ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΝΑΝ ΤΕΛΕΙΟ ΓΑΜΟ
ΟΙ ΕΚΛΟΓΕΣ ΑΝΑΔΕΙΚΝΥΟΝΤΑΙ ΩΣ ΘΕΣΜΟΘΕΤΗΜΕΝΟΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΕΝΔΥΝΑΜΩΣΗΣ, ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΞΙΩΣΗΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΩΣ ΤΕΤΟΙΟΥ, ΤΟΣΟ ΣΤΗΝ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΜΕ ΤΗ ΔΙΕΝΕΡΓΕΙΑ ΤΩΝ ΝΑ ΣΥΜΜΕΤΑΣΧΕΙ ΔΙΑ ΤΗΣ ΨΗΦΟΥ ΤΟΥ ΣΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΩΝ ΚΥΒΕΡΝΩΝΤΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΚΡΕΜΟΥΣΑ ΔΥΝΑΜΗ ΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ΨΗΦΟΥ
Το «οξύμωρον» έτσι της σιωπηλής πλειοψηφίας δεν είναι περίεργο που αντανακλάται σε ανησυχητικές αδιαφορίες κι απουσίες του ενδιαφέροντος των hoi polloi να νομιμοποιούν το παράδοξο αυτό σύστημα αυτο-ευνουχιστικής χειραφέτησής τους. Παρά τα επιφανειακά φαινόμενα της παγκόσμιας επικράτησης και εορτασμού της «δημοκρατίας», κάτι είναι σάπιο ήδη στο βασίλειο της δημοκρατίας
Λίγες έννοιες είναι πιο κεντρικές για το σύγχρονο κράτος, όσο η φιλελεύθερη δημοκρατία, η πιο διαδεδομένη και νομιμοποιημένη δηλαδή μορφή του, οι εκλογές και τα πολιτικά κόμματα, όπως και το πώς αυτά διαπλέκονται και αλληλο-ορίζονται. Η δημοκρατία ως μορφή διακυβέρνησης, συγκεκριμένα, είναι θεμελιωμένη στη στέρεη πεποίθηση ότι οι πολίτες σε οποιαδήποτε κοινωνία πρέπει να είναι ελεύθεροι να καθορίζουν μόνοι τους το πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό σύστημά τους.
Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια της δημοκρατίας περιγράφει ένα πολιτικό σύστημα σχεδιασμένο να διευρύνει τη συμμετοχή των απλών πολιτών στην κυβέρνηση, την ενάσκηση ή τον έλεγχό της, κι οι εξουσίες της οποίας είναι ήδη σαφώς καθωρισμένες και περιωρισμένες. Έτσι, πυλώνας του δημοκρατικού πολιτικού συστήματος είναι αδιαμφισβήτητα οι εκλογές, που συνιστούν το πιο κρίσιμο όπως και ορατό μέσο με το οποίο οι πολίτες επιλέγουν ή απομακρύνουν τους ηγέτες τους. Με άλλα λόγια, οι εκλογές είναι το κυριώτερο μέσο ή εργαλείο με το οποίο οι κυβερνώντες αναγκάζονται ή ενθαρρύνονται να προσέξουν τη γνώμη των πολιτών.
Είναι εξάλλου κι η διαρκής υπενθύμιση στο πολιτικό κόμμα ή τον πολιτικό που κερδίζει τις εκλογές και την εξουσία ότι διατηρεί προσωρινά την εντολή που του δίδει ολόκληρο το εκλογικό σώμα, αν και για όσο καιρό κερδίζει στις εκλογές. Την ίδια ώρα, η αντιπολίτευση ορίζεται ως έννομη, θεσμικά νομιμοποιημένη και αναγκαία, απλώς γιατί δεν μπορεί να υπάρξει άλλος έλεγχος της επάρκειας και ικανότητος του κυβερνώντος κόμματος χωρίς τέτοια αντιπολίτευση στις εκλογές.
Με τον τρόπο αυτό οι εκλογές αναδεικνύονται ως ο θεσμοθετημένος μηχανισμός ενδυνάμωσης, χειραφέτησης και καταξίωσης του πολίτη ως τέτοιου, τόσο στην ευκαιρία με την διενέργειά των να συμμετάσχει διά της ψήφου του στη δημοκρατική διαδικασία, αλλά και με άσκηση συνεχούς ελέγχου των κυβερνώντων με την εκκρεμούσα δύναμη αυτής της ψήφου.
