Προοπτικές, κίνδυνοι και επιπτώσεις στη διαδικτυακή ελεύθερη έκφραση

ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ, ΤΗΝ ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ, ΤΙΣ ΓΝΩΣΕΙΣ, ΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΕΠΑΦΕΣ, ΤΙΣ ΙΣΕΣ ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΜΙΑ ΣΥΝΕΧΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΔΙΑΡΚΩΣ ΕΝΙΣΧΥΕΤΑΙ ΚΑΙ ΔΟΚΙΜΑΖΕΤΑΙ, ΑΝΑΛΟΓΑ ΜΕ ΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΘΕΣΤΩΤΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ

Μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα ένα θέμα μπορεί να πάρει τεράστιες και απρόσμενες διαστάσεις. Έτσι, αρκετές φορές, διαμορφώνονται ρατσιστικές, άδικες, αβάσιμες, ατεκμηρίωτες, ακόμα και υβριστικές απόψεις, οι οποίες παραβιάζουν θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερίες

Η δημοκρατία του διαδικτύου είναι μία ευρύτατη έννοια, που επιδέχεται πολλές ερμηνείες και συναρτάται προς πολλές παραμέτρους ανάλογα με την χρονική περίοδο στην οποία αναφερόμαστε, την ποιότητα διακυβέρνησης, τη λειτουργία της κοινωνίας, την οικονομία και την κουλτούρα μιας χώρας. Η ηλεκτρονική δημοκρατία, όπως επίσης ονομάζεται, ενεργοποιεί, μεταξύ άλλων, την ελευθερία σε όλες τις εκφάνσεις της και ειδικά την ελευθερία της έκφρασης και άποψης, τη συμμετοχή στη διακυβέρνηση και στα κοινά και, προπάντων, τη διεκδίκηση του δικαιώματος αυτοδιάθεσης, ανεξαρτησίας και κυριαρχίας των λαών με συνεπακόλουθες θετικές επιπτώσεις στους πολίτες.

Το δικαίωμα συμμετοχής στην παγκόσμια επικοινωνία, το οποίο αφορά την ενημέρωση, την ψυχαγωγία, τις γνώσεις, τις διαδικτυακές επαφές, τις ίσες ευκαιρίες βρίσκεται σε μια συνεχή εξέλιξη και ανάπτυξη και διαρκώς ενισχύεται και δοκιμάζεται, ανάλογα με τα πολιτικά καθεστώτα και την άσκηση της διακυβέρνησης. Όμως, είναι αναντίλεκτο γεγονός πως, με την καλπάζουσα και εντυπωσιακή εξέλιξη της τεχνολογίας, η ηλεκτρονική δημοκρατία υπερβαίνει κράτη, καταργεί σύνορα, διαπερνά ιδεολογίες και θεσμούς και ενισχύει, μεταξύ άλλων, την ελευθερία έκφρασης του πολίτη μέσα από έναν ποικίλο, τεράστιο, παγκόσμιο ιστό.

Ασύμμετρες απειλές

Πολλές χώρες στον κόσμο ισχυρίζονται πως είναι δημοκρατικές, ότι δηλαδή στηρίζονται και κυβερνούν με βάση δημοκρατικά πολιτεύματα, τα οποία εμφορούνται από φιλελεύθερες πολιτικές και οικονομικές πρακτικές, διά της συμμετοχής των πολιτών. Πριν από 25 χρόνια, ο Αμερικανός φιλόσοφος, Φράνσις Φουκουγιάμα, προφήτευσε «το τέλος της ιστορίας» με το επιχείρημα πως, διά της παγκοσμιοποίησης, ο φιλελευθερισμός της αγοράς και της οικονομίας, η δημοκρατία, ο σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων και το κράτος δικαίου θα εξαπλώνονταν και θα εφαρμόζονταν σε όλον τον κόσμο. Υποστήριζε ακόμα ότι οι φιλελεύθερες δημοκρατίες δεν έχουν κανένα κίνητρο για πόλεμο εναντίον αλλήλων αφού όλες αναγνωρίζουν η μία τη νομιμότητα της άλλης (Fukuyama 1992).[1]

Η τρομοκρατία όπως και η εγκληματικότητα, οι φυσικές καταστροφές, τα ναρκωτικά, το εμπόριο λευκής σαρκός, κ.λπ., είναι ασύμμετρες απειλές που ξεπερνούν κρατικά σύνορα και υπονομεύουν ευθέως τα δημοκρατικά πολιτεύματα. Εξάλλου, σε υπανάπτυκτες, κυρίως, χώρες, τυραννικά, δικτατορικά ή και θεοκρατικά καθεστώτα και η οικονομική ανέχεια, η ανεργία, ιδιαίτερα των νέων, η φίμωση της ελευθερίας έκφρασης και γνώμης των πολιτών και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, ο έλεγχος του διαδικτύου, τοπικές και περιφερειακές συγκρούσεις και πόλεμοι, συνεργούν στην κατάπνιξη και κατάλυση κάθε δημοκρατικής προοπτικής, στην προσφυγοποίηση εκατομμυρίων ανθρώπων και στην καλλιέργεια επαναστατικών προδιαθέσεων και αντιδράσεων.

