ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙ ΕΚΕΙΝΟ ΠΟΥ ΜΕΤΡΑ ΚΑΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΓΕΙΡΕΙ ΤΗΝ ΠΛΑΣΤΙΓΓΑ

Εκτός από το θέμα της ασφάλειας, που είναι από μόνο του πολύ σημαντικό, υπάρχει και ένα εξίσου καθοριστικό θέμα εμπιστοσύνης ως προς την εφαρμογή, την εγκατάσταση και τη λειτουργικότητα της όποιας συμφωνίας

Είναι, πράγματι, το ζήτημα της ιδιοκτησίας και των περιουσιών ή μήπως είναι μια πειστική δέσμευση για να πάψει η Τουρκία να ανακατεύεται στις κυπριακές υποθέσεις; Είναι το εδαφικό και η αποκατάσταση των προσφύγων ή μήπως είναι μια σωστή μοιρασιά ανάμεσα στα κρατίδια και τις δομές του νέου κράτους;

Στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων το γεγονός ότι τελική έγκριση θα υπάρξει μόνο από τον λαό, απευθείας με δημοψήφισμα, παρέχει μια σχετική άνεση στον Πρόεδρο Αναστασιάδη. Το επικαλέστηκε εξάλλου τις μέρες αυτές σε δηλώσεις του ο πρόεδρος του ΔΗΣΥ, για να αποκρούσει κριτικές από άλλα κόμματα

Οι «γνώστες» βεβαιώνουν ότι είναι πολύ πιθανό μέχρι το τέλος του πρώτου τριμήνου του 2016 να έχουμε δημοψήφισμα για τη λύση. Αυτό σημαίνει, βέβαια, ότι αρκετά σύντομα θα πρέπει όλοι ν’ ανοίξουν τα χαρτιά τους στο τραπέζι. Η ώρα δηλαδή που θα δούμε τις μεγάλες διαφορές, τις μεγάλες αποστάσεις, τα όσα θα έχει καταφέρει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας μαζί με τον διαπραγματευτή του, αλλά και τους συγκεκριμένους συμβιβασμούς που καλείται να κάνει η κάθε πλευρά.

Τότε ακριβώς είναι που θα εκτιμήσουμε και τι είναι όντως εκείνο που μετρά και μπορεί να γείρει την πλάστιγγα. Είναι, πράγματι, το ζήτημα της ιδιοκτησίας και των περιουσιών ή μήπως είναι μια πειστική δέσμευση για να πάψει η Τουρκία να ανακατεύεται στις κυπριακές υποθέσεις; Είναι το εδαφικό και η αποκατάσταση των προσφύγων ή μήπως είναι μια σωστή μοιρασιά ανάμεσα στα κρατίδια και τις δομές του νέου κράτους;

Ποντάρουν σε μελετημένη δόση εδαφικού - περιουσιών

Παλιοί αλλά... στενοί συνεργάτες του Προέδρου Αναστασιάδη έλεγαν ότι η φιλοσοφία του για μια αποδεκτή λύση του Κυπριακού ήταν πάντα «ένας καλός συνδυασμός εδαφικού - προσφυγικού - περιουσιακού». Η κεντρική ιδέα ήταν ότι με τις κατάλληλες προσαρμογές στον χάρτη και αν με εκείνο το έδαφος που θα περνούσε στην ελληνική πλευρά, όσο το δυνατόν περισσότεροι πρόσφυγες θα ανακτούσαν άμεσα την περιουσία τους, θα γινόταν τότε μικρότερος ο πονοκέφαλος του περιουσιακού. Αυτές τις σκέψεις τις συνδύαζαν ακόμα και με το ίδιο το δημοψήφισμα. Γιατί θεωρούσαν ότι όσοι περισσότεροι θα ήταν ικανοποιημένοι από τον τελικό λογαριασμό, τόσο περισσότερα στην κάλπη θα ήταν τα ψηφοδέλτια του «ναι».

