Θύελλα αντιδράσεων προκάλεσε η ανακοίνωση των ηγετών των δύο κοινοτήτων περί συμφωνίας για σεβασμό του ατομικού δικαιώματος της ιδιοκτησίας, με παραπομπή όμως σε ειδική επιτροπή. Δύο νομικοί, οι Ανδρέας Αγγελίδης και Χαράλαμπος Προύντζος, εξηγούν στο «Ρινγκ της επικαιρότητας» τι μπορεί να σημαίνει η κατ' αρχήν συμφωνία.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

- Η συμφωνία για σεβασμό του ατομικού δικαιώματος της περιουσίας, με παράλληλη όμως σύσταση Επιτροπής περιουσιών, μπορεί να θεωρηθεί κέρδος ή ζημιά;

- Αφού το δικαίωμα στην περιουσία θεωρείται αναπαλλοτρίωτο, μια πιθανή απόρριψη της επιλογής του ιδιοκτήτη π.χ. για αποκατάσταση δεν μπορεί να προσβληθεί μετέπειτα νομικά;

- Δεδομένου ότι δεν θα υπάρχει εγγυημένη πλειοψηφία πληθυσμού και περιουσίας, η συστολή των πολιτικών δικαιωμάτων των προσφύγων που θα επιστρέψουν, ώστε να διασφαλιστεί η διζωνικότητα, δεν αποτελεί τεράστιο έλλειμμα σε συνταγματικά κατοχυρωμένα δικαιώματα;

ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΓΓΕΛΙΔΗΣ
Νομικός

· Φαίνεται ως βελτίωση σε σχέση με όσα περιείχε το Σχέδιο Ανάν. Άρα ορθά απορρίφθηκε τότε. Η νεοεμφανιζόμενη «αναγνώριση» του δικαιώματος ιδιοκτησίας, εξεταζόμενη απομονωμένα ή αποσπασματικά σε σχέση προς την όλη πιθανή λύση, εμφανίζεται ως πρόοδος. Όμως το γεγονός ότι εξαρτάται (α) από κριτήρια που δεν έχουν συμφωνηθεί, τα οποία μπορεί, τελικά, να οδηγήσουν στην ουσιαστική ανατροπή του δικαιώματος τούτου (πρόσθετα ας μην ξεχνούμε τις παραβιάσεις των συμφωνηθέντων στην Ίμβρο και Τένεδο) και (β) η σύνθεση της Επιτροπής για επίλυση διαφορών, προοιωνίζεται δυσκολίες για δίκαιη επίλυση, αλλά και εκκρεμότητες σε βάθος χρόνου. Πριν από τη διασφάλιση του δικαιώματος «επιλογής» περί την ιδιοκτησία, θα πρέπει να διασφαλιστεί το δικαίωμα επιστροφής με όρους απόλυτης ασφάλειας, ώστε η επιλογή να μην πωλήσει και να μην ανταλλάξει ο πρόσφυγας την πατρογονική γη, να είναι πραγματικά ελεύθερη. Θέμα που προφανώς θα εξαρτηθεί από το συνολικό πλέγμα της «τελικής», εάν υπάρξει, λύσης.

· Ο στερηθείς του δικαιώματος χρήσης και απόλαυσης της περιουσίας του, λόγω της στρατιωτικής κατοχής, είναι το θύμα, υπέρ του οποίου πρέπει να διασφαλιστεί απόλυτα και το δικαίωμα επιστροφής. Πρέπει, λοιπόν, να επιτευχθεί μια δίκαιη λύση για να εκλείψουν πιθανοί λόγοι που θα ωθήσουν τους νόμιμους ιδιοκτήτες σε δικαστικές διαδικασίες. Η διά της συμφωνίας «λύσης» απαγόρευση καταφυγής σε διεθνή δικαστήρια είναι απαράδεκτη. Ο Πρόεδρος οφείλει να διεκδικήσει όπως το περιουσιακό ζήτημα ρυθμιστεί κατά το Διεθνές Δίκαιο, το Ανθρωπιστικό Δίκαιο, αξιοποιώντας τη νομολογία του ΕΔΑΔ στην 4η Διακρατική Προσφυγή της Κύπρου κατά της Τουρκίας και την απόφαση Αποστολίδη στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αδιαμφισβήτητα, σε περιπτώσεις κατοχής και εποικισμού, το ισχύον και εφαρμοστέο δίκαιο είναι το Διεθνές. Γι’ αυτό και η ευθύνη της Τουρκίας για αποζημίωση για την απώλεια χρήσης και εκμετάλλευσης της περιουσίας έκαστου πρόσφυγα, αλλά και των όσων οφείλει πολεμικών αποζημιώσεων προς την Κυπριακή Δημοκρατία. Απόψεις ότι οι πρόσφυγες θα αποζημιωθούν από το φυσικό μας αέριο είναι απαράδεκτες. Τέτοια ηττοπαθής στάση απλώς αποενοχοποιεί απαράδεκτα την Τουρκία.

