Καίριες επισημάνσεις του εγκληματολόγου Ανδρέα Καπαρδή για τις φυλακές
«Η φυλακή χρειάζεται ηγέτες με εξειδικευμένες γνώσεις, που μπορούν ν' αντεπεξέλθουν σε ώρα κρίσης», τονίζει ο κ. Καπαρδής

Τα μέτρα που εξαγγέλθηκαν προχθές από τον Υπουργό Δικαιοσύνης και Δημόσιας Τάξης Ιωνά Νικολάου σε σχέση με την ασφάλεια και την αστυνόμευση στις Κεντρικές Φυλακές, μπορεί να είναι αναγκαία, αλλά είναι εφήμερα, καθώς αγγίζουν τα συμπτώματα, όχι όμως την πολυδιάστατη ουσία του προβλήματος, δήλωσε στη «Σ» ο εγκληματολόγος Ανδρέας Καπαρδής, Καθηγητής στο Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Κύπρου.
Ο κ. Καπαρδής τόνισε ότι οι υπουργοί έρχονται και φεύγουν, αλλά τα προβλήματα μένουν. «Είναι καιρός να δώσουμε σφαιρικές, μακροχρόνιες και υπερκομματικές λύσεις. Χρειάζεται εθνική στρατηγική που να υλοποιείται για σοβαρά θέματα όπως το έγκλημα, η ποινική δικαιοσύνη, η βία στην οικογένεια - μια στρατηγική που δεν θα αλλάζει όταν αναλάβει άλλο κόμμα την εξουσία».

Όπως είπε χαρακτηριστικά, «αυτό είναι έργο που πρέπει να δοθεί σε εμπειρογνώμονες με γνώσεις και όχι να αφήνεται σε ερασιτέχνες ή ημιμαθείς. Οι ερασιτέχνες και οι ημιμαθείς δεν πρέπει να έχουν ρόλο στην αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων». Μίλησε, πάντως, για «καλές ενδείξεις από την αποφασιστικότητα που έδειξαν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και ο Υπουργός Δικαιοσύνης και Δημόσιας Τάξης», αλλά πρόσθεσε ότι ο ίδιος «θα κρίνει από τα αποτελέσματα».

Περισσότερο δομημένα
Απαντώντας σε σχετικές ερωτήσεις μας, ο Καθηγητής Καπαρδής διερωτήθηκε «τι θα πετύχει η ΜΜΑΔ μόνο με την περιμετρική ασφάλεια που επέβαλε τις τελευταίες μέρες στις φυλακές, αφού δεν έχει τον έλεγχο εντός των πτερύγων. Νομίζω -είπε- ότι η ΜΜΑΔ και ο Αντιτρομοκρατικός Ουλαμός έχουν ρόλο να παίξουν, για να στηρίξουν το προσωπικό των φυλακών μπροστά σε τέτοιες δύσκολες καταστάσεις, αλλά θα πρέπει να εφαρμοστούν μέτρα περισσότερο δομημένα, βασισμένα σε επιστημονικές γνώσεις». Επεσήμανε σχετικά ότι «η διοίκηση στις φυλακές ασκείται διαχρονικά ως επί το πλείστον από άτομα χωρίς εξειδικευμένες γνώσεις, αφού η υπηρεσία φυλακών ήταν πάντα η πιο παραμελημένη και λειτουργεί με εντελώς απαρχαιωμένα σχέδια υπηρεσίας. Η φυλακή χρειάζεται ηγέτες με εξειδικευμένες γνώσεις, που μπορούν ν' αντεπεξέλθουν σε ώρα κρίσης -χωρίς να λέω ότι οι νυν δεν είναι καλοί- και προσωπικό με καταλληλότερα προσόντα. Να δοθεί σημασία, ιδιαίτερα στην επιμόρφωση των δεσμοφυλάκων».

