ΚΑΘ’ ΥΠΑΓΟΡΕΥΣΗ, ΒΕΒΑΙΩΣ

ΓΛΙΣΤΡΟΥΜΕ, ΟΜΑΛΩΣ ΚΑΙ ΟΛΙΣΘΗΡΩΣ, ‘ΑΝΕΠΑΙΣΘΗΤΩΣ’, ΠΟΥ ΘΑ ΕΛΕΓΕΝ Ο ΚΑΒΑΦΗΣ, ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ. ΣΤΙΣ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΤΟΥ ‘SPIN’, ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΝΕΜΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΩΣ’ ΤΟΥ ΚΛΩΤΣΟ ΝΑ ΓΥΡΙΣΕΙ

Πολιτικά κοφτεροί κι άβολοι όροι λειαίνονται, ευπρεπίζονται και στρογγυλεύουν. Ο ευφημισμός αντικαθιστά την επιστημολογία της αλήθειας ή αντικειμενικότητας, του 'adequatio rei et intelectus'

Οι άνθρωποι αγορεύουν. Οι απάνθρωποι... απαγορεύουν. Ή, 'υπαγορεύουν'; Ποία, ακριβώς, η διαφορά; Σε μία κοινωνία όπου οι λέξεις έχουν χάσει, ή στερηθεί, την δυνατότητα να αντιστοιχούν προς τα πράγματα, ή απλώς να το θέλουν ή ελπίζουν ότι 'λέγουν αλήθειες', ο λόγος παραιτείται από το να είναι 'δηλωτικός'.

Γίνεται τελεστικός, 'performative', όπως είχε αφορίσει ο Μέγας Γραμματικός της Φιλοσοφίας της Γλώσσας, J.L. Austin (John Langshaw, για να ξεχωρίζετε στα καφέ φιλοζόφ). Το ομιλιακό ενέργημα, speech act, γίνεται μια πράξη ανάμεσα σε άλλου είδους πράξεις, π.χ. συμφωνίας, συγκατάβασης κι υποταγής.

Με 'επιτελεστικά αποτελέσματα'. Το 'ναι' στο ερώτημα αν ''βρέχει;" πληροφορεί για τον καιρό και φέρνει ομπρέλες, στην φιλική επίσκεψη ή το καφενείο (όχι, το καφέ φιλοζόφ) φέρνει καφέ, στην εκκλησία φέρνει... σύζυγο και μέχρι θανάτου (δήθεν) δέσμευση. Κάποιες εκφορές έχουν βαρύνουσες συνέπειες. Σε αντίστροφο, συχνά, βαθμό από το δηλωτικό περιεχόμενο της πρότασης. 'Πες το ναι κι ας είναι ψέμμα': ο παπάς που σας παντρεύει, την δήλωση υποταγής, την 'δέσμευση' θέλει, όχι την 'δήλωση' για τα πραγματικά σας αισθήματα. Το 'δεσμεύομαι' που σας 'δένει' στα δεσμά του γάμου.

Είναι όπως στην πολιτική, άλλωστε. Γιατί, όπως το 'ναι' στην εκκλησία, στην τελετή του γάμου, το 'δεσμεύομαι' σαν πολιτική δήλωση, είναι επιτελεστικό: δεσμεύει, με την εκφορά του, τον λέγοντα. Επιτελεστικά εννοούμενο, το 'δεσμεύομαι' επιτελεί, κάνει την συγκεκριμένη δουλειά που συνεπάγονται οι περιστάσεις της εκφοράς του. Και... για όσο. Ο Ρήγκαν είχε πει το 'δεσμεύομαί' του ('I pledge') στα εργατικά συνδικάτα, για τον σεβασμό του και την προστασία στο 'ιερό δικαίωμα της απεργίας' προεκλογικά, το 1983.

Στην μεγάλη απεργία των εναερίων ελεγκτών, στις ΗΠΑ, το 1985 απέλυσε πάραυτα και συνοπτικά και αποτελειωτικά και τους 13.000 απεργούς ελεγκτές. Ο δικός μας Πρόεδρος, από την ίδια ιδεολογική πάστα (κάποιοι θα επέμεναν και 'ηθική') είπε το δικό του, απόλυτο κιόλας, 'δεσμεύομαι' κατά του κουρέματος αρχές Μαρτίου. Η 'volte face', ή πιρουέτα, ή κυβίστηση, ήλθε στις δεκαπέντε Μαρτίου. Νυμφευόμενοι, φιλοσοφείστε το. Ή... πολιτικολογείστε το! Ο 'έρπης' είναι πιο δεσμευτικός από την αγάπη. Και σίγουρα, από τους έρποντες της πολιτικής.