Ιερότητα της ψήφου, ναι, αλλά πόση σοβαρότητα;
Μια ψήφος που περιβάλλεται με τον σεβασμό και την ιερότητα που αρμόζει στο πιο κεντρικό προπύργιο και σύμβολο της εξουσίας του πολίτη, του δήμου, την πεμπτουσία της δημοκρατίας. Κι εννοεί κάτι βαθύτερο το κλισέ των δημοσιογράφων όταν χαιρετίζουν την περιοδική, τακτή κι αναφαίρετη - όσο και σχετικώς αραιά - ενάσκηση του δικαιώματος της ψήφου στις εκλογές ως 'γιορτή της δημοκρατίας'.
Κάθε μέρα δεν είναι γιορτή, όμως, κι οι ταγοί μιας ουσιαστικής χειραφέτησης του πολίτη αντιμετωπίζουν τον σκεπτικισμό, ήδη εκπροσωπημένο από όχι λιγώτερο από έναν Πλάτωνα, πόσο διασώζει από το βάρος της η ψήφος μπροστά στο αβαρές και τις αβαρίες συχνά ενός ετερόκλητου σε ωριμότητα, ενδιαφέρον και ενημέρωση πλήθους. 'Ενός' πλήθους κινούμενου συχνά από πάθη και εξωγενείς ή ξένες προς την ποιότητα της βουλευτικής κρίσης αιτίες και παραμέτρους, πιο εύκολα χειραγωγούμενοι από την πονηρία των δημαγωγικών λόγων παρά από τον 'λόγο' που αξιώνει κι απαιτεί το 'μετέχειν κρίσεως και αρχής' που ορίζει τον πολίτη και πραγματώνει η δύναμις της ψήφου του. Πόσον κριτική, η κρίσιμη αυτή ψήφος; Το κύρος της 'plebiscite' στηριζόμενο, κι αναμετρώμενο με εκείνο της 'plebs', των πληβείων ή της «πλέμπαγια» που την νομιμοποιεί και καθιερώνει.
Ο δήμος και η φερεγγυότητα της κρίσης του έχουν βρει, ωστόσο, έγκυρα επιχειρήματα υπέρ τους σε επίσης όχι λιγότερο από έναν - κυνηγημένο ωστόσο από τον φόβο του αθηναϊκού δήμου στο γέρμα της ζωής του, στα 322 π.Χ. - Μακεδόνα Αριστοτέλη. Ένα αριστοκρατικό υπέρ της χειραφέτησης του δήμου επιχείρημα, αφού ο Σταγιρίτης βρίσκει στην κρίση του πλήθους ακριβώς τη σωρευτική ενίσχυση και κύρωση της κρίσης τους.
Οι χρήστες των πολιτικών αποφάσεων, όπως οι θεατές σε ένα έργο, έχουν την αθροιστική αυθεντία να κρίνουν την επιτυχία του: το περίφημο «αθροιστικό» υπέρ της κρίσεως των πολλών επιχείρημα, με τον Αριστοτέλη να στηρίζει την χειραφέτηση του δήμου όχι στο επιχείρημα «είναι καλύτερο να κυβερνούν οι πολλοί», αλλά στο ότι «οι πολλοί κυβερνούν καλύτερα».
Επιχείρημα που επανέλαβε και ο Διαφωτιστής Condorset, κρίνοντας ότι όσο μεγαλύτερη η συμμετοχή σε μια ψηφοφορία, τόσο μεγαλύτερη η ευθυκρισία της ψήφου. Αν και με το περίφημο «παράδοξό» του ο Condorset ανέτρεψε περίπου τη θέση αυτή υπέρ της εγκυρότητας της μαζικής συμμετοχής, αναρωτούμενος πώς συμβιβάζεται η σταθερότητα των πολιτικών πεποιθήσεων των ατόμων ψηφοφόρων με την αμφιταλάντευση κι αστάθεια του εκλογικού σώματος ως συνόλου.