Οι τρεις άξονες του χάους
Αναλύοντας περαιτέρω τη σημερινή κατάσταση στις Κεντρικές Φυλακές, ο Α. Καπαρδής αναφέρθηκε σε τρεις άξονες που την περιγράφουν. «Πρώτος άξονας, η διαχρονική όξυνση της εγκληματικότητας στην Κύπρο, που τροφοδοτεί τον πληθυσμό των δικαστηρίων και τις Κεντρικές Φυλακές. Κατά συνέπειαν ο πληθυσμός των φυλακών τα τελευταία περίπου 15 χρόνια διαφοροποιήθηκε. Έγινε υπερπληθυσμός, με μεγάλο ποσοστό χρηστών ουσιών εξάρτησης και δυσανάλογο ποσοστό σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό, ξένων κρατουμένων.

»Δεύτερος άξονας είναι τα κρούσματα διαφθοράς κάποιων μελών του προσωπικού, που υπάρχουν διαχρονικά και που μάλλον χειροτερεύουν. Άλλοι ίσως εκβιάζονται, άλλοι ίσως εξαγοράζονται, άλλοι το κάνουν ίσως από αφέλεια. Η διαφθορά ανθίζει εκεί που υπάρχει χαμηλό ηθικό, πολύ χαμηλοί μισθοί, έξωθεν παρεμβάσεις και κατάδικοι που θα προσπαθήσουν να διαφθείρουν. Δεν θα εξαλειφθεί το φαινόμενο, μπορεί όμως να ελαχιστοποιηθεί.

»Τρίτος άξονας είναι ο τρόπος διοίκησης των φυλακών, μιας υπηρεσίας με χαμηλό ηθικό, με λίγα μέλη του πολιτικού εξειδικευμένου προσωπικού, αφού τα περισσότερα είναι αποσπασμένα και μάλιστα χωρίς στήριξη. Ταυτόχρονα η εμπειρογνωμοσύνη σε επίπεδο Υπουργείου Δικαιοσύνης και Δημόσιας Τάξης είναι περιορισμένη λόγω της έλλειψης ερευνών και μελετών και λόγω των χαμηλών προσόντων, σύμφωνα με τα σχέδια υπηρεσίας μιας άλλης εποχής. Και, επιπρόσθετα, οι διάφορες κυβερνητικές υπηρεσίες διαβρώνονται από κόμματα και πολιτικά πρόσωπα που παρεμβαίνουν στις προσλήψεις και στις προαγωγές».

Η «μικρή ημιαυτόνομη μονάδα»
Ο Καθηγητής Καπαρδής εισηγείται την καθιέρωση της διοίκησης των φυλακών με βάση την αναγνωρισμένη διεθνώς «μικρή ημιαυτόνομη μονάδα» (small unit management) που, όπως είπε, «μπορεί να εφαρμοστεί άμεσα και χωρίς κανένα κόστος». Εξήγησε ότι με αυτόν τον τρόπο διοίκησης, «διαφοροποιούνται οι φυλακισμένοι σύμφωνα με το ποινικό αδίκημα που διέπραξαν, την επικινδυνότητα, τις ανάγκες και τις υπηρεσίες που χρειάζονται. Επίσης, το εξειδικευμένο πολιτικό προσωπικό μπορεί πιο εύκολα να προσφέρει υπηρεσίες σε τέτοιες μικρότερες μονάδες. Και το σημαντικότερο, το προσωπικό σε ένα τέτοιο σύστημα εκτελεί καθήκοντα εκ περιτροπής σε διάφορα τμήματα της φυλακής και έτσι αποφεύγονται πολλά προβλήματα, που τώρα μαστίζουν τις φυλακές. Καθιερώνεται σωστό κλίμα για εφαρμογή σωφρονιστικών προγραμμάτων, μεγαλύτερη ασφάλεια, λιγότερη διαφθορά και πιο ανθρωπιστικό περιβάλλον».

