ΒΡΑΧΥΠΡΟΘΕΣΜΑ, ΔΕΝ ΑΠΟΚΛΕΙΕΤΑΙ ΝΑ ΥΠΑΡΞΕΙ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΠΙΔΕΙΝΩΣΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΤΟΥΡΚΙΚΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ

Η πολιτική πρωτοκαθεδρία του ΑΚΡ, ενόψει και των επικείμενων εκλογικών αναμετρήσεων, δεν θα τεθεί εν αμφιβόλω, εάν η συνοχή της συντηρητικής μουσουλμανικής παράταξης διατηρείται αλώβητη, επισημαίνει ο δρ Τουρκικών Σπουδών, Σώτος Κτωρής

«Όσο η Τουρκία θα απομακρύνεται από την Ε.Ε., τόσο θα μειώνεται και η δυνατότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας να εργαλειοποιεί αυτήν τη σχέση προς όφελος των εθνικών της συμφερόντων. Αυτή η διαπίστωση αναδεικνύει και πόσο λανθασμένη υπήρξε, δυστυχώς, η απόφαση της κυπριακής Κυβέρνησης να συναινέσει άνευ όρων, τον Δεκέμβριο του 2005, στην έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Τουρκίας»

Αδιαμφισβήτητη παραμένει η επιρροή του Ρ. Τ. Ερντογάν στην τουρκική πολιτική ζωή και αδιατάρακτη η εκλογική του ηγεμονία, μετά το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος της περασμένης Κυριακής, εκτιμά ο δρ Τουρκικών Σπουδών, Σώτος Κτωρής, εξηγώντας ότι αυτή συστοιχείται προς την παραμένουσα σε υψηλά επίπεδα εκλογική δύναμη του κυβερνώντος κόμματος «Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης».

Αναφερόμενος στην επόμενη μέρα για την Τουρκία, μετά τη έγκριση της συνταγματικής μεταρρύθμισης, επισημαίνει ότι αυτή καθαυτή η εισαγωγή του προεδρικού συστήματος δεν είναι προβληματική, αλλά οι ανησυχίες για πλήρη αντιδημοκρατική εκτροπή σχετίζονται με τον τρόπο που θα ασκούνται οι ευρύτατες εξουσίες που έχουν υπαχθεί στον έλεγχο της Προεδρίας «σε μια συγκυρία, ειδικότερα, όπου ο αυταρχισμός του Ταγίπ Ερτογάν κινείται εκτός ορίων».

Αναφορικά με τις επιπτώσεις του αποτελέσματος του δημοψηφίσματος στο Κυπριακό, επισημαίνει ότι η Άγκυρα δεν θα μεταβάλει ουσιωδώς τις θέσεις της στα ζητήματα όπου διατηρεί τον κυρίαρχο λόγο, εκφράζει, ωστόσο, την εκτίμηση ότι, ενόψει της προγραμματισμένης γεώτρησης της ΤΟΤΑL στην κυπριακή ΑΟΖ, τον ερχόμενο Ιούλιο, δεν αποκλείεται η Τουρκία σε προβεί σε ακραίες αντιδράσεις. Όσον αφορά, τέλος, τις ευρωτουρκικές σχέσεις, τονίζει ότι αυτήν τη στιγμή βρίσκονται στο χειρότερο σημείο τους ιστορικά, ενώ δεν αποκλείει ακόμη μεγαλύτερη επιδείνωση στο αμέσως χρονικό διάστημα.

Κάθετες διαιρετικές τομές

Ποια η σημασία του αποτελέσματος στο δημοψήφισμα της περασμένης Κυριακής, τόσο για την Τουρκία όσο και για τον Ρ. Τ. Ερντογάν;

Το δημοψήφισμα υπήρξε ιστορικής σημασίας γεγονός για την Τουρκία. Οι ψηφοφόροι ενέκριναν ένα πακέτο δεκαοκτώ (18) συνταγματικών μεταρρυθμίσεων, το οποίο προνοεί για τον πολιτειακό μετασχηματισμό της Τουρκίας από κοινοβουλευτική σε προεδρική δημοκρατία. Με την ολοκλήρωση αυτής της διαδικασίας, τον Νοέμβριο του 2019, θα καταργηθεί ο θεσμός του πρωθυπουργού, οι αρμοδιότητες του κοινοβουλίου θα περιοριστούν, ενώ ο πρόεδρος της χώρας θα αποκτήσει ευρείες εκτελεστικές εξουσίες.

