Αίτημα για φυσική αλλά και κοινωνική δικαιοσύνη

Ο θάνατος της 40χρονης μπροστά στα μάτια του παιδιού της είναι σίγουρα ακραία περίπτωση, αλλά κρύβει πίσω της μια σειρά από θλιβερές κοινωνικές αλλαγές, που έρχονται μαζί με την οικονομική καταστροφή

ΣΤΟ ΓΡ. ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ έχει συσσωρευτεί τόση πολλή εργασία, που είναι ανθρωπίνως αδύνατο να παρακολουθήσουν τους χιλιάδες συμπολίτες μας που θα έπρεπε να βρίσκονται μέσα στο «προστατευτικό δίχτυ» του κράτους

Οι τραγικές εικόνες από τη νεκρή μητέρα μέσα στο διαμέρισμα-σκουπιδότοπο και από το πεντάχρονο ορφανό της, που έτρεχε να ζητήσει βοήθεια, δείχνουν τις διαστάσεις φτώχιας που εμφανίζονται στη σημερινή Κύπρο. Είναι σίγουρα μια ακραία περίπτωση, αλλά κρύβει πίσω της μια σειρά από θλιβερές κοινωνικές αλλαγές, που έρχονται μαζί με την οικονομική καταστροφή. Όλοι γνωρίζουν ότι η βαθιά κρίση είναι για όλους, αλλά και ότι αγγίζει κάποιους πολύ περισσότερο. Αυτή ήταν και η λογική με την οποία ανήσυχη η Βουλή θέλησε να δημιουργήσει το περιβόητο «ταμείο αλληλεγγύης»…

Τρέχουν και δεν προλαβαίνουν

Η αρμόδια Υπουργός έχει ζητήσει να γίνει έρευνα για τη συγκεκριμένη περίπτωση. Αυτό όμως δεν μπορεί να αλλάξει το γεγονός ότι οι υπηρεσίες ευημερίας του κράτους «τρέχουν και δεν προφταίνουν». Στην πραγματικότητα ίσως έχουν σταματήσει και να… τρέχουν! Έχει συσσωρευτεί τόση πολλή εργασία στους αρμόδιους λειτουργούς, που είναι πια ανθρωπίνως αδύνατο να παρακολουθήσουν τα χιλιάδες νοικοκυριά τα οποία θα έπρεπε να βρίσκονται μέσα στο «προστατευτικό δίχτυ» του κράτους. Έμπειρος λειτουργός μάς επαναλάμβανε φορτικά ότι ακόμα και αν δεν υπήρχαν τόσες εκατοντάδες φάκελοι στα χέρια των αρμοδίων και αν μπορούσαν δηλαδή να παρακολουθήσουν κάπως τις δύσκολες και τραγικές περιπτώσεις και πάλι είναι αμφίβολο αν θα μπορούσαν να κάνουν πολλά πράγματα με τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους.

Ενώ πολιτικοί κύκλοι εκφράζουν απορίες σχετικά με την εξαγγελία για το «εγγυημένο ελάχιστο εισόδημα για όλους». Πώς θα μπορέσει το κράτος να πληρώσει κάτι τέτοιο, είναι η συχνή-πυκνή ερώτηση ακόμα και βουλευτών της συμπολίτευσης. Η εξήγηση που δίνεται είναι ότι θα υπάρξει «αναδιανομή». Αφού νέοι πόροι δεν υπάρχουν για κοινωνική πολιτική, η μέθοδος θα είναι να αποκοπούν ή και να καταργηθούν επιδόματα από κάποιους που έχουν λιγότερη ανάγκη. Έτσι θα υπάρξουν κονδύλια για να χρηματοδοτείται αυτό το «ελάχιστο εισόδημα».

Ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα

ΔΕΝ θα υπάρξουν όμως διαμαρτυρίες από εκείνους που θα χάσουν επιδόματα που συνήθισαν να παίρνουν; Η απάντηση είναι ότι οι συνθήκες είναι έκτακτες και θα πρέπει να αποτραπούν περιπτώσεις «ακραίας φτώχιας». Με την ευκαιρία, όσοι γνωρίζουν «από μέσα» το σύστημα, επισημαίνουν ότι έχουν συσσωρευτεί χρόνιες ανισότητες. Υπάρχουν χιλιάδες νοικοκυριά που «έμαθαν να ζουν με επιδόματα», παρατηρεί αξιόπιστη πηγή, που γνωρίζει καλά τα «κρυφά κατατόπια» του συστήματος. Δεν πρόκειται για εκείνους που επιβιώνουν με το Δημόσιο Βοήθημα ή κάποια άλλη ελάχιστη παροχή. Αλλά συχνά πρόκειται για νοικοκυριά που συγκεντρώνουν διαφορετικών ειδών παροχές που συμποσούνται σε κάτι περισσότερο από ένα «καλό μηνιάτικο».

