. Αν θέλουμε να αντιληφθούμε γιατί υπάρχουν άνθρωποι που κάνουν τους άλλους να υποφέρουν και τους εξευτελίζουν, οφείλουμε πρώτα να καταπιαστούμε με τα πράγματα που σιχαινόμαστε μέσα μας. Χρειάζεται πρώτα να αναζητήσουμε μέσα μας τον εχθρό που νομίζουμε ότι βλέπουμε στον άλλο. Επιθυμούμε να συντρίψουμε τον εχθρό που θυμίζει ένα μέρος του εαυτού μας, που θυμίζει εμάς».

Ωστόσο, δεν είναι εύκολο το έργο της αναγνώρισης του άλλου μέσα μας. Τριάντα περίπου χρόνια πριν ο Freud ιδρύσει την ψυχανάλυση, ο Matthew Arnold έλεγε σε ένα ποίημά του:

«Πίσω από εκείνη την επιφανειακή εικόνα ότι λέμε αυτό που νιώθουμε/
Πίσω από εκείνη τη φουρτούνα ότι σκεφτόμαστε αυτό που αισθανόμαστε/
Κυλά ένα σιωπηλό, σκοτεινό και βαθύ ποτάμι/
Και αυτό είναι που νιώθουμε στ’ αλήθεια».

Πράγματι, χωρίς να γνωρίσουμε το «ποτάμι που τρέχει σιωπηλό, σκοτεινό και βαθύ», δεν είναι δυνατό να γνωρίσουμε τον εαυτό μας και να εξιχνιάσουμε την «Αφρική μέσα μας».