Σε αυτό το κεφάλαιο μάλιστα λέγεται ότι ο Νίκος Αναστασιάδης ζήτησε από τον Μουσταφά Ακιντζί να τον... βοηθήσει. Εφόσον ο Ακιντζί είναι και ο ίδιος πλήρως αφοσιωμένος στην «υπόθεση λύση», περιμένει ότι θα κάνει εκείνη την «έξτρα κίνηση», που θα του επιτρέψει να παρουσιάσει ένα σχέδιο για το οποίο θα έχει να προτάξει ότι είναι «σαφώς καλύτερο από εκείνο που απερρίφθη». Παραμένει όμως άγνωστο πόση είναι η βοήθεια που μπορεί να δώσει ο Τουρκοκύπριος ηγέτης. Το δικό του πρόβλημα δεν είναι μόνο ο τουρκικός στρατός, ο οποίος σίγουρα θα έχει λόγο για το εδαφικό. Κυρίως πρόβλημα, όπως φάνηκε και αυτές τις μέρες, είναι οι Τουρκοκύπριοι και άλλοι κάτοικοι των κατεχομένων που δεν είναι διατεθειμένοι να εγκαταλείψουν περιοχές και περιουσίες τις οποίες έχουν καταλάβει. Ήδη στα κατεχόμενα γίνεται μια έντονη συζήτηση και η πολιτική τάξη, μάταια για την ώρα, προσπαθεί να τους καθησυχάσει.

Μπορεί η Καρπασία να γίνει το «κερασάκι»;

Το σύνθημα «όσο το δυνατόν λιγότερες μετακινήσεις», που επικρατεί στα κατεχόμενα, είναι ακριβώς το αντίθετο από εκείνο που επιδιώκει ο Πρόεδρος Αναστασιάδης. Συνεπώς, πώς θα βρει τη «χρυσή» εκείνη φόρμουλα «εδαφικό - προσφυγικό - περιουσιακό», που θα πείσει περισσότερους Ελληνοκύπριους;

Εκτός της περίκλειστης Αμμοχώστου που «παίζει» πάντα, δυνατό χαρτί του θεωρεί ότι μπορεί να είναι η χερσόνησος της Καρπασίας. Ο λόγος είναι ότι, αντίθετα με άλλες περιοχές, δεν έχει κατοικηθεί πυκνά και έτσι θεωρεί ότι μπορεί να τη διεκδικήσει. Από το περιβάλλον του Προέδρου μάλιστα θεωρείται ότι αν πετύχει κάτι τέτοιο θα είναι σημαντικό, «γιατί θα μπορεί να το παρουσιάσει ως αρκετά σημαντική επιτυχία».

Η σχετική παραφιλολογία λέει ότι στις διαπραγματεύσεις του 2004 «ο Τάσσος μπορούσε να διεκδικήσει την Καρπασία, αλλά δεν το έκανε». Αυτό τουλάχιστον ισχυρίζονταν τόσα χρόνια τόσο ο ίδιος ο Νίκος Αναστασιάδης όσο και ο Γιώργος Βασιλείου. Ο τελευταίος φέρεται μάλιστα να ήταν ο «αυτήκοος μάρτυρας» του σημερινού Προέδρου. Για να μην αδικεί όμως κανένας τον μακαριστό πρόεδρο Παπαδόπουλο, πρέπει να σημειωθεί ότι εκείνος θεωρούσε «αστεία περίπτωση» τον ισχυρισμό. Συγκεκριμένα, έχοντας και τη μαρτυρία άλλων παρισταμένων, μελών του Εθνικού Συμβουλίου, διευκρίνιζε πως όταν σε κάποια στιγμή ο Γ. Βασιλείου είπε στους ανθρώπους των Ηνωμένων Εθνών ότι «θα βοηθούσε την κατάσταση αν επέστρεφαν και οι πρόφυγες στην Καρπασία», η απάντηση που πήρε ήταν «ρωτείστε τον κ. Ερντογάν».

Αυτό, λένε από τη μεριά του Τάσσου, δεν σήμαινε καθόλου ότι η Τουρκία ήταν έτοιμη να δώσει και την Καρπασία. Ο ίδιος ο εκλιπών πρόεδρος έλεγε μάλιστα ότι εκείνη τη στιγμή εξουσιοδότησε όποιον ήθελε από τους πολιτικούς αρχηγούς να κάνει διάβημα, αλλά κανένας δεν το θεώρησε σοβαρό, ούτε και μπήκε στον κόπο... Αυτό είναι που κάποιοι θεωρούν σαν «ευκαιρία που χάθηκε», υπογράμμιζε με ένταση ο μακαρίτης πρώην πρόεδρος.