Η πολιτική του Υπουργείου Εργασίας όλους αυτούς τους μήνες που πέρασαν ήταν να γίνει μια λεπτομερής καταγραφή και να διερευνηθεί συνολικά το σύστημα κοινωνικών παροχών για να αποτραπούν τέτοια φαινόμενα ανισότητας, που κάποτε οδηγούσαν και σε εκμετάλλευση του συστήματος. Μέλη του προσωπικού σημειώνουν ότι «ειδικά τα τελευταία χρόνια δίνονταν σχεδόν ανεξέλεγκτα τα επιδόματα δεξιά και αριστερά». Για να συμπληρώσει κάποια λειτουργός με νόημα «κυρίως όμως... αριστερά». Η προσπάθεια που γίνεται τώρα είναι να μοιράσουν ξανά τα χαρτιά πιο δίκαια. Δηλαδή να γίνει μια αναδιανομή, που δεν θα αφήνει κάποιους «εντελώς έξω»! Δύσκολο το έργο, αν λάβει κανείς υπόψη τον λαβύρινθο της γραφειοκρατίας.

Το θέμα έχει όμως και πολιτικές διαστάσεις. Αυτόν τον χρόνο τον έχουν όλοι βαφτίσει «εξαιρετικά δύσκολο». Οι δυσκολίες δεν εντοπίζονται όμως στα μακρο-οικονομικά μεγέθη και τους δείκτες της οικονομίας. Αυτοί με εξαίρεση την ανεργία, μπορεί και να αρχίσουν να φτιάχνουν. Οι μεγάλες δυσκολίες εντοπίζονται μέσα στην αγορά και μέσα στην κοινωνία. Η ύφεση θα συνεχιστεί και οι ταμπέλες «ενοικιάζεται» θα πολλαπλασιάζονται. Οι άνεργοι θα αυξάνονται, ενώ εκείνοι που είναι από πέρσι άνεργοι σιγά-σιγά θα έχουν ξοδέψει και την τελευταία δεκάρα που μπόρεσαν να εξασφαλίσουν είτε από παλιές οικονομίες είτε από φίλους και συγγενείς. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις ανθρώπων που μέχρι πριν από μερικές εβδομάδες βοηθούσαν οικονομικά συγγενείς τους και τελικά χρειάζονται τώρα και οι ίδιοι βοήθεια…

Το μακρινό φάσμα των «αστέγων»

Η ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ θα κληθεί σιγά-σιγά να αντιμετωπίσει την κοινωνική διάσταση της οικονομικής έκρηξης. Κάποιες «μνημονιακές υποχρεώσεις» που προγραμματίστηκαν για το 2014 θα έρθουν να επιδεινώσουν την εικόνα. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η υποχρέωση να γίνει νομοθεσία για να προχωρούν οι εκποιήσεις περιουσιών που είναι υποθηκευμένες σε «κόκκινα δάνεια». Η νομοθεσία αυτή θα πρέπει να κατατεθεί τον επόμενο μήνα και θα πρέπει να ψηφιστεί μέσα στην άνοιξη. Δεν θα έχει άμεσες συνέπειες, αφού προβλέπεται ότι οι δανειστές θα κάνουν κατάσχεση των υποθηκευμένων μετά από 1,5 ή και δυο χρόνια. Αλλά μόνο και μόνο η συζήτηση αυτής της νομοθεσίας αναμένεται να ανεβάσει το θερμόμετρο στα ύψη. Η Κύπρος ήταν ίσως μέχρι σήμερα η μοναδική χώρα στην Ευρώπη όπου πρακτικά κανείς δεν κινδύνευε να χάσει ακίνητη περιουσία που υποθήκευε για δάνειο. Ακόμα και όταν δεν αποπληρώνονταν τα δάνεια υπήρχε ένας… άγραφος νόμος της ανοχής. Τώρα, όμως, διά της βίας αλλάζουν τα πράγματα.

