ΘΥΜΑΤΑ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΑΠΟ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΗΓΕΣΙΕΣ ΚΑΙ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΟΙ ΑΘΛΗΤΕΣ ΕΙΔΩΛΑ

Ο οδοστρωτήρας της παγκοσμιοποίησης και η εμπορευματοποίηση του αθλήματος μέσω των ΜΜΕ οδηγεί αργά, αλλά σταθερά, στην εξασθένιση του εθνικισμού σε τοπικό και διεθνές επίπεδο

«Η ξενομανία κυριάρχησε εις βάρος των εγχώριων ποδοσφαιριστών και ακαδημιών, και πήρε τρομακτικές διαστάσεις»

Εκατομμύρια άνθρωποι στην Ευρώπη αλλά και ολόκληρο τον κόσμο, ανεξαρτήτως φυλής, θρησκείας, ιδεολογίας και σεξουαλικού προσανατολισμού, θα καθηλωθούν από σήμερα μέχρι και τις 10 Ιουλίου μπροστά από τους τηλεοπτικούς δέκτες, προκειμένου να παρακολουθήσουν το Ευρωπαϊκό Κύπελλο Ποδοσφαίρου (Euro 2016), που διεξάγεται στη Γαλλία.

Με την Ευρώπη να παρακολουθεί την αναζωπύρωση του εθνικισμού στα σπλάχνα της, για μια σειρά από λόγους, είναι λογικό τέτοιες διοργανώσεις να επαναφέρουν στο προσκήνιο τη συζήτηση για τη σχέση ποδοσφαίρου και εθνικισμού. Διάφορες σχετικές επιστημονικές έρευνες κατά τις τελευταίες δεκαετίες έχουν περιγράψει ενδελεχώς τον τρόπο με τον οποίο ο αθλητισμός επιδρά ενεργά στη διαμόρφωση του εθνικισμού και της εθνικής ταυτότητας και συνείδησης στους πολίτες.

Ορισμένοι μάλιστα εκ των ερευνητών θεωρούν το ποδόσφαιρο ως μιαν «αστική θρησκεία», της οποίας οι τελετουργίες, τα χρώματα και τα σύμβολα της ομάδας, το άκουσμα του εθνικού ύμνου και τα συνθήματα οπαδών, ενεργοποιούν εθνικά αντανακλαστικά. Αν και πολλοί θα έσπευδαν αμέσως, βεβιασμένα, να κατηγορήσουν το ποδόσφαιρο και τις αθλητικές διοργανώσεις ως εφαλτήρια της ανόδου του εθνικισμού, ωστόσο η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική. Τα τελευταία χρόνια, αυτό που παρατηρείται είναι μια μείωση του εθνικισμού μεταξύ των οπαδών του ποδοσφαίρου, χωρίς ωστόσο να λείπουν οι εξαιρέσεις.

Οι εθνικές ομάδες ποδοσφαίρου απολαμβάνουν σήμερα λιγότερο ένθερμη υποστήριξη από τους οπαδούς τους, που μερικές φορές φτάνει ακόμα και τα όρια της απόρριψης. Η παγκοσμιοποίηση, η εμπορευματοποίηση και η υπερπροβολή από τα ΜΜΕ, μαζί με τις οικονομικές και προσωπικές ατζέντες, συμβάλλουν με αργό, αλλά σταθερό, τρόπο στην εξασθένιση τής μέχρι τώρα ηγεμονίας του εθνικισμού πάνω στον αθλητισμό.

Συμβολισμός και εκμετάλλευση

Σε γενικό πλαίσιο, η δύναμη των αθλητικών διοργανώσεων έγκειται στο γεγονός ότι για τους οπαδούς, οι αθλητικές ομάδες συμβολίζουν κάτι πέρα από το ίδιο το παιχνίδι. Η ταύτιση ενός οπαδού με μιαν αθλητική ομάδα αποτελεί ένα μέσο για δημόσια εκδήλωση της δικής του ταυτότητας. Οι αθλητικές ομάδες συχνά ταυτίζονται με συγκεκριμένες πολιτικές ιδεολογίες, αλλά και οικονομικές πραγματικότητες.

Η περίπτωση της κυπριακής ποδοσφαιρικής πραγματικότητας δεν αφήνει καμία αμφιβολία επ’ αυτού. Σε εθνικό επίπεδο, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ακόμα ότι ο αθλητισμός είναι άμεσα συνδεδεμένος με τη γεωπολιτική διάσταση του εθνικισμού. Όπως ορθά επισημαίνει ένας κριτικός του εθνικισμού, ο Χομπσπάουντ, όταν οι εθνικές αθλητικές ομάδες αντιμετωπίζουν άλλες πολιτικές οντότητες, οι αθλητές ανάγονται συχνά σε εθνικά είδωλα.