Περιουσίες και αποζημιώσεις στα... χαρτιά;

Το πρόβλημα με την προτεραιότητα στο «εδαφικό - περιουσιακό» έχει όμως και την αντίθετη όψη. Τι θα γίνει με αρκετούς Ελληνοκύπριους που σήμερα κάνουν χρήση τουρκοκυπριακών περιουσιών, τις οποίες και θα πρέπει να επιστρέψουν; Δεν πρέπει να σκεφτόμαστε μάλιστα μόνο για μεμονωμένες οικίες, αλλά περισσότερο εμπορικές και επαγγελματικές εκμεταλλεύσεις ή άλλες σημαντικές εγκαταστάσεις και υποδομές.

Άνθρωποι που θα έχουν τέτοιες μεγάλες συνέπειες δεν μπορεί να θεωρούνται έτοιμοι να δεχτούν ασμένως τέτοια συμφωνία. Η ζημιά αυτή δεν μπορεί βέβαια να συγκριθεί ως μέγεθος με το αντίστοιχο όφελος που θα έχουν Ελληνοκύπριοι πρόσφυγες, αλλά θα έπρεπε σίγουρα να μπει σαν ένα «αντιστάθμισμα» για εκείνους που κάθονται και λογαριάζουν με αριθμούς.

Ένα ακόμα πρόβλημα που μπορεί να προστεθεί είναι ο «παράγοντας Χ» των αποζημιώσεων. Σε όλη τη συζήτηση που γίνεται για αποζημιώσεις, εκείνο που ποτέ δεν έχει διευκρινισθεί είναι το πιο καίριο: πώς θα χρηματοδοτηθούν; Όποιες και αν είναι οι τελικές διευθετήσεις που συζητούνται ακόμα, το ποσό που θα χρειαζόταν για να δοθούν πράγματι αξιόλογες αποζημιώσεις είναι αρκετά δισεκατομμύρια. Παλαιότερα είχαν γίνει και συγκεκριμένοι υπολογισμοί, που φτάνουν σε... «ιλιγγιώδη ποσά».

Είναι όμως εκπληκτικό ότι ποτέ μέχρι τώρα κανένας δεν μπήκε στον κόπο να πει ποιος και πώς θα πληρώσει ένα τέτοιο ποσό. Πολύ διαφορετική θα ήταν η τύχη μιας συμφωνίας, αν πράγματι υπήρχε κάποια δυνατότητα χρηματοδότησης και οι δικαιούχοι περίμεναν την αποζημίωση μαζί με τη λύση, παρά εάν, όπως την προηγούμενη φορά, δεν υπάρχει τίποτα βέβαιο. Πολύ χειρότερη εντύπωση κάνει μάλιστα η αναφορά σε κάποιο φορολογικό μηχανισμό, που τελικά θα σήμαινε ότι τις αποζημιώσεις θα πληρώνουν σε βάθος χρόνου οι ίδιοι οι Κύπριοι πολίτες, δηλαδή περισσότερο οι Ελληνοκύπριοι!

Οι «ουρές» του περιουσιακού

Η πείρα του παρελθόντος λέει ότι στην πραγματικότητα δεν μπορεί να υπάρξει άμεση πληρωμή. Οι ιδιοκτήτες που θα δικαιούνται αποζημίωση θα πρέπει να περιμένουν «κάποιο χρονικό διάστημα». Όποια μέθοδο και αν τελικά επινοήσουν για να καθησυχάσουν τους ιδιοκτήτες, πρέπει να θεωρείται βέβαιο ότι οι περισσότεροι από αυτούς δεν θα νιώσουν άνετα, ξέροντας ότι θα πάρουν στα χέρια τους κάποια μορφή χαρτιά «IΟU».

Άρα δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η συζήτηση για το «περιουσιακό» θα έχει κεντρική θέση. Είναι όμως αλήθεια ότι θα είναι και το κύριο κριτήριο που θα υπερισχύσει; Κάποιοι το αμφισβητούν. Χωρίς να υποτιμούν αυτό τον παράγοντα, αμφισβητούν την ιδέα ότι θα είναι ο καθοριστικός. Λένε ότι περισσότεροι από τους μισούς Ελληνοκυπρίους δεν έχουν σήμερα κάποιο περιουσιακό θέμα σχετικά με τα κατεχόμενα.

