Ο Τούρκος Πρόεδρος αναπτύσσει την εξωτερική πολιτική της χώρας του σε σχέση με τον ευρωπαϊκό και δυτικό παράγοντα ευρύτερα, χωρίς να λαμβάνει υπόψη ή να σέβεται διεθνείς κανόνες, ευρωπαϊκές αρχές και δεδομένες συμβατικές ή άλλες υποχρεώσεις της Άγκυρας. Στο πλαίσιο των δικών του αντιλήψεων πολιτικού και ιδεολογικού προσανατολισμού, ο Ερντογάν στοχεύει στην εμπέδωση εξωτερικών σχέσεων, που να συνάδουν πρωτίστως με το όφελος και πολύ λιγότερο με το κόστος, λειτουργώντας με βάση την κλασική αρχή της διεθνούς πολιτικής πως η ισχύς προηγείται του δικαίου. Η ισχύς εν προκειμένω αναφέρεται στη γεωπολιτική σπουδαιότητα της χώρας και στη στρατιωτική ικανότητα του κράτους για επιβολή πολιτικής κυριαρχίας και επεκτατικής εξάπλωσης σε ολόκληρη την περιοχή της νοτιοανατολικής λεκάνης της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής. Προς τούτο, η Άγκυρα κινείται ταυτόχρονα και δυναμικά σε διάφορα επίπεδα και κατευθύνσεις, εξυπηρετώντας στρατηγικούς στόχους.

Σε τακτικό επίπεδο πραγματοποιεί ανοίγματα προς τη Μόσχα, παραγγέλλοντας το αντιαεροπορικό, αντιβαλλιστικό πυραυλικό σύστημα S400, γεγονός που προκαλεί σχετικώς τον παρεμβατικό ρόλο της Ουάσιγκτον. Η κίνηση Ερντογάν προς Μόσχα αποτελεί έναν ευφυή ελιγμό της Άγκυρας, που αποσκοπεί στην εξισορρόπηση του αμερικανικού παράγοντα, δηλαδή κινείται προς Μόσχα, αποβλέποντας σε στρατηγικά κέρδη στην Ουάσιγκτον. Η ως εκ τούτου ανήσυχη ενεργοποίηση των ΗΠΑ στοχεύει στην αποτροπή της πραγμάτωσης της ανωτέρω κρίσιμης για την αμερικανική υπερδύναμη αγοράς.

Εξ αυτού ωθούμενες οι ΗΠΑ, προειδοποιούν την Άγκυρα πως η συνέχεια ενός τέτοιου βηματισμού σχέσεών της με τη Μόσχα θα οδηγούσε σε ακύρωση της προσδοκώμενης προμήθειας του αμερικανικού υπερσύγχρονου, πέμπτης γενιάς μαχητικού αεροσκάφους F35. Σημειώνεται πως για πρώτη φορά ένα μέλος του ΝΑΤΟ, όπως η Τουρκία, προτίθεται να προμηθευθεί από τη Ρωσία οπλικό σύστημα στρατηγικής σημασίας, το οποίο θα επηρέαζε ταυτόχρονα τις σχέσεις της Τουρκίας με τη Βορειοατλαντική Συμμαχία, θα αναβάθμιζε τη λειτουργία της Άγκυρας προς τη Μόσχα, ενώ θα αναδείκνυε έτι περαιτέρω τη θέση και τον ρόλο της Τουρκίας στην περιοχή. Ταυτόχρονα, στο Αιγαίο θα αποκτούσε η Τουρκία υπεροπλία, που θα ανέτρεπε τις υφιστάμενες ισορροπίες ισχύος εις βάρος της Ελλάδος.

Τουρκικό παίγνιο

Στο παίγνιο των τουρκικών γεωστρατηγικών και γεωπολιτικών συσχετισμών για εμπέδωση ηγεμονικού ρόλου εντάσσεται και η εισβολή της Τουρκίας στις κουρδικές περιοχές της Συρίας και οι επιχειρούμενες στρατιωτικές ενέργειες στο Βόρειο Ιράκ. Στο ίδιο πλαίσιο πραγματοποιείται και τουρκική απειλητική στροφή προς το Αιγαίο, χωρίς να παύει και η παρεμβατική παρενόχληση της Άγκυρας προς την κυπριακή ΑΟΖ.