Η γλώσσα του ολοκληρωτισμού

Ποικίλλει, η πραγματικότητα. Κεντρίζει, ξαφνιάζει, διαφεύγει, διαφέρει. Κι ενδιαφέρει. Όταν, όμως, ο λόγος, η γλώσσα δεν μιλά για την πραγματικότητα, έξω ή ένδον, όταν προσαρμόζεται στα επιτελεστικά κελεύσματα της συμφωνίας κι υποταγής, κόβεται και ράβεται, για να... κυριολεκτήσουμε, πόσο ενδιαφέρουσα μπορεί να είναι; Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα είναι ανιαρά περιβάλλοντα. Κι ομοίως η γλώσσα σε αυτά. Χορογραφίες κινητικής συμφωνίας στους επιβαλλόμενους ρυθμούς. Σήμερα, ειδικά σε Κύπρο κι Ελλάδα, χορεύουμε ένα πολιτικό, ένα ομόρρυθμο κοινωνικό φοξ τροτ. Ένα βήμα μπροστά, δύο πίσω.

Και διαρκεί. Μέχρι τελικής πτώσης. Η έλλειψη ενδιαφέροντος, δηλωτικού περιεχομένου, αντισταθμίζεται από την ποσότητα. Σαν τις δεκάμετρες κινεζικές μινιατουριστικές δελτογραφίες. Ή, τα αραβικά 'αραμπέσκ', καλλιγραφίες που στριφογυρίζουν και πηγαινοέρχονται, χωρίς να δικαιούνται να απεικονίσουν ο,τιδήποτε ζωντανό. Το ίδιο μάκρος, ζαλιστικά στριφώματα και μονοτονία διακρίνει... αδιακρίτως, τους πολιτικούς λόγους στα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Οκτώ και βάλε ώρες διαρκούσαν οι λόγοι του Κάστρο, περισσότερο κι από τα μεγαλύτερα πούρα του νησιού, που καθηκόντως πωλεί το περίπτερο της κουβανικής συντροφικής συμπαράστασης, στην Ακελική Γιορτή του Κρασιού - οικονομικό διάβημα του Κόμματος, φορολογία κομματική της παροικίας του Λονδίνου.

Η τελετουργία της μονοτονίας συμβάδιζε, οξύμωρα, με την απόλυτη συμμόρφωση των ακινήτων ως αγαλμάτων φρουρών έξω από τα Ανάκτορα της Εξουσίας. Η φυσική, επίπονη κι επώδυνη έκφραση της απόλυτης συμμόρφωσης. Η σωματική ακινησία σε έκφραση και συναισθηματική συμφωνία προς την ψυχική. Η 'emotional consonance', που ονομάζουν οι ψυχολόγοι. Με μόνη διαστίζουσα διακοπή το... χειροκρότημα. Συντεταγμένο, ομόφρον, διατεταγμένο κι αυτό. Επίμονο, επίπονο, ατελείωτο.

Σαν αυτομαστίγωμα, να ματώσουν τα χέρια. Θυμίζει, και προειδοποιεί, ανηρτημένο στο διαδίκτυο το ατελείωτο, διαρκές, ομόφωνο κι ισοηχές, σαν ορχήστρα, το χειροκρότημα των χιλιάδων βαρυπλούμιστων κομισάριων, πριν να αρχίσει μια ομιλία του ο Στάλιν. Πατώντας το buzzer, για να σωπάσουν, σαν στρατιωτάκια, το σύνταγμα των Κομισσαρίων, διαμιάς. Μελαγχολήστε, μαζί μου, στο κεφάλαιο 'Κλάπα κλαπ, ο σύντροφος Ηγέτης', στο βιβλίο μου 'Γελάσωμεν, ίνα θρηνήσωμεν'. Και, δείτε, ή… μην δείτε, διότι θα κλάψετε, πόσο διατεταγμένα επευφημούν στις ομιλίες των κομματικών ηγετών, τα κουβαλητά κουκκιά της ΕΔΟΝ.