· Ένα κλασικό ομόσπονδο κράτος μπορεί να έχει περιφέρειες ή πολιτείες, χωρίς τούτο να είναι κάτι το αρνητικό. Οι αρνητικές επιπτώσεις προκύπτουν όταν και εφόσον αποδοθούν δικαιώματα και υποχρεώσεις στους πολίτες, ανάλογα με την εθνική/κοινοτική/θρησκευτική καταγωγή τους, λόγω συνταγματικών προβλέψεων και εσωτερικής «ιθαγένειας». Αυτό διαμορφώνει, εσαεί, ρατσιστικές πρόνοιες και παραβιάζει την αρχή της Δημοκρατίας και ισότητας. Η δημιουργία τεχνητά «εγγυημένων» πλειοψηφιών πληθυσμών, ξεχωριστά στις δύο ζώνες, είναι απαράδεκτη και άγνωστη σε κλασικά ομόσπονδα κράτη. Εάν συμφωνηθούν, θα σημαίνει ότι θα εκλείψει το δικαίωμα επιστροφής, ιδιοκτησίας και εγκατάστασης τώρα και στο μέλλον για όσους θα επιθυμούν αλλαγή μόνιμης κατοικίας, διότι θα ξεπερνούν την προβλεπόμενη «ποσόστωση». Θα πρέπει ο κάθε νόμιμος πολίτης να έχει το δικαίωμα να εγκαθίσταται οπουδήποτε χωρίς περιορισμούς, όπως κάθε Ευρωπαίος πολίτης που εγκαθίσταται και έχει ιδιοκτησία οπουδήποτε στην Ε.Ε. Κάθε άλλη μορφή λύσης είναι άδικη και απορριπτέα. Από τις διαρροές για όσα συζητήθηκαν δεν φαίνεται να διασφαλίζεται το δικαίωμα της ιδιοκτησίας.

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΠΡΟΥΝΤΖΟΣ
Νομικός

· Η συμφωνία αυτή κρίνεται ως ιδιαίτερα σημαντική, καθότι γίνονται σεβαστές πάγιες θέσεις της δικής μας πλευράς και ειδικότερα:

1. Ότι το δικαίωμα περιουσίας είναι ατομικό δικαίωμα και δεν δύναται να τύχει συλλογικής ή συνολικής διαχείρισης από την ηγεσία οποιασδήποτε κοινότητας. Η συνολική διαχείριση των περιουσιών των Τ/κ για σκοπούς ανταλλαγής και ενίσχυσης της διζωνικότητας αποτελούσε πάγια θέση της τ/κ κοινότητας, ειδικά επί Ντενκτάς και Έρογλου, η οποία εγκαταλείπεται.

2. Ότι αναγνωρίζονται και επιβεβαιώνονται τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα Ε/κ και Τ/κ, ανεξαρτήτως των τετελεσμένων που έχει δημιουργήσει η εισβολή. Αυτή η θέση συνάδει πλήρως με τη νομολογία του ΕΔΑΔ στην υπόθεση Τιτίνας Λοϊζίδου.

Η Επιτροπή θα είναι το συντεταγμένο μέσο παροχής θεραπειών σε σχέση με περιουσίες και η ύπαρξή της είναι απόλυτα φυσιολογική και αναγκαία.