Αλλά ακόμα και ανάμεσα στους υπόλοιπους που έχουν και πρέπει να υπολογίζονται περίπου στο ένα τρίτο, ενώ μαζί με συγγενείς και λοιπά μπορεί να προσεγγίζουν το μισό του πληθυσμού, μια μεγάλη μερίδα, ενώ έχουν περιουσιακό κίνητρο, αυτό δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί σημαντικό. Μάλιστα ειδικοί της αγοράς ακινήτων που έχουν προσπαθήσει προκαταβολικά να «ακτινογραφήσουν» την κατάσταση, λένε ότι η περιουσία αρκετών από τους πρόσφυγες, ειδικά από χωριά, πέραν από τον συναισθηματικό παράγοντα «δεν αξίζει τον κόπο».

Περιουσιακό VS Ασφάλεια - Εμπιστοσύνη

Η πλειοψηφία του πληθυσμού, που δεν θα έχει κάποιο άμεσο οικονομικό ή περιουσιακό κίνητρο, θα διαμορφώσει την άποψή του πολύ περισσότερο στη βάση του γενικού περιγράμματος της όποιας συμφωνίας. Γι’ αυτό εξάλλου όλο το τελευταίο διάστημα ο Πρόεδρος Αναστασιάδης μαζί με τον Μουσταφά Ακιντζί έκαναν έναν ακούραστο μαραθώνιο δημόσιων σχέσεων. Φαίνεται μάλιστα ότι σε πρώτο χρόνο κέρδισαν τις εντυπώσεις.

Αλλά ο αποφασιστικός παράγοντας θα είναι τελικά η εμπιστοσύνη που θα εμπνέει ή δεν θα εμπνέει το τελικό σχήμα συμφωνίας. Τα ερωτήματα είναι πολλά, αλλά κάποια ξεχωρίζουν ανάμεσά τους. Τι θα γίνει με τη σχέση της Κύπρου με την Τουρκία; Πόσο γρήγορα και πόσο αποφασιστικά θα αποχωρήσει ο τουρκικός στρατός; Θα φύγει πράγματι η Τουρκία ή θα συνεχίσει να επικρέμαται η απειλή της, μέσα από συμφωνίες εγγυήσεων και άλλα παρόμοια; Τι ρόλο θα θέλει να παίζει η Άγκυρα στη συνέχεια στις κυπριακές υποθέσεις;

Θα εξακολουθήσει να επιδιώκει τη διάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας; Τι θα γίνει με τη μεταβατική περίοδο; Αυτά και άλλα παρόμοια ερωτήματα συναποτελούν ένα ισχυρότατο ψυχολογικό πλέγμα, που μπορεί να χαρακτηρισθεί ως «ζητήματα ασφάλειας». Όσο και αν ο Κύπριος έχει «μπουχτίσει» με την αβεβαιότητα και τον Αττίλα σε μερικά χιλιόμετρα από το σπίτι του, άλλο τόσο δίνει σημασία στο «να έχει το κεφάλι του ήσυχο».

Σε αυτό το επίπεδο ακριβώς φαίνεται ότι η προσπάθεια του Νίκου Αναστασιάδη θα βρει τη μεγαλύτερη δυσκολία. Μέχρι στιγμής όχι μόνο δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι η Τουρκία σκοπεύει πράγματι να αφήσει τους Κύπριους «να τα βρουν» όπως θεωρητικά βεβαιώνει ο Ταγίπ Ερντογάν, αλλά η επίσημη τουρκική και τουρκοκυπριακή θέση, που επαναλαμβάνεται με κάθε ευκαιρία, είναι ότι «λύση χωρίς τουρκικές εγγυήσεις δεν υπάρχει».

Αναστασιάδης ανάμεσα στην Τουρκία και το ΑΚΕΛ

Η επίσημη θέση, την οποία θα προσπαθήσει να προτάξει ο Νίκος Αναστασιάδης στα ζητήματα ασφάλειας είναι για κάποιο «σχήμα συλλογικών εγγυήσεων». Αλλά σε αυτό το επίπεδο, ακόμα και αν μπορέσει να ξεπεράσει στην επίμονη τουρκική απαίτηση, μάλλον θα προσκρούσει στον ογκόλιθο του ΑΚΕΛ.