Αυτή καθαυτή η εισαγωγή του προεδρικού συστήματος δεν είναι προβληματική. Οι ανησυχίες σχετίζονται με τον τρόπο με τον οποίο θα ασκούνται οι ευρύτατες εξουσίες που έχουν υπαχθεί στον έλεγχο της Προεδρίας σε μια συγκυρία, ειδικότερα, όπου ο αυταρχισμός του Ταγίπ Ερτογάν κινείται εκτός ορίων. Η ανησυχία καθίσταται εντονότερη υπό το φως της εκλογικής ηγεμονίας του κόμματος «Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης», γεγονός που επιτρέπει στον Tούρκο Πρόεδρο να ελέγξει, σχεδόν πλήρως, και τις τρεις εξουσίες του κράτους: την εκτελεστική, τη νομοθετική και τη δικαστική.

Σε μια περίοδο κατά την οποία οι συγκρουσιακές δυναμικές που αναπαράγουν οι κάθετες διαιρετικές τομές - αξιακές, κοινωνικές και εθνοτικές- στην τουρκική κοινωνία συνεχίζουν να εντείνονται, η de facto ακύρωση του διαχωρισμού και του αλληλοελέγχου των εξουσιών, απαραίτητοι πυλώνες για την ύπαρξη ενός κράτους δικαίου, προκαλεί υπαρξιακή ανησυχία σε όσους ευρίσκονται εκτός της συντηρητικής κυβερνητικής παράταξης.

Ισχυρός ο Ερντογάν με… οροφή

Γίνεται λόγος για πύρρειο νίκη του Τούρκου Προέδρου, υπό την έννοια ότι κατήγαγε μεν ένα νικηφόρο αποτέλεσμα, αλλά με οριακή επικράτηση και με σημαντικές εκλογικές απώλειες. Πρόκειται, πράγματι, για νίκη με χαρακτηριστικά ήττας; Ποια είναι η δική σας γνώμη;

Δεν συμμερίζομαι την άποψη για πύρρειο νίκη του Ερντογάν, ούτε ότι κλονίζεται η εκλογική του ηγεμονία. Η επιρροή του Ερντογάν είναι αδιαμφισβήτητη, αλλά έχει συγκεκριμένη οροφή, η οποία κυμαίνεται γύρω στο 50% του εκλογικού σώματος. Το ποσοστό που έλαβε το ΝΑΙ στο δημοψήφισμα της Κυριακής είναι σχεδόν το ίδιο, για παράδειγμα, με αυτό που ο Ερντογάν έλαβε στις προεδρικές του 2014.

Επιπλέον, είναι σημαντικό να προσμετρήσουμε, στην ανάλυσή μας, ότι ο δημοψηφισματικός χαρακτήρας της εκλογικής αναμέτρησης επέτρεψε σε όσους απεχθάνονται τον Ταγίπ Ερτογάν, και παρά τις μεγάλες διαφωνίες που τους χωρίζουν, να στοιχηθούν, μέσα από μια διαφοροποιημένη οπτική, στο ιδεολογικά ετερόκλητο στρατόπεδο του ΟΧΙ.

Τι σχέση έχει, για παράδειγμα, το ΟΧΙ των οπαδών του φιλοκουρδικού κόμματος με το ΟΧΙ των Γκρίζων Λύκων που αποσκίρτησαν από το εθνικιστικό κόμμα; Οι διαφωνίες των πολιτικών δυνάμεων που υποστήριξαν το ΟΧΙ είναι θεμελιώδεις και ανυπέρβλητες και αυτό θα διαφανεί στις προεδρικές εκλογές του 2019. Ως εκ τούτου, το ενδεχόμενο να συμπηχθεί μια μεγάλη συμμαχία των αντιπολιτευόμενων, η οποία θα μπορέσει να αμφισβητήσει με αξιώσεις την πολιτική ηγεμονία του Ταγίπ Ερντογάν, είναι δύσκολο έως και αδύνατο.