Αναπόφευκτα, με τη σειρά τους, οι πολιτικοί και οι εταιρείες, οι οποίοι αναγνωρίζουν τη δύναμη και τις επιρροή των καταξιωμένων αθλητών στον λαό, είναι πρόθυμοι να εκμεταλλευτούν τον αθλητισμό ως όχημα προβολής του κράτους, ενισχύοντας παράλληλα την εθνική ταυτότητα όπως αυτοί την αντιλαμβάνονται, από την μια, και προώθησης των προϊόντων αυξάνοντας το κέδρος τους, από την άλλη.

Μέσω κοινωνικής εκπαίδευσης

Οι αθλητικές εκδηλώσεις εμπεριέχουν σε κάποιο βαθμό μια μορφή κοινωνικής εκπαίδευσης. Όπως υποστηρίζουν σε σχετικά τους άρθρα οι Holst και Rowe, η κάλυψη των διοργανώσεων από τα ΜΜΕ παρέχει στους ποδοσφαιρόφιλους ανά τον κόσμο πληροφορίες για την ιστορία των χωρών, τα σύμβολά τους, τις εθνικές τους σημαίες, τις συνήθειες και την ιδιοσυγκρασία τους.

Οι ιστορικές εντάσεις μεταξύ της Γερμανίας και των γειτόνων της, ο πόλεμος μεταξύ της Βρετανίας και της Αργεντινής κατά τη διάρκεια του πολέμου των Φόκλαντ, και οι Σερβο-Κροατικές εντάσεις πριν από την κατάρρευση της Γιουγκοσλαβίας, αποτελούν μόνο μερικά παραδείγματα των μεγάλων ιστορικών γεγονότων, που μεγάλη μάζα ανθρώπων έμαθαν μέσω της κάλυψης ποδοσφαιρικών αγώνων. Η αισθητή μείωση τώρα του εθνικισμού στον αθλητισμό, και συγκεκριμένα στο ποδόσφαιρο, μπορεί να εξηγηθεί από δυο διαφορετικούς αλλά συνάμα αλληλένδετους παράγοντες με τα ΜΜΕ: την παγκοσμιοποίηση και την εμπορευματοποίηση.

Η έφοδος της παγκοσμιοποίησης

Ο πολιτισμικός οδοστρωτήρας, που ακούει στο όνομα της παγκοσμιοποίηση, έχει αποδυναμώσει σημαντικά τους δεσμούς μεταξύ εθνικισμού και ποδοσφαίρου. Αυτό αποδεικνύεται από τις ολοένα και περισσότερες διεθνείς αθλητικές οργανώσεις, τη συχνή μετανάστευση των ποδοσφαιριστών σε άλλες χώρες με στόχο καλύτερα συμβόλαια, τη δυνατότητα απόκτησης διαφορετικής υπηκοότητας από τους αθλητές, αλλά και την παγκόσμια υιοθέτηση των κανόνων του δυτικού ποδοσφαίρου.

Οι αλλαγές αυτές προάγονται μέσω των παγκόσμιων ΜΜΕ, τα οποία έχουν ως στόχο φυσικά την προσέλκυση όλο και μεγαλύτερου ακροατηρίου σε διοργανώσεις όπως το Champions League, το Europa League κ.τ.λ. Σε αυτή τους την προσπάθεια, ακόμη και η ώρα αναμετάδοσης των αγώνων πολύ συχνά ρυθμίζεται με τέτοιον τρόπο, ούτως ώστε να επιτευχθεί η μεγιστοποίηση της τηλεθέασης στην παγκόσμια αγορά.

Συνεπώς, οι οπαδοί άρχισαν σταδιακά να αναπτύσσουν και μια αίσθηση πίστης σε ποδοσφαιρικούς συλλόγους που ανταγωνίζονται σε ξένα πρωταθλήματα. Στην Κύπρο ειδικά ο μέσος φίλαθλος, εκτός από την Κύπρο και την Ελλάδα, υποστηρίζει ομάδες στην Αγγλία, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ισπανία, ακόμη και τη Γερμανία.

Πολυπολιτισμικές ομάδες

Ο κανονισμός Μποσμάν του 1995 επέβαλε στις εθνικές ομοσπονδίες των χωρών της Ε.Ε. και στην ΟΥΕΦΑ να προσαρμόσουν τους κανονισμούς τους σχετικά με τους ξένους παίκτες, ώστε να μην αντίκεινται στην ευρωπαϊκή νομοθεσία. Έτσι, από τους τρεις ξένους που είχε το δικαίωμα να εργοδοτεί κάθε ομάδα, ο αριθμός πλέον αυξήθηκε στους 4, στους 5 και πάει λέγοντας. Ως αποτέλεσμα, περισσότεροι ποδοσφαιριστές ξένης υπηκοότητας υπέγραψαν στις εγχώριες ομάδες της ΕΕ, και οι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι έχουν αποκοπεί αισθητά από τους τοπικούς εθνικούς δεσμούς τους, δημιουργώντας πολυπολιτισμικές ομάδες.