· Η Επιτροπή Περιουσιών θα έχει τη δυνατότητα παροχής τριών θεραπειών, αποκατάσταση, ανταλλαγή και αποζημίωση, στη βάση κριτηρίων που θα συμφωνηθούν στις διαπραγματεύσεις. Δυστυχώς οι μαζικές και ανεξέλεγκτες καταχωρίσεις προσφυγών στο ΕΔΑΔ από Ε/κ οδήγησαν στην απόφαση Δημόπουλος, η οποία αναγνωρίζει ευρύτατα δικαιώματα στον χρήστη της περιουσίας. Με την απόφαση αυτή καθίσταται πλέον ξεκάθαρο ότι η αποκατάσταση περιουσίας δεν είναι η μόνη αποτελεσματική θεραπεία για τον ιδιοκτήτη και ότι είναι νομικά αποδεκτή η παροχή και των θεραπειών της ανταλλαγής και/ ή της αποζημίωσης σε συγκεκριμένες περιπτώσεις που θα κρίνεται ότι η αποκατάσταση δεν είναι η αντικειμενικά κατάλληλη θεραπεία, λόγω π.χ. δικαιωμάτων του χρήστη (π.χ. αν αναπτύχθηκε σημαντική εμπορική υποδομή που βελτιώνει σημαντικά την αξία της περιουσίας) ή λόγω ανάπτυξης σημαντικών υποδομών (π.χ. δρόμων, νοσοκομείων) εντός της περιουσίας. Αυτή ήταν μια αρνητική εξέλιξη για την πλευρά μας, η οποία δημιουργήθηκε σε σημαντικό βαθμό λόγω της παρέλευσης δεκαετιών με άλυτο το Κυπριακό. Αν και τα κριτήρια που θα καθορίζουν ποια θεραπεία είναι κατάλληλη σε έκαστη περίπτωση δεν έχουν ακόμη συμφωνηθεί, τονίζεται ότι η Επιτροπή Περιουσιών θα είναι το πρωτοβάθμιο όργανο καθορισμού θεραπείας. Αναμένεται ότι θα υπάρχουν ένας ή περισσότεροι βαθμοί αναθεώρησης της όποιας απόφασης της Επιτροπής.

· Η αναφορά στη συστολή πολιτικών δικαιωμάτων είναι απολύτως εσφαλμένη και παραπλανητική. Όλοι οι πολίτες της Ομοσπονδίας θα έχουν ακριβώς τα ίδια πολιτικά δικαιώματα. Η αποκατάσταση των τριών βασικών ελευθεριών και ειδικά αυτών της διακίνησης και της εγκατάστασης θα είναι τεράστια επιτυχία αν επιτευχθεί. Από το 1977 έχει συμφωνηθεί ότι η ομοσπονδία θα έχει δύο συνιστώσες πολιτείες, οι Τ/κ θα διοικούν την τ/κ συνιστώσα πολιτεία και οι Ε/κ την ε/κ συνιστώσα πολιτεία. Αυτό επαναλαμβάνεται σε όλες τις συμφωνίες εντεύθεν, συμπεριλαμβανόμενης και της 8ης Ιουλίου και του Κοινού Ανακοινωθέντος. Εάν πολίτες της άλλης κοινότητας είναι εγκατεστημένοι στη συνιστώσα πολιτεία που διοικείται από την άλλη πλευρά, τότε θα έχουν όλα τα πολιτικά δικαιώματα, απλώς θα ψηφίζουν για εκλογή διοίκησης στη συνιστώσα πολιτεία της δικής τους κοινότητας, κάτι που προσομοιάζει με την ιδιότητα του ετεροδημότη στην Ελλάδα. Εκτός αν επιθυμούμε να αναθεωρήσουμε συμφωνηθέντα 7 Προέδρων της Κυπριακής Δημοκρατίας και δεν σεβόμαστε πλέον τη συμφωνία ότι η ε/κ πολιτεία θα διοικείται από τους Ε/κ και η τ/κ από τους Τ/κ. Μια τέτοια θέση σίγουρα θα αναιρούσε τη σημαντική πρόοδο στον σεβασμό των τριών ελευθεριών και θα οδηγούσε σε ενίσχυση της διζωνικότητας ή όντως σε κατάσταση εγγυημένων πλειοψηφιών, που φαίνεται ότι έχει καλές πιθανότητες να ξεπεραστεί, ενισχύοντας την ενότητα του κράτους και τα ανθρώπινα δικαιώματα.