H Ιστορία σε μια ζαριά;
Μια πιο βάσιμη ανασφάλεια, ωστόσο, αφορά όχι τόσο το κριτικό «κύρος» των hoi polloi στις εκλογές και τα δημοψηφίσματα, όσο κατά πόσον η Ιστορία μπορεί να παίζεται στην περιστασιακότητα και τυχαιότητα της σχετικά στιγμιαίας αυτής ζαριάς της ψήφου. Το ζήτημα ηγέρθη, για παράδειγμα, στη δημοσκόπηση για το 'brexit' στη Βρετανία, με συνέπειες για την Ιστορία της Χώρας αλλά και τους λαούς της υπόλοιπης Ευρώπης, που δεν εκπροσωπήθηκαν στην περιστασιακή εκείνη, αλλά με τόσο ιστορικές, πλατιές και διαρκείς συνέπειες ψήφου.
Ένας Εκατονταετής Πόλεμος από τη μια μεριά της πλάστιγγας, μια ψήφος, σε μια δημοσκόπηση, ένα πρωί, από την άλλη πλευρά της, για να αποφασιστεί η Ιστορία των σχέσεων της Βρετανίας με την Ευρώπη. Μια τόσο δραστική ιστορική απόφαση, σε μια τόσο πρωτόγονη διαδικασία, με την κίνηση ενός στομωμένου πέλεκυ από ένα απογοητευμένο για χίλιους παράταιρους προσωπικούς λόγους, φτωχά ενημερωμένο κοινό, με μια ισχνή εξάλλου πλειοψηφία, σχεδόν τυχαία.
Η εκλογή του Donald Trump, επί πλέον, πέρα από την παραδοξότητα της εκλογής στο πηδάλιο της μεγαλύτερης δημοκρατίας κι ηγέτιδας του κόσμου όχι του σοφοτέρου των Αμερικανών, επιδεικνύει τον επικίνδυνο δρόμο των δυτικών εν γένει δημοκρατικών, να έχουν αναγάγει την ουσία της δημοκρατίας στην απλή ψήφο. Η «φωνή» του πολίτη, το υψηλότερο πολιτικό καθήκον της ζήτησης του «κοινού αγαθού», περιωρισμένη σε μια μονήρη χειρονομία, σε ένα σιωπηλό κι απομονωμένο θάλαμο.
Το «οξύμωρον» έτσι της σιωπηλής πλειοψηφίας, δεν είναι περίεργο που αντανακλάται σε ανησυχητικές αδιαφορίες κι απουσίες του ενδιαφέροντος των hoi polloi να νομιμοποιούν το παράδοξο αυτό σύστημα αυτο-ευνουχιστικής χειραφέτησής τους. Παρά τα επιφανειακά φαινόμενα της παγκόσμιας επικράτησης και εορτασμού της «δημοκρατίας», κάτι είναι σάπιο ήδη στο βασίλειο της δημοκρατίας.
Πριν από λίγα χρόνια, το World Values Survey
Εκλογές, συμμετοχή κι η υγεία της δημοκρατίας
Επιστρέφοντας στο ερώτημα κατά πόσον οι φιλελεύθερες δημοκρατίες του Δυτικού κόσμου, όπως είναι η Κύπρος, γίνονται πιο δημοκρατικές ή λιγότερο δημοκρατικές, το θέμα που ξεχωρίζει αλλά που δεν έχει επαρκώς ερμηνευτεί σε θεωρητικό επίπεδο είναι η συχνά χαμηλή συμμετοχή σε πολιτικές εκλογές. Θα μπορούσε αυτό να εκληφθεί και ως θετική εξέλιξη, αν ερμηνευθεί σαν ένδειξη ότι οι πολίτες είναι ευχαριστημένοι με τις κυβερνήσεις τους κι έτσι εφησυχασμένοι ή συμβιβασμένοι με αυτές, ένα εκλογικό σώμα, δηλαδή, που επιδοκιμάζει σιωπηλά τη φιλελεύθερη δημοκρατία σαν σύστημα και τις κυβερνήσεις που αυτό αναδεικνύει.
Εν γένει, πάντως, οι εκλογές είναι ένα από το φάσμα τάσεων που σαν μετρήσεις της υγείας της δημοκρατίας μπορούν να χαρακτηριστούν ως ανάμεικτες κι όχι αποφασιστικές στη μια ή την άλλη κατεύθυνση. Οι έννοιες κλειδιά στη βελτίωση της σημερινής φιλελεύθερης δημοκρατίας αφορούν τη συμμετοχή και τη δύναμη, αυτά ακριβώς που εν μέρει παρέχονται κι επιμετρώνται με την άσκηση του εκλογικού δικαιώματος.
