Ο Φραγκλίνος Ρούσβελτ ήταν ο πολιτικός που εξέφρασε όσο κανείς άλλος την αρνητική επίδραση του φόβου στην πολιτική ζωή των κοινωνιών και τόνισε τη σημασία τού να ορθώνει κανείς το ανάστημα σε αυτόν. Όταν, στις 3 Μαρτίου του 1933, εξελέγη ως ο 32ος Πρόεδρος των ΗΠΑ, θα άρθρωνε την εξής ιστορική φράση: «Το μόνο πράγμα που πρέπει να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος».
Καθ’ όλη τη διάρκεια της προεκλογικής του εκστρατείας, ο Ρούσβελτ έλεγε ότι στα μάτια των χιλιάδων Αμερικανών πολιτών έβλεπε «το φοβισμένο βλέμμα των χαμένων παιδιών». Η αποτίναξη του φόβου από την αμερικανική κοινωνία έγινε προτεραιότητα για την πολιτική του. Γιατί σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχεί ο φόβος, οι μάζες κατευθύνονται εύκολα από τους δημαγωγούς. Υψηλότερος τόνος στη φωνή, μεγαλύτερη η σιωπή, αποτέλεσμά τους η «τυραννία της πλειοψηφίας».
Φαύλος κύκλος
Οι ανθρώπινες κοινωνίες, που άγονται από τον φόβο, χάνουν την ελευθερία τους, εφόσον χάνουν τη δυνατότητά τους να καθορίζουν τη μοίρα τους. Απομακρύνονται από την αλήθεια και αδυνατούν να διαχωρίσουν το εφικτό από το ανέφικτο. Ο φόβος αφαιρεί από τον άνθρωπο την ιδιότητα του υποκειμένου και τον εγκλωβίζει σε έναν φαύλο κύκλο. Αναμφίβολα, στη χώρα μας υπάρχει η κόλαση του φόβου και σε αυτό συνέβαλε το γεγονός ότι όλες οι προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού Προβλήματος κατέληξαν σε αποτυχία. Οι Τουρκοκύπριοι φοβούνται τους Ελληνοκύπριους, οι οποίοι με τη σειρά τους φοβούνται την Τουρκία.
Κανείς δεν μπορεί να υποστηρίξει ότι ο φόβος της μιας εκ των πλευρών είναι αδικαιολόγητος. Ο καθένας ξεχωριστά και οι κοινότητες μαζί θα πρέπει να αφουγκραστούν τον φόβο του άλλου, ειδάλλως η δημιουργία κλίματος ειλικρινούς διαλόγου είναι αδύνατη. Πέραν αυτού, ο φόβος μαρτυρεί και το πού βρίσκεται η κάθε κοινότητα τόσο ιστορικά όσο και κοινωνικά. Επομένως, η κατανόηση του φόβου οδηγεί και στην κατανόηση των ανθρώπων και της κοινωνίας.
Δυστυχώς, ανάμεσα στις κυπριακές κοινότητες δεν υπάρχει μια τέτοια αμοιβαία κατανόηση, ούτε καταβάλλεται προσπάθεια για ειλικρινή διάλογο. Οι πλευρές περιορίζονται μόνο στο να εκφράζουν τους δικούς τους φόβους. Εκτός αυτού, κατά βάθος θεωρούν ότι ο φόβος της «άλλης πλευράς» είναι «αβάσιμος και αυθαίρετος». Για παράδειγμα, τι ποσοστό των Τουρκοκυπρίων πιστεύουν ότι οι Ελληνοκύπριοι όντως φοβούνται την Τουρκία; Ή, αντίστροφα, πόσοι από τους Ελληνοκύπριους πιστεύουν ότι η τουρκοκυπριακή κοινότητα όντως φοβάται την ελληνοκυπριακή κοινότητα; Είναι, νομίζω, εφικτό να εκτιμήσουμε τις απαντήσεις σε τέτοιου είδους ερωτήματα…
Η αποδοχή της αλήθειας
Πού οφείλεται, όμως, το γεγονός ότι η κάθε κοινότητα αψηφά τους φόβους της «άλλης» κοινότητας; Κατά τη γνώμη μου, υπάρχει φόβος για την αποδοχή της αλήθειας. Οι Ελληνοκύπριοι δεν αποδέχονται ότι οι Τουρκοκύπριοι υπήρξαν θύματα κατά τη δεκαετία του 1960 και, αντίστροφα, οι Τουρκοκύπριοι δεν αποδέχονται ότι οι Ελληνοκύπριοι θυματοποιήθηκαν το 1974 και μετέπειτα. Πέρα από την άρνηση αποδοχής, δεν καταβάλλονται προσπάθειες για ουσιαστική κατανόηση της άλλης πλευράς. Επομένως, δεν αντιμετωπίζουν τα τραύματά τους δημιουργικά. Προτιμούν την εσωστρέφεια και τον δογματισμό, τη στιγμή που θα έπρεπε να ανοιχθούν δυναμικά στον «άλλο».
Δεν αποτελεί σύμπτωση το γεγονός ότι όλες οι προσπάθειες επίλυσης προσκρούουν στα ανεπίλυτα θέματα της «ασφάλειας» και των «εγγυήσεων». Ναι, θα πρέπει να πάρουμε τον φόβο στα σοβαρά. Ωστόσο, και σε αυτό υπάρχει μια αλήθεια: για τα άτομα και τις κοινωνίες δεν υπάρχει ζωή χωρίς ρίσκο. Ζωή χωρίς ρίσκο είναι μια νεκρή «ζωή».
Καμιά συμφωνία δεν εγγυάται τη ζωή στην ολότητά της, καμιά συμφωνία δεν δημιουργεί από μόνη της ένα καθολικό περιβάλλον ασφάλειας. Αυτά τα ζητήματα επιλύονται μέσα σε διαδικασίες αλληλεπίδρασης και ειλικρινούς επικοινωνίας. Οι συνεχείς παλινδρομήσεις και τα σκαμπανεβάσματα βρίσκουν τη λύση τους στη σταδιακή πρόοδο στα θέματα της επικοινωνίας και της συμφιλίωσης…
Όπως δεν μπορεί να υπάρξει ζωή χωρίς φόβο, δεν μπορεί να υπάρξει ζωή νικημένη από τον φόβο βασισμένη στην αδιαφορία για τον «άλλο». Όπως αναφέρει και ο Paul Tillich στο βιβλίο του «Το θάρρος της υπάρξεως», δεν υπάρχει το «Εγώ» χωρίς τον «Άλλο», η «Ταυτότητα» χωρίς την «Αβεβαιότητα», η «Ελπίδα» χωρίς την «Απαισιοδοξία»… Ανάμεσά τους θα υπάρχει πάντοτε ένα ψήγμα φόβου… Όμως, είναι διαφορετικό το να ζεις έχοντας ένα ψήγμα φόβου από το να παραιτείσαι από τη ζωή γιατί φοβάσαι…
