Η «ΝΕΑ ΤΟΥΡΚΙΑ» ΤΟΥ ERDOGAN
Η ΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΤΟ ΚΥΡΙΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΡΗΤΟΡΙΚΗΣ ΤΟΥ ΑΚΡ ΣΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ
Σύμφωνα με τον Scheler, η μνησικακία αποτυπώνεται στον έξω κόσμο ως επιθυμία για αντεκδίκηση, μίσος, κακή πρόθεση, φθόνος, ένστικτο για συκοφαντία και εχθρότητα
Μετά τη λήξη του Πελοποννησιακού Πολέμου το 404 π.Χ. και την κατάλυση της τυραννίας των Τριάκοντα στην Αθήνα, υπογράφηκε συμφωνία ειρήνης. Το χαρακτηριστικότερο στοιχείο αυτού του συμφιλιωτικού διατάγματος ήταν η απαγόρευση της μνησικακίας (μη μνησικακείν). Με αυτό το διάταγμα, οι δημοκρατικοί χορηγούσαν αμνηστία στους συνεργάτες του τυραννικού καθεστώτος, με στόχο να εμποδίσουν την αντεκδίκηση των νικητών έναντι των ηττημένων και φιλοδοξία να επανιδρύσουν την αθηναϊκή δημοκρατία. Το μη μνησικακείν ισοδυναμούσε με την απαγόρευση της αντεκδίκησης και της αδικοπραγίας εις βάρος Αθηναίων συμπολιτών από όσους θα επανέφεραν στη μνήμη τους τα δεινά που σημειώθηκαν στο παρελθόν. Έχοντας στόχο την ειρήνη και τη συμφιλίωση, το μη μνησικακείν εγκρίθηκε ως νόμος και έμεινε στην ιστορία ως ένα από τα πρώτα παραδείγματα Αμνηστίας.
«Αυτοδηλητηρίαση του νου»
Ο φιλόσοφος Nietzsche, ξεκινώντας από το μη μνησικακείν, ανέπτυξε την έννοια της Μνησικακίας (Ressentiment) και την αποτύπωση του αισθήματος της μνησικακίας στις ανθρώπινες αξίες. Η επιλογή της γαλλικής λέξης Ressentiment από τον Γερμανό φιλόσοφο δεν είναι συμπτωματική, εφόσον στα γαλλικά το ρήμα re-sentir σημαίνει τη συνεχή επαναφορά γεγονότων του παρελθόντος στη μνήμη. Η συνεχής ενθύμηση των χθεσινών δεινών, αδικοπραγιών και πικρίας καθώς και η εμμονική προσκόλληση στο παρελθόν συνιστούν το καθοριστικότερο γνώρισμα της μνησικακίας.
Ο μνησίκακος άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει στον συγκεκριμένο χώρο και χρόνο του παρόντος. Πάντοτε κοιτάζει προς τα πίσω και οι αντιδράσεις του δεν εκδηλώνονται βάσει της παρούσας κατάστασης. Συμπεριφέρεται σύμφωνα με τα τραύματα που βίωσε στο παρελθόν, σε άλλο χρόνο και χώρο. Ο μνησίκακος άνθρωπος αγκιστρώνεται στο παρελθόν και διαρκώς επαναφέρει στη μνήμη του τις αδικίες που υπέστη. Όπως αναφέρει ο Αυστριακός συγγραφέας και αιχμάλωτος στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης Jean Amery, «η μνησικακία σταυρώνει όλους μας σε ένα ρημαγμένο παρελθόν. Κόβει την έξοδό μας για το μέλλον». Ο γνωστός για τη διατριβή του πάνω στη Μνησικακία Max Scheler την ορίζει ως «αυτοδηλητηρίαση του νου».
Σύμφωνα με τον Scheler, η μνησικακία αποτυπώνεται στον έξω κόσμο ως επιθυμία για αντεκδίκηση, μίσος, κακή πρόθεση, φθόνος, ένστικτο για συκοφαντία και εχθρότητα. Κυριότερη πηγή της είναι η «δίψα για εκδίκηση» και στη βάση της βρίσκεται κάποια παρελθοντική επίθεση ή πικρία. Αναπόφευκτα, η μνησικακία οδηγεί στη διάκριση ανάμεσα σε φίλους και εχθρούς. Για τον μνησίκακο άνθρωπο υπάρχει πάντοτε ένας «κακός άλλος».