Σε συνέχεια των ανωτέρω, η Ευρωτουρκική σύνοδος, που πραγματοποιήθηκε στη Βάρνα της Βουλγαρίας, επεχείρησε να διατυπώσει μια σειρά από επιφυλάξεις, υποδεικνύοντας στην Τουρκία τις θεσμικές της υποχρεώσεις σε σχέση με την Κυπριακή Δημοκρατία, καθώς επίσης και την ευθύνη της έναντι της Ένωσης για θεσμικοπολιτικές αλλαγές στο ίδιο το πολιτικό της σύστημα, που αναφέρονται στην εφαρμογή της δημοκρατικής αρχής και στο κράτος δικαίου. Παράλληλα, τέθηκε και επισήμως προς την τουρκική ηγεσία η αξίωση των Βρυξελλών για απελευθέρωση των δύο συλληφθέντων από την Άγκυρα Ελλήνων στρατιωτών, πράγμα το οποίο δεν δείχνει επ’ ουδενί διάθεση η Τουρκία να το πραγματοποιήσει. Τούτο γιατί η σύλληψη των Ελλήνων στρατιωτών δεν ήταν ένα τυχαίο γεγονός, αλλά μια κεντρικά σχεδιασμένη υπόθεση.

Ο Ερντογάν αξίωσε από την Ένωση απελευθέρωση της βίζας για όλους τους Τούρκους πολίτες, καταβολή τριών δις έναντι της εκ μέρους του διαχείρισης του προσφυγικού, αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης, καθώς και άνοιγμα των σχετικών κεφαλαίων που αφορούν στη σχέση της χώρας του με την Ε.Ε. Το τελευταίο, μάλιστα, σύμφωνα με τον Τούρκο Πρόεδρο, οφείλει να επέλθει χωρίς την a priori υποχρέωσή του για δομικές αλλαγές στη λειτουργία του πολιτικού συστήματος της Τουρκίας. Η Σύνοδος ανέδειξε τις ανησυχίες και τη μειωμένη εμπιστοσύνη των Ευρωπαίων για τις στρατηγικές κινήσεις της Τουρκίας εν γένει και στην περίπτωση της Συρίας. Εκεί, ο Ερντογάν πραγματοποιεί εκκαθάριση κουρδικών θυλάκων υπό το πρόσχημα εφαρμογής πολιτικών σταθεροποίησης του χώρου και συνεισφοράς εν προκειμένω, όπως ο ίδιος ισχυρίζεται, στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας.

Η αντίληψη ισχύος ως η βασική παράμετρος της πολιτικής Ερντογάν διέπει αφεύκτως και τη  διαχείριση των προσφυγικών ροών. Επισημαίνεται πως οι ευρωπαϊκοί θεσμοί χρηματοδοτούν τον Ερντογάν, προκειμένου να επιτύχουν το ελάχιστο δυνατό, που αφορά στη συγκράτηση των προσφυγικών ροών στον τουρκικό χώρο, έτσι ώστε να ελεγχθεί μια επαπειλούμενη καταστροφική για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες μαζική και εν πολλοίς ανεξέλεγκτη ροή προσφύγων από την Τουρκία προς την Ελλάδα και εκείθεν στην ευρύτερη ευρωπαϊκή ζώνη. Παράλληλα, αναπτύσσει ένα στρατηγικό φλερτ προς τη Μόσχα, που ανησυχεί την Ουάσιγκτον, η οποία προστρέχει να προλάβει εξελίξεις σε σχέση με τις πολιτικές της Άγκυρας. Συμπερασματικά, το ανωτέρω πολύπλευρο τουρκικό παίγνιο γεωστρατηγικής αποβλέπει στην εξέλιξη της Τουρκίας ως «ηγεμονικού σταθεροποιητή», με συνέπεια την ως εκ τούτου ανάδειξή της σε επικυρίαρχη δύναμη στην ευρύτερη περιοχή, του Αιγαίου συμπεριλαμβανομένου.

ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ Κ. ΓΙΑΛΛΟΥΡΙΔΗΣ
Καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής,
Διευθυντής Κέντρου Ανατολικών Σπουδών
για τον Πολιτισμό και την Επικοινωνία,
Πάντειο Πανεπιστήμιο