Η ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ ΤΟΥ Τ. ΕΡΝΤΟΓΑΝ ΜΟΙΑΖΕΙ ΠΛΕΟΝ ΑΝΥΠΕΡΒΛΗΤΗ, ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΝΟΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΘΕΣΜΟΥΣ

Μία αυταρχική Τουρκία, εν γένει αποσταθεροποιημένη, με έντονες τάσεις ηγεμονισμού και θρησκευτικού φονταμενταλισμού, δύσκολα θα αποτελέσει έναν αξιόπιστο εταίρο για την Κύπρο στη μετά τη λύση εποχή, τονίζει ο Δρ Μιχάλης Κοντός

«Όσο περισσότερο συγκεντρώνεται η εξουσία στα χέρια του Τούρκου Προέδρου, τόσο πιο απρόβλεπτη θα γίνεται η Τουρκία εξωτερικά και τόσο πιο αυταρχική εσωτερικά»

Μια ασταθής Τουρκία σαφώς επηρεάζει την ευρύτερη περιοχή, στον βαθμό που, παραδοσιακά, η Τουρκία παίζει ένα ρόλο κράτους-μονωτή, που απορροφά τους κραδασμούς που προκύπτουν από τα συγκρουόμενα περιφερειακά συμφέροντα, επισημαίνει στην «Κυριακάτικη Σημερινή» ο λέκτορας Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας δρ Μιχάλης Κοντός, αναφερόμενος στις πρόσφατες αποσταθεροποιητικές εξελίξεις στο εσωτερικό της χώρας, εξηγώντας πως εκείνο που περισσότερο ανατρέπει τον σταθεροποιητικό ρόλο της Τουρκίας δεν είναι τόσο τα εσωτερικά προβλήματα που αντιμετωπίζει, όσο οι πολιτικές και η ιδιοσυγκρασία του Τούρκου Προέδρου Ρ. Τ. Ερντογάν, ο οποίος, όπως σημειώνει, «έχει μεταβάλει άρδην το παραδοσιακό υπόδειγμα σχέσεων της Τουρκίας με τα κράτη της περιοχής και τις μεγάλες δυνάμεις».

Σ’ αυτό το πλαίσιο, προσθέτει, μια Τουρκία με ανάλογη συμπεριφορά στις διεθνείς της σχέσεις και στην ευρύτερη περιοχή, αποσταθεροποιημένη και με έντονες τάσεις ηγεμονισμού και θρησκευτικού φονταμενταλισμού, θα αποτελέσει, ενδεχομένως, παράγοντα αποσταθεροποίησης και για την Κύπρο στη μετά τη λύση εποχή, ιδιαίτερα, δε, «εάν η λύση αυτή θα διατηρεί ανέπαφο τον ομφάλιο λώρο που συνδέει την Τουρκία με το μελλοντικό τουρκοκυπριακό συνιστών κράτος».

Η Τουρκία, ιδίως μετά το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου, εμφανίζει την εικόνα μιας έντονης εσωτερικής αστάθειας και διχασμού, με συνεχείς τρομοκρατικές επιθέσεις και ένα ανελέητο «μπαράζ» διώξεων εκ μέρους του καθεστώτος Ερντογάν.

Αυτή η συνεχής και επιτεινόμενη αποσταθεροποίηση στο εσωτερικό, καθιστά, κατά τη γνώμη σας, την Τουρκία και παράγοντα αποσταθεροποίησης στην ευρύτερη περιοχή;