Μπορεί η Τουρκία να μην έχει βιώσει στο πρόσφατο παρελθόν έναν εμφύλιο πόλεμο ανάλογο με τον Πελοποννησιακό στην Αρχαία Ελλάδα, εντούτοις περνά μια περίοδο δραματικών αλλαγών. Το κεμαλιστικό καθεστώς κηδεμονίας έχει καταρρεύσει και στην εξουσία βρίσκονται πλέον συντηρητικά/θρησκευόμενα στελέχη, τα οποία κατά το παρελθόν γνώρισαν την υποτίμηση και τον εξευτελισμό.
Αναλαμβάνοντας την εξουσία στα πρώτα χρόνια της νέας χιλιετίας, το ΑΚΡ έδειξε αρχικά ένα ενωτικό, μεταρρυθμιστικό και ανοιχτό στη Δύση πρόσωπο. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου και αφού κατόρθωσε να καταλύσει το κεμαλιστικό καθεστώς για να το αντικαταστήσει με τη «Νέα Τουρκία», στράφηκε στην αντεκδίκηση για όλα τα θύματα του παρελθόντος, εκδηλώνοντας ένα τρομακτικό μίσος και επιστρατεύοντας μια οργισμένη και μνησίκακη ρητορική σε συνδυασμό με πολιτικές περιθωριοποίησης.
Μεθυσμένο από το νέκταρ της νίκης, δεν περιορίζεται στο να λοιδορεί τους κεμαλιστές αφέντες του παλιού καθεστώτος αλλά, διευρύνοντας τα όρια αυτής της έννοιας (κεμαλιστής), καθιστά δέκτες αυτής της στρατηγικής οργής όλους τους πολιτικούς του αντιπάλους, ακόμα και όσους δεν ασπάστηκαν ποτέ τον Κεμαλισμό. Η εκστρατεία μνησικακίας εναντίον των ελίτ του παλαιού καθεστώτος συνοδεύεται και με την άνοδο των «καταπιεσμένων» ως νέα ελίτ. Αυτοί που κάποτε περιφρονούνταν, τώρα βρίσκονται στη θέση των περιφρονητών…
Η Ρητορική της «Νέας Τουρκίας»
Η έννοια «Νέα Τουρκία» άρχισε να χρησιμοποιείται από το ΑΚΡ μετά το 2010, όταν και έθεσε υπό τον πλήρη έλεγχό του τον κρατικό μηχανισμό. Η εν λόγω έννοια έχει δύο διαστάσεις, μια εσωτερική και μια εξωτερική. Όσον αφορά την εσωτερική της διάσταση, σηματοδοτεί τον τερματισμό της «ξένης προς τις πραγματικές αξίες του λαού» Κεμαλιστικής Τουρκίας και αποσκοπεί στην αναβίωση του πνεύματος της οθωμανικής περιόδου. Σύμφωνα με το ΑΚΡ, η Κεμαλιστική Τουρκία ήταν ένα καθεστώς «που περιφρονούσε τις θρησκευτικές αξίες των πολιτών», σχεδόν «αποικιακό» και ως εκ τούτου έπρεπε να διαλυθεί, ώστε να ιδρυθεί ένα νέο καθεστώς, το οποίο θα αποτύπωνε τις «πραγματικές αξίες» της κοινωνίας. Επομένως, η «Νέα Τουρκία» προβάλλεται ως η συνάντηση και συμφιλίωση «του κράτους με την κοινωνία», μέσα από την οποία «γεννιέται η Ισχυρή Τουρκία».
Η «Ισχυρή Τουρκία» εκφράζει την εξωτερική διάσταση της ρητορικής της «Νέας Τουρκίας». Με την επιστροφή στις θρησκευτικές και συντηρητικές αξίες της Οθωμανικής Περιόδου (εσωτερική διάσταση), η «Νέα Τουρκία» θα καταστεί δύναμη επιρροής στον γεωγραφικό χώρο στον οποίο κάποτε κυριαρχούσαν οι Οθωμανοί. Εν ολίγοις, η ανασύσταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην εσωτερική και εξωτερική της διάσταση αποτελεί το κύριο αντικείμενο της ρητορικής του ΑΚΡ στις μέρες μας.