Η Ανατολικοποιούμενη Δύση και το όπλο των ΜΜΕ

Μπορεί να είμαστε μακριά από την καταπνικτική παρουσία πολιτικών γραφειοκρατιών που διύλιζαν και περνούσαν από ιδεολογική διήθηση τον παραμικρό όρο πριν αποστακτικώς κατασταλάξει στα κατώτερα στρώματα και την κοινή χρήση των μαζών. Αλλά, ένα όπλο στα χέρια των πολιτικών και της πολιτικής, αναπόφευκτα θα χρησιμοποιηθεί. Κι η δυνατότητα χειραγώγησης των ψηφοφόρων ή των μαζών μέσα από τον ελεγχόμενο λόγο των ΜΜΕ, τα επιστημονικά οπλισμένα στις μεθόδους επιρροής των παραστάσεων και διάβρωσης της κρίσης πολιτικά PR, και τον σημασιολογικά ραφιναρισμένο γλωσσικό έλεγχο της γλώσσας των μίντια και των πολιτικών που τα χρησιμοποιούν, σαν πλατφόρμα διαφημιστικής προβολής, εξαπάτησης ως προς την αντίληψη της πραγματικότητας και χειραγώγησης της πολιτικής συμπεριφοράς του ευνουχισμένου 'δήμου', προς ίδιον των πολιτικών όφελος, λίγα έχει να ζηλέψει, σε ό,τι αφορά την αποτελεσματικότητα της επιρροής και χειραγώγησης από την Κίνα του Μάο ή την γραφειοκρατία των μανδαρίνων, πριν από αυτόν.

Η Ευρώπη των ποιητών και των φιλοσόφων, της ελληνικής παράδοσης της αγοράς και του 'ουκ έστιν πειθούς ιερόν άλλον πλην λόγος', της συνάντησης της πολιτικής με την φιλοσοφική κι ηθική υπόθεση άνθρωπος στο κοίλο του θεάτρου και το σπουδαστήριο, των Ουμανιστών και Μανουτίων, των διαδεδομένων σε folio φορητών βιβλίων και των φυλλαδίων, των επιστολογράφων και των ημερολογίων, των πολυγράφων και των soap-boxes, φαινόταν να είχε ελευθερώσει τον πολιτικό λόγο από τον έλεγχο του παλατιού και της Εκκλησίας. Οι διαμορφωτές της γλώσσας κι ό,τι οι λέξεις σήμαιναν ήταν οι ποιητές, όχι οι επίσημοι της γραφειοκρατίας. Ένας Σαίξπηρ στην Αγγλία, ένας Γκαίτε στην Γερμανία, ένας Πούσκιν στην Ρωσία. Όπως η κοινή έννοια του δικαίου, η γλώσσα διαμορφωνόταν κι ήταν στον έλεγχο, την 'φυσική' κι αυθόρμητη δημιουργία του λαού.

Κλωθοσπιναρίσματα

Αυτή, τουλάχιστον, ήταν η παραδεδομένη εικόνα, ή 'αυτοεικόνα' του φιλελευθερισμού, liberalism. Σήμερα, το όπλο των ΜΜΕ και η τεχνογνωσία των 'spin doctors' όλο και περισσότερο ομοιάζει κι ανακαλεί τους τρόπους και σκοπούς των κομισάριων του Μαοϊσμού και των Κινέζων μανδαρίνων. Πολιτικά κοφτεροί κι άβολοι όροι λειαίνονται, ευπρεπίζονται και στρογγυλεύουν. Ο ευφημισμός αντικαθιστά την επιστημολογία της αλήθειας ή αντικειμενικότητας, του 'adequatio rei et intelectus'.