Η πολιτική πρωτοκαθεδρία του ΑΚΡ, ενόψει και των επικείμενων εκλογικών αναμετρήσεων, δεν θα τεθεί εν αμφιβόλω, εάν η συνοχή της συντηρητικής, μουσουλμανικής παράταξης διατηρείται αλώβητη. Και για το επόμενο χρονικό διάστημα, η συνοχή του ΑΚΡ δεν δείχνει να απειλείται.

Οξύνεται ο εθνοτικός και αξιακός διχασμός

Δεν απειλείται, λέτε, η συνοχή των ισλαμιστών, όμως το εκλογικό αποτέλεσμα ανέδειξε έναν πρωτόγνωρο διχασμό στην Τουρκία.

Η επισήμανση είναι ορθή. Όμως η Τουρκία είναι εδώ και δεκαετίες μια διχασμένη χώρα. Αυτό που σήμερα παρατηρείται είναι η εκλογική αποτύπωση αυτού του διχασμού. Κάτι που δεν ήταν εφικτό μέχρι την άνοδο του ΑΚΡ στην εξουσία, το 2002, λόγω των καταπιέσεων και των διώξεων που οι κεμαλιστές εφάρμοζαν κατά του κουρδικού κινήματος και των φορέων του πολιτικού ισλάμ.

Είναι γεγονός πως ο τερματισμός αυτών των αντιδημοκρατικών πρακτικών, έναντι των Κούρδων ειδικότερα, υπήρξε ένα δημοκρατικό επίτευγμα των πρώτων διακυβερνήσεων του ΑΚΡ. Εντούτοις, η συνεχιζόμενη, από το 2011, διολίσθηση του ΑΚΡ στον απολυταρχισμό και, κυρίως, η εργαλειοποίηση μιας διχαστικής ρητορικής καθώς και πολιτικών πόλωσης, εκ μέρους του Ταγίπ Ερτογάν, προκειμένου να κινητοποιεί και να συσπειρώνει την εκλογική του βάση του ΑΚΡ, έχουν οξύνει, εκ νέου, τον εθνοτικό και αξιακό διχασμό της τουρκικής κοινωνίας.

Πόλωση ή μετριοπάθεια;

Πώς εκτιμάτε ότι θα πολιτευθεί εφεξής, στο εσωτερικό, ο Τούρκος Πρόεδρος;

Το κρίσιμο ερώτημα, σε ό,τι αφορά το εσωτερικό, είναι εάν ο Ερτογάν θα επιλέξει την πολιτική εξομάλυνση, προκειμένου να διαχειριστεί, σε συνθήκες σταθερότητας, τις τεράστιες προκλήσεις και απειλές που αντιμετωπίζει η Τουρκία σε οικονομικό και πολιτικό επίπεδο, ή εάν θα συντηρήσει, ενόψει και των προεδρικών εκλογών του Νοεμβρίου του 2019, μια βαθιά και πολυεπίπεδη πόλωση.

Είναι δεδομένο, πάντως, πως η πόλωση υπονομεύει την αναπτυξιακή δυναμική της οικονομίας, στοιχείο που ο Ερντογάν θα πρέπει να προσμετρήσει, δεδομένου ότι η άνοδος του βιοτικού επιπέδου των Τούρκων πολιτών, μετά το 2002, συνέβαλε καθοριστικά στην εδραίωση της πολιτικής του ηγεμονίας.

Θα ήταν, πάντως, υπερβολή να αναμένεται ότι, ακόμη και αν ο Ερτογάν στραφεί, συγκυριακά, σε μια πιο μετριοπαθή διαχείριση του εσωτερικού σκηνικού, θα εκλείψουν οι πολιτικές και οι κοινωνικές διαιρέσεις. Άμβλυνση αυτών των διαιρέσεων και ενίσχυση των δυναμικών εκδημοκρατισμού στην Τουρκία μπορούν να προκύψουν μόνο εάν η χώρα στραφεί, εκ νέου, στην Ε.Ε.