Όσο και αν το κόμμα της Αριστεράς δείχνει να είναι «έτοιμο για όλα» και σε κάποια ζητήματα μπορεί να δείχνει ακόμα πιο διαλλακτικό και από τον ΔΗΣΥ, σε αυτό το ζήτημα είναι αδύνατο να κάνει πίσω. «Δεν θα διώξουμε τους Τούρκους για να φέρουμε το ΝΑΤΟ», έλεγε σημαντικό στέλεχος της Εζεκία Παπαϊωάννου. Εξάλλου, υπάρχει η εκτίμηση ότι επειδή φοβάται κάποια «εναλλακτική» αυτού του τύπου, το ΑΚΕΛ δεν φαίνεται να θεωρεί το θέμα των τουρκικών εγγυήσεων ως «κόκκινη γραμμή».

Στην πραγματικότητα όμως το γενικότερο θέμα ασφάλειας δεν θα κριθεί σε κομματικό επίπεδο. Τα κόμματα μπορεί να διαμορφώνουν θέσεις και εισηγήσεις, αλλά σε αυτό το θέμα οι πολίτες θα έχουν δική τους άποψη. Ένας από τους βασικότερους, αν όχι ο πιο βασικός λόγος που το 2004 ήταν τόσο υψηλό το ποσοστό απόρριψης του σχεδίου, ήταν διότι ο κόσμος σε γενικές γραμμές δεν ένιωθε ασφάλεια ούτε και είχε εμπιστοσύνη στα τεκταινόμενα.

Το «δίκοπο μαχαίρι»

Επομένως, εκτός από το θέμα της ασφάλειας, που είναι από μόνο του πολύ σημαντικό, υπάρχει και ένα εξίσου καθοριστικό θέμα εμπιστοσύνης ως προς την εφαρμογή, την εγκατάσταση και τη λειτουργικότητα της όποιας συμφωνίας. Το τελευταίο έχει να κάνει βέβαια με θέματα διακυβέρνησης. Στην πραγματικότητα, ο κόσμος ούτε δίνει τόση σημασία όσο οι πολιτικοί ούτε και ασχολείται πολύ με συνταγματικά θέματα και θεσμικά ζητήματα. Αλλά έχει μια δική του αυξημένη αίσθηση για το «αν μπορεί να δουλέψει» η συμφωνία.

Μπορεί να μην ξέρουμε αν η περιβόητη «εναλλακτική προεδρία» αποτελεί κόκκινη γραμμή για μια πλειοψηφία πολιτών, αλλά ένα τέτοιο σενάριο, σε συνδυασμό με τη συμφωνημένη δυνατότητα της Τουρκίας να αναμειγνύεται στις κυπριακές υποθέσεις, θα δημιουργούσε μιαν αρνητική προδιάθεση για ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ συμφωνία. Αν κάποιοι νομίζουν ή ελπίζουν αυτό να το αντισταθμίσουν είτε με υποσχέσεις για «οικονομικό μπουμ» είτε με «υποσχετικές» για περιουσιακά δικαιώματα που δεν θα μπορέσουν να ικανοποιηθούν με τη συμφωνία, μένει να το δούμε στην πράξη...

Πάντως στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων το γεγονός ότι τελική έγκριση θα υπάρξει μόνο από τον λαό, απευθείας με δημοψήφισμα, παρέχει μια σχετική άνεση στον Πρόεδρο Αναστασιάδη. Το επικαλέστηκε εξάλλου τις μέρες αυτές σε δηλώσεις του ο πρόεδρος του ΔΗΣΥ, για να αποκρούσει κριτικές από άλλα κόμματα. Όσον αφορά όμως το κυρίως ζητούμενο, που είναι μια τελική συμφωνία, αυτή η... «άνεση» μπορεί να αποδειχθεί δίκοπο μαχαίρι. Γιατί μπορεί σήμερα σαν «μαχαίρι» να επιτρέπει να ανοίξει αρκετά ο δρόμος της διαπραγμάτευσης, αλλά στο τέλος, με την αίρεση της γνώμης των ψηφοφόρων, μπορεί να φανεί ότι σε αυτό τον «δρόμο» ήταν περισσότερο μόνος από ό,τι φαινόταν...