Ωστόσο, αυτή η πολιτική της «Νέας Τουρκίας» δεν μπορεί να θεωρηθεί επιτυχημένη, ούτε στην εσωτερική ούτε στην εξωτερική της διάσταση. Αντιθέτως, η εφαρμογή της επέφερε μεγάλες εντάσεις τόσο σε εσωτερικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Το ΑΚΡ, και ιδιαίτερα ο Erdoğan, περιθωριοποιούν τον μισό πληθυσμό της Τουρκίας καταφεύγοντας σε πρακτικές ελέγχου της μνήμης (μηχανική της μνήμης). Αυτό, ως εξουσιαστική στρατηγική, ενεργοποιεί και υποδαυλίζει τη μνησικακία. Τα αρνητικά στοιχεία του παρελθόντος επαναφέρονται διαρκώς στη μνήμη και επαναλαμβάνονται αυθαίρετα και διογκωμένα. Όποιος δεν υπήρξε φίλος στο παρελθόν, σήμερα γίνεται «εχθρός».
Το σημαντικότερο είναι ότι, παρά την ηγεμονική τους θέση, συμπεριφέρονται ακόμα σαν θύματα. Όχι μόνο δεν εγκαταλείπουν το αφήγημα της θυματοποίησης, αλλά το χρησιμοποιούν ως πλεονέκτημα. Η υπό τον Erdoğan μνησίκακη κινητοποίηση οδήγησε στη μαζικοποίηση αισθημάτων όπως το μίσος, η έχθρα, η χαιρεκακία και ο φθόνος, τρέφοντας συγχρόνως έναν συλλογικό σαδισμό με τάσεις λιντσαρίσματος. Όλοι όσοι βλέπουν συμφέρον στη ρητορική των «καταπιεσμένων» και όλοι όσοι προσδοκούν οφέλη από τη «Νέα Τουρκία» μπολιάζουν τις μάζες με μνησικακία και μετατρέπουν τη χώρα σε ένα χώρο μίσους.
Ένα χαιρέκακο «ε, ας είναι» λέγεται για τους χιλιάδες απλούς πολίτες, δημοσιογράφους και συγγραφείς που φυλακίστηκαν. Εν ολίγοις, η «Νέα Τουρκία» είναι μια χώρα της μνησικακίας, στην οποία ο μισός τουλάχιστον πληθυσμός θεωρείται «εχθρός».
Η εξωτερική πολιτική
Όσον αφορά την εξωτερική πολιτική, ούτε αυτή μπορεί να θεωρηθεί επιτυχής. Το δίδυμο Erdoğan-Davutoğlu, το οποίο καιροφυλακτούσε για να εκμεταλλευτεί την «Αραβική Άνοιξη» θεωρώντας ότι ήρθε ο καιρός για την «Ισχυρή Τουρκία», η «Νέα Τουρκία»-, σύντομα γνώρισε την απογοητευτική διάψευση. Τη στιγμή που οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι απομακρύνθηκαν από την εξουσία στην Αίγυπτο, το καθεστώς Άσαντ που τόσο προσδοκούσαν να ανατραπεί, εξακολουθεί να υφίσταται…
Η εμμονή με την «Ισχυρή Τουρκία» πυροδότησε διαφόρων ειδών εντάσεις στην περιοχή. Εν τέλει, η «Νέα Τουρκία» υποχρεώθηκε να αρκεστεί σε επιθέσεις κατά κουρδικών στόχων. Η γεωγραφική θέση της χώρας εξασφαλίζει στο ΑΚΡ τα περιθώρια ελιγμών στη διεθνή σκακιέρα, ωστόσο αυτό δεν συνιστά προσωπική επιτυχία του Erdoğan αλλά μια κατάσταση που πηγάζει από την ανέκαθεν ζωτική γεωπολιτική θέση της Τουρκίας.
Υπάρχουν, όμως, και πεδία στα οποία η ρητορική της «Νέας Τουρκίας» μπορεί να θεωρηθεί «επιτυχής». Για παράδειγμα, ο Erdoğan συνεχίζει να βρίσκεται στην εξουσία έχοντας όπλο αυτήν τη ρητορική. Η εθνικιστική ατμόσφαιρα που επικρατεί και το συντηρούμενο κλίμα μίσους και μνησικακίας τον έφεραν στην εξουσία και αυτό τον αρκεί…