Στο χειρότερο σημείο οι σχέσεις με Ευρώπη

Οι ευρωτουρκικές σχέσεις, ωστόσο, δείχνουν να επιδεινώνονται, περαιτέρω, μετά τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος. Εκτιμάτε ότι ο Ερντογάν θα επιτείνει την… κεντρόφυγο πορεία της Τουρκίας σε σχέση με την Ευρώπη; Και ποια θα είναι από τούδε η στάση των Βρυξελλών, απέναντι σ’ ένα καθεστώς και σ’ έναν ηγέτη που ολισθαίνουν διαρκώς προς τον αυταρχισμό και την κατάλυση της δημοκρατίας;

Είναι γεγονός πως ουδέποτε στο παρελθόν οι σχέσεις της Τουρκίας με την Ε.Ε. δεν είχαν επιδεινωθεί σε τέτοιο βαθμό. Και ποτέ άλλοτε δεν διαμορφώθηκαν τόσο ισχυρά αντιτουρκικά αντανακλαστικά ή τέτοιο κλίμα απέχθειας κατά της τουρκικής ηγεσίας στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να εκτιμηθεί η μακροπρόθεσμη πορεία των ευρωτουρκικών σχέσεων. Βραχυπρόθεσμα, ωστόσο, είναι γεγονός πως δεν αποκλείεται να υπάρξει και περαιτέρω επιδείνωση αυτών των σχέσεων.

Ειδικότερα, εάν ο Ερντογάν προχωρήσει, τελικά, με την επαναφορά της θανατικής ποινής. Μια εξέλιξη η οποία θα οδηγήσει στο πλήρες πάγωμα την ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας. Ακόμη και αν προκύψει, ωστόσο, μια τέτοια εξέλιξη, δεν συνεπάγεται πως θα επέλθει και μια ολική ρήξη στις σχέσεις της Τουρκίας με την Ε.Ε. Κάτι τέτοιο είναι αδιανόητο, δεδομένων των οικονομικών συνεργιών και αλληλεξαρτήσεων, αλλά και της ανάγκης συνεργασίας και συνεννόησης για κρίσιμα γεωπολιτικά ζητήματα.

Οι Βρυξέλλες και η Άγκυρα ενδεχομένως να καταλήξουν, επομένως, σε μιαν απόφαση επαναδιαπραγμάτευσης των διμερών τους σχέσεων μέσω της προώθησης, σε πρώτη φάση, μιας ενισχυμένης τελωνειακής ένωσης, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι εμπορικές και οικονομικές σχέσεις δεν θα διαταραχθούν.

Ούτως ή άλλως, η συγκυρία είναι εξαιρετικά αρνητική για την εμβάθυνση μιας σχέσης, η οποία από το 2010 και εντεύθεν παραπαίει. Κάτι για το οποίο οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι, πέραν της συνεχιζόμενης απολυταρχικής διολίσθησης του Ταγίπ Ερτογάν, ευθύνεται και η συνεχιζόμενη άνοδος της ισλαμοφοβίας και του ακροδεξιού λαϊκισμού στην Ε.Ε.

Το ευρωκεντρικό δόγμα Κύπρου-Ελλάδας

Δοθείσης της επιδείνωσης του κλίματος των ευρωτουρκικών σχέσεων, εκτιμάτε πως Ελλάδα και Κύπρος είναι καιρός να επανεξετάσουν το «ευρωκεντρικό» στρατηγικό δόγμα τους εν σχέσει προς την Τουρκία;