Παρεμβάσεις στα υποσυστήματα της φυλακής
ΔΡ ΚΥΡΙΑΚΟΣ Βερεσιές, Επιστημονικός Διευθυντής ΚΕΝΘΕΑ, αναπληρωτής καθηγητής Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου: «Ολόκληρο το σύστημα των φυλακών νοσεί. Οι παρεμβάσεις πρέπει να γίνουν σε όλα τα υποσυστήματα που υπάρχουν μέσα στη φυλακή και επηρεάζουν, σε τελική ανάλυση, τη συμπεριφορά των κρατουμένων. Είναι τα υποσυστήματα της διοίκησης, των δεσμοφυλάκων, των ιατρικών και άλλων υπηρεσιών, και των κρατουμένων. Ανάμεσα στους κρατουμένους υπάρχουν άλλα υποσυστήματα και καθένας θέλει ειδική μεταχείριση. Δεν μπορεί π.χ. το υποσύστημα των εξαρτημένων ατόμων να εξακολουθήσει να δέχεται την τιμωρία της κοινωνίας που τους στέλνει στη φυλακή. Είναι καιρός να εφαρμοστεί ο ανενεργός νόμος του 1992, που επέτρεπε σε εξαρτημένα άτομα να τύχουν θεραπείας και όχι να φυλακίζονται μαζί με βαρυποινίτες και να υπόκεινται σε τόσους εξευτελισμούς. Πώς μπορούμε να ζητούμε από αυτούς όταν εξέλθουν των φυλακών, να μην υποτροπιάζουν στη χρήση ουσιών;

»Πριν από χρόνια, είχε δοθεί υπόσχεση για δημιουργία πολυδύναμου κέντρου στις φυλακές, στο όνομα του οποίου, μάλιστα, είχαν απαγορευτεί προγράμματα που προσφέρονταν από μη κυβερνητικές οργανώσεις όπως το ΚΕΝΘΕΑ. Τίποτα δεν έγινε. Από πολλά χρόνια υπήρχε έλλειψη προσωπικού και όσο και ν' αγωνιστούν οι συνάδελφοι των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, καθημερινά εισέρχονται στις φυλακές 10-15 άτομα. Έτσι είναι αδύνατο να γίνει εξέταση, διάγνωση και λήψη μέτρων, οπότε λείπει η αξιολόγηση και η φροντίδα.

»Οι Κεντρικές Φυλακές, όπως φάνηκε από συγκεκριμένη υπόθεση, από τις 2 το μεσημέρι μέχρι τις 6 το πρωί δεν διαθέτουν ένα νοσοκόμο και όλα αυτά οδηγούν σε ένα σύστημα κακής επικοινωνίας. Υπάρχουν κρατούμενοι με ψυχικές ασθένειες, με διαταραχές της προσωπικότητας, με χαρακτηροπάθειες. Η απόπειρα αυτοκτονίας γίνεται το τελευταίο μέτρο για να εκφράσει κανείς την αδυναμία του μπροστά στα προβλήματα και για να ζητήσει βοήθεια.

»Πρέπει να δημιουργηθούν άλλου είδους σχέσεις μέσα στη φυλακή, όπου ο ευάλωτος κρατούμενος να μπορεί να εκφράσει τον φόβο του, χωρίς να έχει επακόλουθα. Τα θύματα να μπορούν να καταγγείλουν τις παρενοχλήσεις σε βάρος τους, χωρίς να φοβούνται ότι μέσα από τη διαπλοκή θα γίνει γνωστή η καταγγελία τους στον θύτη. Θα δοθεί έτσι ένα μήνυμα από τη διοίκηση της φυλακής ότι δεν επιτρέπει τέτοιου είδους μεταχείριση.

»Και θα πρέπει βέβαια να δοθεί προσοχή και στο καθεστώς της εργασίας των δεσμοφυλάκων, που στην ουσία είναι και αυτοί κρατούμενοι, με τη διαφορά ότι πάνε το βράδυ στο σπίτι τους. Ποια στήριξη και κατανόηση τούς προσφέρεται; Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις δεσμοφυλάκων που απολύθηκαν ή υποβαθμίστηκαν. Εδώ είναι άλλο ένα υποσύστημα, που χρειάζεται πρόληψη, εκπαίδευση και ψυχολογική στήριξη».