Η ξενομανία κυριάρχησε εις βάρος των εγχώριων ποδοσφαιριστών και ακαδημιών, και πήρε τρομακτικές διαστάσεις. Ειδικά στην Αγγλία, δεν πέρασαν πολλά χρόνια για να δούμε ομάδες της Πρέμιερ Λιγκ να παρατάσσονται μόνο με αλλοδαπούς παίκτες. Στην Ελλάδα το φαινόμενο έγινε πολύ πιο έντονο στα μέσα της περασμένης δεκαετίας, αλλά την τελευταία τριετία παρουσιάζει ύφεση εξαιτίας της οικονομικής κρίσης. Το ίδιο συμβαίνει και σε εθνικό επίπεδο, με τον αριθμό των παικτών που αλλάζουν υπηκοότητα να αυξάνεται συνεχώς.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ανάμεσα στους 23 άνδρες της αποστολής Εθνικής Γερμανίας, που ταξιδεύουν στη Γαλλία, συμπεριλαμβάνονται παίκτες από την Γκάνα, την Τυνησία, τη Ρωσία, την Αλβανία, την Τουρκία, την Πολωνία, τη Σενεγάλη και την Ισπανία. Οι πολυπολιτισμικές πλέον εθνικές ομάδες ποδοσφαίρου αντανακλούν έτσι την ολοένα και πιο πολυπολιτισμική κοινωνία της Ευρώπης γενικά, γεγονός που αντιμετωπίζεται συχνά με δυσφορία από πολλούς.

Η άθλια εμπορευματοποίηση

Η εμπορική πλέον ταυτότητα μιας ομάδας αποτελεί δυστυχώς υψηλότερη προτεραιότητα από την εθνική. Μέχρι και ο διευθύνων σύμβουλος της Nike παραδέχτηκε ότι, όταν η γενέτειρά του ΗΠΑ έπαιζε εναντίον της Βραζιλίας κατά τη διάρκεια του Παγκοσμίου Κυπέλλου, ο ίδιος υποστήριζε τη Βραζιλία, αφού ήταν ντυμένη με ρούχα της εταιρείας του, σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, που φορούσαν ρούχα του αντίπαλου εμπορικού δέους της, της Adidas. Επιπλέον, η διαφήμιση πολυεθνικών εταιρειών στα γήπεδα αλλά και τις ενδυμασίες των ομάδων, μετατρέπουν τον χώρο του ποδοσφαίρου σε αρένα σύγκρουσης και εξυπηρέτησης οικονομικών συμφερόντων, εις βάρος πολλές φορές του ίδιου του αθλήματος.

Εθνικά υπερήφανοι φίλαθλοι

Οποιαδήποτε επομένως προσπάθεια να κατηγορηθεί το ποδόσφαιρο για έξαρση του εθνικισμού και καλλιέργεια μισαλλοδοξίας είναι εκτός πραγματικότητας. Πρόσφατα, το ίδιο το BBC γελοιοποιήθηκε, όταν σε άρθρο του προσπαθούσε να αποδείξει ότι τα Ιπποτικά Κοστούμια που φοριούνται από τους Άγγλους οπαδούς θα μπορούσαν να προσβάλουν τους Μουσουλμάνους. Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, οι Άγγλοι οπαδοί φορούν ψεύτικες στολές με αλυσίδες, κρατώντας σπαθιά και γιλέκα με τον σταυρό του Αγίου Γεωργίου. Το Συμβούλιο για την Πρόοδο της Αραβο-Βρετανικής Κατανόησης έχει επίσης επισημάνει τις αρνητικές συνδηλώσεις του όρου «σταυροφορία» στον αραβικό κόσμο.

Παρ' όλ' αυτά, το άρθρο του BBC χλευάστηκε ευρέως στο διαδίκτυο, δημιουργώντας μάλιστα αντίθετα αποτελέσματα, αυξάνοντας την επιθυμία του κόσμου για αγορά της συγκεκριμένης ενδυμασίας. Επομένως, το να επιθυμούμε να ανήκουμε μέσω της Εθνικής μας ομάδας σε ένα ευρύτερο σύνολο δεν είναι εξ υπαρχής κάτι αρνητικό, αρκεί να μην εθελοτυφλούμε όταν το ποδόσφαιρο, και γενικά ο αθλητισμός, χρησιμοποιείται ως όχημα για επίτευξη των μεγαλεπήβολων σχεδίων της παγκοσμιοποίησης εις βάρος της εθνικής ταυτότητας και συνείδησης.

Στην τελική, όποιος από εμάς δεν αισθάνθηκε εθνικά υπερήφανος, έστω και για μια στιγμή, όταν η Εθνική Ελλάδος πραγματοποίησε τον άθλο στην Πορτογαλία το 2004 κατακτώντας το Ευρωπαϊκό Κύπελο Ποδοσφαίρου, είναι στην καλύτερη περίπτωση ανειλικρινής και στη χειρότερη ανθέλληνας.