Το ευρωκεντρικό δόγμα, αποκορύφωμα του οποίου υπήρξε η συμφωνία του Ελσίνκι το 1999, υπήρξε ένας ευφυής στρατηγικός σχεδιασμός, του Γιάννου Κρανιδιώτη, ο οποίος διαμόρφωσε, εν τέλει, τις προοπτικές για ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε., ακόμη και χωρίς λύση του Κυπριακού. Και η οποία στρατηγική, εκ του αποτελέσματός της, ενίσχυσε την κρατική μας οντότητα και οχύρωσε, περαιτέρω, τον κυπριακό Ελληνισμό έναντι των απειλών που συνεπάγεται η διαιώνιση της κατοχής. Φανταστείτε ποια θα ήταν η μοίρα της Κύπρου εάν υιοθετείτο μια διαφορετική πολιτική έναντι της συμφωνίας του Ελσίνκι.

Στην παρούσα συγκυρία, είναι γεγονός πως το τουρκικό «όραμα» για ένταξη στην Ε.Ε. τείνει να ξεθωριάσει εντελώς. Αυτό συνεπάγεται πως όσο η Τουρκία θα απομακρύνεται από την Ε.Ε., τόσο θα μειώνεται και η δυνατότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας να εργαλειοποιεί αυτήν τη σχέση προς όφελος των εθνικών της συμφερόντων. Αυτή η διαπίστωση αναδεικνύει και πόσο λανθασμένη υπήρξε, δυστυχώς, η απόφαση της κυπριακής Κυβέρνησης να συναινέσει άνευ όρων, τον Δεκέμβριο του 2005, στην έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Τουρκίας.

Σε μια συγκυρία όπου η κυβέρνηση του ΑΚΡ επιδίωκε διακαώς - και για σκοπούς πολιτικής επιβίωσης - την έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων, χάθηκε μια ιστορική ευκαιρία, για την Κύπρο, να διασυνδέσει την έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με ουσιαστικές παραχωρήσεις σε κρίσιμες πτυχές του Κυπριακού.

Εάν, πάντως, τελματωθεί οριστικά η ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας, τότε η δυνατότητα της Λευκωσίας να ασκεί την οποιαδήποτε πίεση στην Τουρκία, αξιοποιώντας την ιδιότητά της ως κράτους - μέλους της Ε.Ε., εκ των πραγμάτων, θα περιοριστεί. Παρότι θα πρέπει να υπογραμμιστεί ότι ακόμη και η οικοδόμηση μίας σχέσης ειδικού καθεστώτος θα εξακολουθήσει να προϋποθέτει τη συναίνεση όλων των κρατών - μελών της Ε.Ε., της Κύπρου συμπεριλαμβανομένης.

Η ενέργεια

Μπορεί να αποτελέσει η ενεργειακή παράμετρος τον πυρήνα ενός εναλλακτικού στρατηγικού δόγματος;

Νομίζω πως όχι. Τα ενεργειακά αποθέματα στην ΑΟΖ της Κύπρου ούτε ανατρέπουν, ούτε μεταβάλλουν τις πολιτικές ισορροπίες και πραγματικότητες στην Ανατολική Μεσόγειο. Δεν υπάρχουν, επομένως, οι προϋποθέσεις για τη χάραξη μιας «νέας στρατηγικής» στο Κυπριακό με άξονα την ενεργειακή παράμετρο. Και δεν θα πρέπει να υποθάλπονται ανεδαφικές προσδοκίες σε ό,τι αφορά τις επιλογές αξιοποίησης των κυπριακών ενεργειακών αποθεμάτων.

Η κατασκευή του αγωγού East Med, παρά τις πρόσφατες διακηρύξεις των εμπλεκόμενων χωρών της Τριμερούς, παραμένει ένα τεχνικά περίπλοκο και οικονομικά ασύμφορο εγχείρημα. Και, ως εκ τούτου, η πιο βιώσιμη και ρεαλιστική προοπτική αξιοποίησης αυτών των αποθεμάτων παραμένει η μεταφορά τους, στην ευρωπαϊκή ήπειρο, με αγωγό που θα συνδέσει την Ανατολική Μεσόγειο με την Τουρκία. Αυτό, ασφαλώς, προϋποθέτει ότι θα προηγηθεί η επίλυση του Κυπριακού.