Η αστάθεια που παρατηρείται εντός της Τουρκίας οφείλεται σε βαθύτερα αίτια, πλείστα εκ των οποίων έχουν τις ρίζες τους στα ιδεολογικά, θρησκευτικά και εθνολογικά θεμέλια της τουρκικής κοινωνίας. Κατ’ αρχάς, η απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου έλαβε χώραν ως αποτέλεσμα του ιδιαίτερου ρόλου του τουρκικού στρατού και της πολιτικής ατζέντας που παραδοσιακά διατηρούσε. Επιπλέον, το κουρδικό ζήτημα, το οποίο παρά τις αρχικές προσπάθειες των κυβερνήσεων του ΑΚΡ να το ρυθμίσει μέσα σε ένα πλαίσιο θρησκευτικού και πολιτισμικού εναγκαλισμού της κουρδικής μειονότητας, αναβίωσε, εξαιτίας των εξελίξεων στη Συρία. Και αυτό αποτελεί δομικό χαρακτηριστικό της τουρκικής κοινωνίας, αποτέλεσμα της ιδιαίτερης εθνολογικής σύνθεσης της χώρας.

Επίσης, ως παραδοσιακό στοιχείο της τουρκικής πολιτικής ζωής θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και η διελκυστίνδα μεταξύ της κυβέρνησης και του Προέδρου από τη μια, και των υποστηρικτών του κινήματος Γκιουλέν από την άλλη. Ναι μεν αυτή η συγκεκριμένη διχοτόμος είναι καινοφανής, είναι όμως δομικό χαρακτηριστικό της τουρκικής κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας η βαθιά πόλωση. Απλώς, κατά το παρελθόν, αυτή λάμβανε τη μορφή της σύγκρουσης μεταξύ Ισλαμιστών και κοσμικών/κεμαλιστών, ή, επί οθωμανικής αυτοκρατορίας, μεταξύ παραδοσιακών και μεταρρυθμιστών/ευρωπαϊστών. Σε κάθε περίπτωση, η πόλωση αυτή παραμένει ενδογενής, αν και με καινούργιες ετικέτες.

Εκείνο το στοιχείο που θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει ως καινούργιο, στο πλαίσιο της τρέχουσας αστάθειας στην Τουρκία, είναι ο ρόλος των σαλαφιστικών στοιχείων του «Ισλαμικού Κράτους», που φαίνεται να έχουν ριζώσει βαθιά στην τουρκική κοινωνία, εξ ου και τα συχνά και αιματηρά τρομοκρατικά κτυπήματα.
Βλέπουμε, λοιπόν, ότι, με εξαίρεση το τελευταίο, τα χαρακτηριστικά της τρέχουσας αποσταθεροποίησης είναι ενδογενή και δεν μπορούν εύκολα να διεθνοποιηθούν και να διαχυθούν εκτός Τουρκίας.

Εντούτοις, μια ασταθής Τουρκία σαφώς επηρεάζει την ευρύτερη περιοχή, στον βαθμό που, παραδοσιακά, η Τουρκία παίζει ένα ρόλο κράτους-μονωτή, που απορροφά τους κραδασμούς που προκύπτουν από τα συγκρουόμενα περιφερειακά συμφέροντα. Εκείνο όμως που θεωρώ ότι ανατρέπει τον σταθεροποιητικό ρόλο της Τουρκίας δεν είναι τόσο τα εσωτερικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα, όσο οι πολιτικές και η ιδιοσυγκρασία του Τούρκου Προέδρου, ο οποίος έχει μεταβάλει άρδην το παραδοσιακό υπόδειγμα σχέσεων της Τουρκίας με τα κράτη της περιοχής και τις μεγάλες δυνάμεις.

Ο ρόλος του Ρ. Τ. Ερντογάν

Ποιος ο ρόλος του Τούρκου Προέδρου σ’ όλο αυτό το σκηνικό; Θεωρείτε ότι αποτελεί μέρος του προβλήματος; Και πώς βλέπετε να διαμορφώνεται περαιτέρω η κατάσταση, σε περίπτωση που περάσει τη συνταγματική μεταρρύθμιση που επιχειρεί;

Σαφώς και ο ρόλος του Τούρκου Προέδρου είναι διαμορφωτικός και έχει προκαλέσει σε μεγάλο βαθμό τα όσα συμβαίνουν εντός Τουρκίας. Ο έλεγχος που έχει επιβάλει ο κ. Ερντογάν επί του τουρκικού πολιτικού συστήματος είναι πλέον αδιαμφισβήτητος. Η προσωπική του πολιτική δύναμη μοιάζει πλέον ανυπέρβλητη, γεγονός που ενισχύει τον ατομοκεντρισμό στην τουρκική πολιτική και, αντιστρόφως, αποδυναμώνει τους θεσμούς. Η αποδυνάμωση των θεσμών, με τη σειρά της, και η συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια ενός ατόμου, υπονομεύει τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και την ελευθερία έκφρασης στη χώρα.