Αν κοινωνικές ευαισθησίες κάνουν θεμιτή την αντικατάσταση του 'διανοητικά καθυστερημένου παιδιού' από το 'παιδί με ειδικές ανάγκες' και των 'ανύπανδρων μητέρων' από τις 'μονογονεϊκές οικογένειες' και τους 'μονογονιούς', πολιτικοί, με την σύμπλευση των ΜΜΕ, μετονομάζουν την περιστολή του 'κράτους προνοίας' σε 'αναγκαίες μεταρρυθμίσεις', την 'απορρύθμιση' κι εξαφάνιση κάθε κανονιστικού ελέγχου στην δραστηριότητα των επιχειρήσεων 'απελευθέρωση' και 'μείωση της γραφειοκρατίας', ή, αγγλιστί, του 'red tape', τις απολύσεις σε 'εξορθολογισμό', 'ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας' και περιορισμό του 'λίπους', την καταστροφή κι αφανισμό των εργασιακών συμβάσεων και της προστασίας της εργασίας, 'αφαίρεση των στρεβλώσεων', το ξεπούλημα του εθνικού πλούτου 'προσέλκυση ξένων επενδυτών'...

Τον επερχόμενο Αρμαγεδδώνα των μαζικών 'εκποιήσεων', ή κατασχέσεων, επεχείρησαν να πωλήσουν ως βελτίωση του δανειστικού χαρτοφυλακίου των Τραπεζών, για να πετύχουν καλή βαθμολογία στα 'stress test', επιδεικνύοντας τας κεφαλάς των καρατομημένων κεφαλών οφειλετών στο καλάθι. Αλλά, αυτό ήταν, κυριολεκτικά... 'too close at home' για να περάσει με οποιαδήποτε ευφημιστική μετονομασία.

Ναι, γλιστρούμε, ομαλώς κι ολισθηρώς, 'ανεπαισθήτως', που θα έλεγεν ο Καβάφης, στον τόπο και τον τρόπο του ολοκληρωτικού λόγου. Στις γλωσσικές συνήθειες του 'spin', της πολιτικής ανέμης και του δώσ' του κλώτσο να γυρίσει. Το οξυμωρίας εγκώμιον, από Υπουργούς Οικονομικών, που, παρά τα φαινόμενα, δεν... ακούνε τους εαυτούς των - διότι δεν ερυθριούν - όταν μας λέγουν οξυμώρως ότι 'περισσότερο μνημόνιο είναι η μόνη έξοδος από το μνημόνιο' και, για τις εκποιήσεις, που συμφωνήθηκαν ήδη, κι ότι, 'λιγότερες τροποποιήσεις στις εκποιήσεις θα τις καταστήσουν λιγότερο επώδυνες', μια ευφημιστική απόδοση του αισχίονος... 'όσο περισσότερο βαθιά, τόσο πιο γλυκά'.

Ή των 'Ηγετών τής Κρίσης', διότι πιστών ταγών της συνταγής της, που εξηγούν ανερυθριάστως... "έγινα αναξιόπιστος για να γίνω πιο αξιόπιστος". Δώσ' μας κλώτσο, τον σηκώνουμε ακόμη. Ώσπου, 'ανεπαισθήτως', βρεθούμε 'κλεισμένοι, από το σπίτι μας έξω'. Χωρίς να ακούσουμε, κρότον κτιστών, ή ήχον...

Άλλωστε, λευκός και ανερυθρίαστος ο ωοκέφαλος Humpty Dumpty, του λογικού φιλοσόφου των παραλογισμών μας, του Lewis Carol, εξηγεί στην Αλίκη in terra mirabilis, στην χώρα των θαυμάτων, ότι 'οι λέξεις μου σημαίνουν ό,τι εγώ αποφασίσω, το θέμα είναι ποιος έχει τη δύναμη'!

Σας πρόλαβαν, βέβαια, εκείνοι οι πρώτοι κονστρουξιονιστές, οι Κυρηναϊκοί, οι οπαδοί του Αντισθένη, και οι Στωϊκοί, με το παραμυθητικό πρόταγμα 'άρον την υπόληψιν, ήρθαι το βέβλαμμαι. Άρον το βέβλαμμαι, ήρθαι η βλάβη'. Βγάλε την ιδέα ή αντίληψη για τα πράγματα, βγαίνει κι η αίσθηση του πάθους. Βγάλε το 'τί έπαθα', την αίσθηση του πάθους, φεύγει και βλάβη. Αταραξία. Και θα γιορτάζουμε αύριο πασιχαρείς κι ατάραχοι, μαζί με τους βομβαρδιστές μας, μακριά από διχαστικά 'βέβλαμμαι', τις ναπάλμ στα Κόκκινα. Οξυμώρως ανερυθρίαστοι.