Τι είναι, λοιπόν, δημοκρατία;

Σύμφωνα με έναν ορισμό, δημοκρατία είναι το πολίτευμα διά του οποίου η εξουσία πηγάζει από τον λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντα του λαού (Tansey 1995). Εξάλλου, ο Περικλής, στον περίφημο Επιτάφιο για τους πρώτους νεκρούς του Σικελικού πολέμου, διακήρυξε:

«Όπως είναι γνωστό, έχουμε πολίτευμα, που δεν προσπαθεί να μιμηθεί τους νόμους των άλλων, αλλά αντίθετα εμείς οι ίδιοι είμαστε πιο πολύ παράδειγμα σε μερικούς παρά μιμητές άλλων. Και όσον αφορά το όνομα, επειδή δεν στηρίζεται στους λίγους, αλλά στους πολλούς, έχει ονομασθεί δημοκρατία» (Θουκυδίδης 2002). [3]

Εάν συμφωνούμε με την άποψη του Βίσμαρκ, ότι η ελευθερία μας σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου, τότε πολλά ερωτήματα γεννιούνται αναφορικά με τη χρήση του «e-democracy», τη διαμόρφωση, δηλαδή, απόψεων μέσω των κοινωνικών δικτύων. Μπορούν, όμως, να μπουν όρια στην ελευθερία της διαδικτυακής άποψης; Τι γίνεται όταν η άποψή μου, η άποψή σου, η άποψή μας, αγγίζει λεπτές γραμμές ευπρέπειας, αισθητικής και ήθους;

Είναι συχνό φαινόμενο μια ατεκμηρίωτη ή μη αντικειμενική διαδικτυακή «άποψη» να παίρνει διαστάσεις bullying. Μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα ένα θέμα μπορεί να πάρει τεράστιες και απρόσμενες διαστάσεις. Έτσι, αρκετές φορές, διαμορφώνονται ρατσιστικές, άδικες, αβάσιμες, ατεκμηρίωτες, ακόμα και υβριστικές απόψεις, οι οποίες παραβιάζουν θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα και ελευθερίες.

Η τεχνολογία είναι ουδέτερη και από εμάς εξαρτάται η θετική ή η αρνητική χρήση της. Αναμφίβολα, το «e-democracy» είναι μια επιλογή που, όταν γίνεται με σεβασμό, είναι ένα υπέρτατο αγαθό. Συχνά, όμως, μετατρέπεται σε κοινωνικό σχόλιο, κουτσομπολιό ακόμη και bullying! Όμως με κανονισμό της η Ευρωπαϊκή Ένωση δίνει στους πολίτες το δικαίωμα στη λήθη. Δηλαδή, το δικαίωμα του ατόμου να ζητήσει τη διαγραφή δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν.

Με αυτά τα δεδομένα, είναι δυνατόν να ληφθούν πρακτικά μέτρα αντιμετώπισης της χρήσης της διαδικτυακής άποψης, όταν αυτή ξεφεύγει από θεμιτά όρια; Πού αρχίζουν τα μέτρα και πού σταματά η λογοκρισία; Μήπως στα σχολεία πρέπει να ενταχθεί και μάθημα διαδικτυακής ηθικής; Μήπως όλα αυτά, τελικά, είναι θέμα παιδείας; Πολλές φορές αυτή η συμπεριφορά οφείλεται στο χαμηλό επίπεδο κοινωνικής μόρφωσης, η οποία δεν συναρτάται πάντα με το μορφωτικό επίπεδο και την εξειδίκευση γνώσης.

Η λογοκρισία

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η ψηφιακή δημοκρατία κινδυνεύει από τη λογοκρισία κυβερνήσεων. Αρκετά κράτη δεν επιτρέπουν καθόλου τη χρήση της ψηφιακής δημοκρατίας ή φιλτράρουν ή επιβάλλουν περιορισμούς στο περιεχόμενο του διαδικτύου είτε αυτό είναι πολιτικό είτε κοινωνικό είτε επικριτικό για το ίδιο το καθεστώς. Μεταξύ των κρατών που επιχειρούν φίμωση, έλεγχο ή περιορισμούς στο διαδίκτυο και εξ αυτού στην ηλεκτρονική δημοκρατία και στην ελευθερία έκφρασης, είναι η Σαουδική Αραβία, η Κίνα, το Μπανγκλαντές, η Αιθιοπία, η Τουρκία, η Ουγκάντα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, κ.ά.

Η υπηρεσία freeedom-net επισημαίνει ότι σε αρκετές χώρες οι χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης αντιμετωπίζουν πρωτοφανείς ποινές. Σε 38 χώρες έγιναν συλλήψεις πολιτών βασισμένες στις απόψεις που διατύπωσαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε παγκόσμιο επίπεδο, το 27% όλων των χρηστών του Διαδικτύου ζουν σε χώρες όπου άνθρωποι έχουν συλληφθεί επειδή δημοσίευσαν, χρησιμοποίησαν ή απλώς έκαναν like σε περιεχόμενο στο Facebook.

Μια πρακτική λύση στην αντιμετώπιση της λογοκρισίας του e-democracy είναι η χρήση της ανταλλαγής μηνυμάτων μέσω whatsapp, viber και τηλεγραφήματος. Έτσι υπάρχει μια αυξητική τάση στη χρήση τους, επειδή μπορεί να εξαπλωθεί γρήγορα και με ασφάλεια, χωρίς λογοκρισία, διότι είναι δύσκολο για τις Αρχές να ελέγχουν το περιεχόμενων των μηνυμάτων μέσω αυτών των Μέσων.