Με δεδομένο ότι δεκάδες χιλιάδες νοικοκυριά είναι καταχρεωμένα οι νέοι κανόνες του παιχνιδιού θα φέρουν μεγάλη αναστάτωση. Επομένως κοντά στους «πραγματικά φτωχούς», δηλαδή όλους εκείνους που περιμένουν να ζήσουν από επιδόματα του δημοσίου, θα προστεθούν στη λίστα των «απελπισμένων» και μερικές δεκάδες χιλιάδες πολίτες που ενώ δεν έχουν τα χαρακτηριστικά της απόλυτης φτώχιας, θα νοιώθουν ότι πτωχεύουν.
Στην κυπριακή κοινωνία δεν υπήρξε μέχρι τώρα «ζήτημα αστέγων». Ακόμα και αν τελικά υπάρξουν διαδικασίες πλειστηριασμών υποθηκευμένων ακινήτων δεν πρόκειται να δημιουργηθούν κυριολεκτικά άστεγοι. Ειδικοί σημειώνουν πάντως ότι είναι τέτοια η σύνδεση του «μέσου Κύπριου» με την ακίνητη περιουσία που ακόμα και όταν τη χρωστά σχεδόν εξολοκλήρου, όταν γίνει συζήτηση για να του την αφαιρέσουν τότε νιώθει περίπου «άστεγος».

Δυο… μέτωπα δικαιοσύνης

ΑΥΤΗ η νέα κατάσταση σίγουρα θα δυναμώσει την απαίτηση μεγαλύτερης κοινωνικής δικαιοσύνης. Η Κυβέρνηση και το πολιτικό σύστημα θα κριθούν από το κατά πόσον θα μπορεί να δώσουν σαφή δείγματα ότι κάτι αλλάζει από αυτήν την άποψη. Οι αποφάσεις και τυχόν μέτρα δεν είναι εύκολα στην Κύπρο. Διότι για δεκαετίες είχαμε μάθει να μοιραζόμαστε τα... πλεονάσματα. Η «μοιρασιά» δεν γινόταν βέβαια δίκαια, όμως όταν όλοι έπαιρναν «κάτι», οι αντιδράσεις ήταν μικρές ή και ασήμαντες. Τώρα όμως το σκηνικό αλλάζει.

Αυτό το σκηνικό συμπληρώνει η αναμονή κάποιων «θεαματικών κινήσεων» για τη γενικότερη δικαιοσύνη. Συγκεκριμένα, σχεδόν όλος ο πληθυσμός περιμένει ότι «αυτήν τη φορά» κάποιοι θα οδηγηθούν σε δικαστήρια και θα «πληρώσουν». Αυτή η απαίτηση φαίνεται να διαπερνά ολόκληρο το πολιτικό φάσμα. Ανεξάρτητα από κομματική τοποθέτηση, όλοι θέλουν να δουν ότι τιμωρούνται κάποιοι «ένοχοι». Τις τελευταίες μέρες ο Γενικός Εισαγγελέας ζήτησε ξανά υπομονή. Επιβεβαιώνοντας ότι οι έρευνες και οι διαδικασίες συνεχίζονται, αναγνώρισε το χρονοβόρο της υπόθεσης. Ανάμεσα στους πολίτες μια πολύ μεγάλη μερίδα είναι εντελώς απαισιόδοξη, μουρμουρίζοντας ότι «πάλι τίποτα δεν θα γίνει». Μια άλλη εξίσου σημαντική μερίδα είναι εξαιρετικά καχύποπτη και φοβάται ότι θα επιβεβαιωθεί η άποψη των απαισιόδοξων, αλλά αφήνει ένα περιθώριο περιμένοντας να δει «αν αυτή τη φορά κάτι θα αλλάξει».

Υποχρεωτικά η κοινωνία αλλάζει και προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες των... πολύ ισχνών αγελάδων. Η αλλαγή είναι γενικά επώδυνη και για κάποιους κυριολεκτικά αβίωτη. Μέσα σε αυτό το σκηνικό ορθώνεται ένα διπλό αίτημα. Είναι αίτημα για φυσική δικαιοσύνη, αλλά και για κοινωνική δικαιοσύνη. Το πρώτο εξαρτάται από τους μηχανισμούς και τις αρχές της ανεξάρτητης δικαιοσύνης, αλλά μοιραία αντανακλά και πάνω στην Κυβέρνηση. Οι επιλογές με την περίφημη «Ερευνητική Επιτροπή για την οικονομία» δεν ξεχάστηκαν ακόμη και το αίσθημα του «ανικανοποίητου» όλοι νιώθουν ότι μπορεί να γίνει «τσουνάμι». Το δεύτερο, η κοινωνική δικαιοσύνη, εξαρτάται πιο άμεσα από την Κυβέρνηση και τις πολιτικές της. Αν και δεν μπορεί να υπάρξουν θεαματικά αποτελέσματα, η κυβέρνηση θα κριθεί αυστηρά και σε αυτό το επίπεδο...