Εμφανώς, η Τουρκία κινείται με ιλιγγιώδη ταχύτητα προς τον αυταρχισμό, γεγονός που επιδρά ποικιλοτρόπως. Αφ’ ενός, οι δυναμικές αντίδρασης εντός της τουρκικής κοινωνίας είναι μεν σε υποχώρηση, αλλά συσσωρεύονται. Το ξέσπασμα της 15ης Ιουλίου ήταν μια ένδειξη ότι οι αντίπαλοι του κ. Ερντογάν, παρά τις προσπάθειες καταστολής τους, είναι διατεθειμένοι να εκμεταλλευτούν παράθυρα ευκαιρίας και να επιχειρήσουν ίσως ξανά την ανατροπή του Προέδρου.

Αφ’ ετέρου, οι προσωπικές ιδιαιτερότητες και επιλογές του κ. Ερντογάν, σε συνδυασμό με το πρόγραμμα εξωτερικής πολιτικής του πάλαι ποτέ βασικού του συνεργάτη και πρώην Πρωθυπουργού Αχμέτ Νταβούτογλου, στρέφουν την Τουρκία προς κατευθύνσεις που διαφοροποιούν τον διεθνή και περιφερειακό ρόλο, αλλά και το σύμπλεγμα σχέσεων της Τουρκίας.

Σε κάθε περίπτωση, όσο περισσότερο συγκεντρώνεται η εξουσία στα χέρια του κ. Ερντογάν, τόσο πιο απρόβλεπτη θα γίνεται η Τουρκία εξωτερικά και τόσο πιο αυταρχική εσωτερικά. Ίσως η υπερσυγκέντρωση αυτή να οδηγήσει κάποια στιγμή σε σταθεροποίηση στο εσωτερικό της χώρας, αλλά μόνο προσωρινά. Συνήθως μία τάξη πραγμάτων που βασίζεται στον αυταρχισμό, ιδιαίτερα σε δυναμικές κοινωνίες όπως η τουρκική, είναι βραχύβια και, αργά ή γρήγορα, ωριμάζουν οι συνθήκες της αμφισβήτησης και της ανατροπής της.

Δύσκολη η επόμενη μέρα της λύσης

Πώς, κατά την εκτίμησή σας, το συγκεκριμένο σκηνικό επιδρά στις προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού, αλλά και στην επόμενη ημέρα μιας ενδεχόμενης λύσης;

Δεν πιστεύω ότι επηρεάζονται κατ’ ανάγκην οι διαδικασίες επίλυσης του Κυπριακού. Στο τουρκικό σύστημα λήψης αποφάσεων έχουν διαμορφωθεί δομές παραγωγής πολιτικής και διαχείρισης του Κυπριακού, οι οποίες ενεργούν εν πολλοίς ανεξάρτητα από την κορυφή της ηγετικής πυραμίδας. Ναι μεν ο Τ. Ερντογάν έχει πάρει πάνω του το Κυπριακό, αλλά δεν φαίνεται διατεθειμένος να αποκλίνει από την παραδοσιακή πολιτική της χώρας στο θέμα. Παραμένει σταθερός σε μία τακτική που ακολουθεί απ’ όταν πρωτοανέλαβε τα ηνία της χώρας, η οποία βασίζεται στον άξονα επικοινωνιακή ευκαμψία-διαπραγματευτική ακαμψία.