Η μεταφορά των ενεργειακών πόρων μέσω Τουρκίας δεν καθιστά, όμως, την Κύπρο δέσμια της αναθεωρητικής Τουρκίας;

Η ανησυχία είναι εύλογη. Ωστόσο, με τον αγωγό δεν θα μεταφέρονται μόνον τα κυπριακά ενεργειακά αποθέματα, αλλά και τα εβραϊκά και ενδεχομένως και άλλων χωρών στην περιοχή, κάτι που θα δημιουργήσει ισχυρές συνέργειες μεταξύ αυτών των κρατών. Επιπλέον, στην εμπορική και γεωπολιτική εξίσωση θα εμπλέκεται η Ε.Ε., αφού το φυσικό αέριο της περιοχής θα καλύπτει τις ενεργειακές ανάγκες κρατών - μελών της Ένωσης, καθώς και μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες με πολιτική επιρροή σε χώρες της Δύσης. Θα ήταν αδιανόητο, ακόμη και για την Τουρκία, να προβεί σε ενέργειες οι οποίες είτε θα επηρέαζαν την ομαλή ροή φυσικού αερίου στην ευρωπαϊκή επικράτεια είτε θα έπλητταν τα συμφέροντα των ενεργειακών της εταίρων στην περιοχή.

Δεν αποκλείονται ακραίες εξελίξεις τον Ιούλιο

Στο Κυπριακό θεωρείτε ότι θα υπάρξουν οιεσδήποτε επιπτώσεις, δεδομένου και του διακηρυγμένου μαξιμαλιστικού αναθεωρητισμού του τουρκικού κράτους;

Το Κυπριακό δεν ευρίσκεται υψηλά στην ατζέντα του Τούρκου Προέδρου. Και ούτε θεωρώ πως η Άγκυρα θα μεταβάλει ουσιωδώς τις θέσεις της στα ζητήματα όπου διατηρεί τον κυρίαρχο λόγο. Όπως, για παράδειγμα, στην πτυχή της ασφάλειας και των εγγυήσεων, όπου εδώ και καιρό διαγράφει τα όρια των υποχωρήσεών της. Ούτως ή άλλως η σύγκληση μιας νέας διεθνούς διάσκεψης, όπου θα μπορούσαν να διαγνωστούν οι πραγματικές προθέσεις της Άγκυρας, προϋποθέτει ότι οι δύο ηγέτες θα υπερβούν τις διαφωνίες τους σε ζητήματα που άπτονται της εσωτερικής πτυχής του Κυπριακού.

Όπως είναι, για παράδειγμα, το ζήτημα της αποτελεσματικής συμμετοχής στα όργανα της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Ένα κρίσιμο ζήτημα, που σχετίζεται με την παράμετρο της πολιτικής ισότητας και που φαίνεται να υπάρχει μια διαφορετική προσέγγιση και φιλοσοφία από τις δύο Κοινότητες. Ανεξαρτήτως, πάντως, της εξέλιξης της διαπραγματευτικής διαδικασίας, θεωρώ ότι οι τουρκο-κυπριακές σχέσεις θα επηρεαστούν, τους επόμενους μήνες, σοβαρά από τις εξελίξεις στον ενεργειακό τομέα.

Ενόψει, ειδικότερα, της προγραμματισμένης γεώτρησης της ΤΟΤΑL στην κυπριακή ΑΟΖ, τον ερχόμενο Ιούλιο, οι εξελίξεις δεν αποκλείεται να λάβουν και πιο ακραίες διαστάσεις. Η Τουρκία βρίσκεται αντιμέτωπη με πολλαπλές αστοχίες στην εξωτερική της πολιτική και, ως εκ τούτου, ουδείς μπορεί να προβλέψει ποια θα είναι η αντίδρασή της σε μιαν ακόμη, εξέλιξη η οποία θα συμβάλει στη διαμόρφωση ετεροβαρών, για τα τουρκικά συμφέροντα, τετελεσμένων στην Ανατολική Μεσόγειο.