Με άλλα λόγια, επιχειρεί να καλλιεργεί την εικόνα μιας διαλλακτικής Τουρκίας που επιδιώκει την επίλυση του Κυπριακού, χωρίς όμως καμία υποχώρηση επί των πάγιων και παραδοσιακών επιδιώξεων της Άγκυρας. Σε ό,τι αφορά όμως το δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας, ναι, η τρέχουσα κατάσταση στέλνει ηχηρά μηνύματα σε σχέση με την επόμενη μέρα μιας ενδεχόμενης λύσης του Κυπριακού. Μία αυταρχική Τουρκία, εν γένει αποσταθεροποιημένη, με έντονες τάσεις ηγεμονισμού και θρησκευτικού φονταμενταλισμού, δύσκολα θα αποτελέσει έναν αξιόπιστο εταίρο για την Κύπρο στη μετά τη λύση εποχή.

Ιδιαίτερα, δε, εάν η λύση αυτή θα διατηρεί ανέπαφο τον ομφάλιο λώρο που συνδέει την Τουρκία με το μελλοντικό τουρκοκυπριακό συνιστών κράτος (π.χ. μέσω ενός συστήματος εγγυήσεων ή συνέχισης της οικονομικής εξάρτησης της υπό τουρκοκυπριακή διοίκηση περιοχής από την Άγκυρα) και θα εγκαθιδρύσει δομές τις οποίες θα μπορεί η Τουρκία να χρησιμοποιεί ως μέσα επικυριαρχίας επί ολόκληρης της Κύπρου (π.χ. διχοτόμηση κυριαρχίας, πολλαπλά βέτο και ποσοστώσεις), τότε τα πράγματα θα είναι πολύ δύσκολα.

Ενδογενής ο αναθεωρητισμός

Κατά τη δική σας ανάγνωση των γεγονότων που επισυμβαίνουν στην Τουρκία, σε ποιο βαθμό αυτά σχετίζονται με τον παρατηρούμενο ιστορικό αναθεωρητισμό της τουρκικής ηγεσίας, η οποία αμφισβητεί, πλέον, ρητώς, διεθνείς συνθήκες, όπως η συνθήκη της Λωζάννης;

Νομίζω ότι, αν και ο αναθεωρητισμός είναι ενδογενές χαρακτηριστικό της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, κυρίως σε ό,τι αφορά το Αιγαίο και την Κύπρο, εν τούτοις στην παρούσα φάση έχει κάποια νέα χαρακτηριστικά. Ο Ερντογάν επέλεξε να αμφισβητήσει τη συνθήκη της Λωζάννης προφανώς αισθανόμενος ότι είναι πλέον σε θέση η Τουρκία να αναθεωρήσει το καθεστώς του Αιγαίου ελέω τού υπέρ της μεταβαλλόμενου ισοζυγίου ισχύος. Αυτό άλλωστε επεδίωξαν και οι προκάτοχοί του, από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 και εντεύθεν.

Επιπρόσθετα, όμως, και για άλλον ένα λόγο: για να αμφισβητήσει με ανοικτό πλέον τρόπο την κληρονομιά του Κεμάλ Ατατούρκ. Η συνθήκη της Λωζάννης υπήρξε μία μεγάλη νίκη του Κεμάλ, που οδήγησε στην ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας και, ταυτόχρονα, στην οριστική διαμόρφωση των τουρκικών συνόρων. Ταυτόχρονα, όμως, καταργούσε την Οθωμανική Αυτοκρατορία, το κλέος και τον θεοκρατικό χαρακτήρα της οποίας νοσταλγεί ο Ερντογάν. Εάν λοιπόν ο Κεμάλ υπήρξε η δεσπόζουσα μορφή της τουρκικής πολιτικής στον 20ο αιώνα, με παντιέρα την εκκοσμίκευση και τον εξευρωπαϊσμό της χώρας, ο Ερντογάν φιλοδοξεί να αποτελέσει τη δεσπόζουσα μορφή του 21ου αιώνα, με παντιέρα τη στροφή προς τις ισλαμικές παραδόσεις της χώρας.